воскресенье, 19 февраля 2017 г.

Марыта Котка. Мовавед Котвіч. Койданава. "Кальвіна". 2017.





                                                                       Гэрб Котвіч

    Уладзіслаў Котвіч - нар. 20 сакавіка 1972 г. у м. Восава (Осава Асоўя) Лідзкага павету Віленскай губэрні Расійскай імпэрыі.
    Вучыўся ў 2-й Віленскай гімназіі, якую скончыў з залатым мэдалём ў 1890 г. У 1891 г. паступіў на факультэт усходазнаўства Санкт-Пецярбурскага ўнівэрсытэта, спэцыялізаваўся ў вобласьці моваў мангольскай групы ды вывучаў маньчжурскую і кітайскую мовы. Дыплёмную працу напісаў аб будыйскім кульце
    Ад 1895 г. Уладзіслаў Людвікавіч Котвіч распачаў службу ў канцылярыі міністра фінансаў Расійскай імпэрыі, сумяшчаючы яе ад 1900 г. з навуковую дзейнасьцю ва ўнівэрсытэце, пасьля абароны доктарскай дысэртацыі і атрыманьня званьня прыват-дацэнта чытаў лекцыі ў Санкт-Пецярбурскім унівэрсытэце, быў супрацоўнікам Азіяцкага музэю пры Імпэратарскай Санкт-Пецярбурская акадэміі навук. У 1902 г. арганізаваў выданьне зборніка сэрыю “Collectanea Orientalia”. Ад 1903 г. Котвіч на пасадзе загадчыка катэдрай мангольскай філялёгіі, выкладаў калмыцкую і маньчжурскую мовы, быў уключаны ў склад Расейскага камітэту для вывучэньня Сярэдняй і Ўсходняй Азіі ў гістарычных, археалягічных, лінгвістычных і этнаграфічных адносінах, у 1907 г. абраны дзейным чальцом Імпэратарскага Расейскага Геаграфічнага таварыства, у 1909 г. Імпэратарскага Расейскага археалягічнага таварыства, удзельнічаў у некалькіх навуковых экспэдыцыях у Калмыцкія стэпы (1894, 1896, 1910, 1917 гг.), ды Манголію (1912 г.).
    Пасьля Кастрычніцкага перавароту 1917 г. займаўся стварэньнем Цэнтральнага інстытута жывых усходніх моў. У 1922 г. на кватэры ў Уладзіслава Котвіча кватараваў складальнік якуцкага альфабэту Сямён Ноўгарадаў, якога Марыя, дачка Ўладзіслава, нават спрабавала навучаць польскай мове. 

    Неўзабаве Котвіч быў запрошаны на працу ва ўнівэрсытэт імя Яна Казіміра ў Львове, дзе рэктарская адміністрацыя намервалася адкрыць буйны інстытут усходазнаўства і ў 1924 г. у Львове атрымаў пасаду загадчыка адмыслова створанай для яго катэдрай філялёгіі Далёкага Ўсходу. У гэты ж час было створанае Польскае Усходазнаўчае Таварыства і ягоным старшынёй абралі Котвіча. У 1927 г. ён стаў яшчэ і галоўным рэдактарам часопіса “Rocznik Orientalistyczny”. Тады ж Уладзіслаў Котвіч прычыніўся да ідэнтыфікацыі складальніка “Слоўніка якуцкай мовы Эдуарда Пякарскага як паляка, якім з гэтага часу пачалі яго і лічыць.
    З пачаткам Другой Усясьветнай вайны пераехаў у Вільню да дачкі Марыі, супрацоўніцы унівэрсытэцкай бібліятэкі. У 1940 г. у Вільне выдаў Gramatykę języka litewskiego w zarysie. Памёр 3 кастрычніка 1944 г. ва ўласным доме у м. Чорны Бор пад Вільняй у Літоўскай ССР.
    Літаратура:
*    Новгородов С. А.  Первые шаги якутской письменности. Статьи и письма. Москва. 1977. С. 230, 240-241, 250, 261.
*    Armon W.  Polscy badacze kultury Jakutów. // Monografie z Dziejów Nauki i Techniki. T. CXII. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. 1977. S. 105.
*    Новгородов С. А.  Во имя просвещения родного народа. Сочинения, переписка, материалы. Якутск. 1991. С. 137, 139, 143, 145, 147-152, 153, 156-158, 190-191, 205, 234, 250, 260.
*    Васильев Ю. И.  В. Л. Котвич и С. А. Новгородов. // Россия и Польша: Историко-культурные контакты (сибирский феномен). Тезисы докладов международной научной конференции 24-25 июня 1999 г. Якутск. 1999. С. 45-46.
*    Жабаева Л. Б.  Ученый монголовед В. Л. Котвич и студенты-буряты. // Россия и Польша: Историко-культурные контакты (сибирский феномен). Тезисы докладов международной научной конференции 24-25 июня 1999 г. Якутск. 1999. С. 47-49.
*    Слепцов П. А.  Аспекты ретроспективного изучения вклада польских исследователей в якутскую филологию. // Россия и Польша. Историко-культурные контакты (сибирский феномен). Материалы Международной научной конференции 24-25 июня 1999 г. Якутск. Новосибирск. 2001. С. 31.
*    Васильев Ю. И.  В. Л. Котвич и С. А. Новгородов. // Россия и Польша. Историко-культурные контакты (Сибирский феномен). Материалы Международной научной конференции 24-25 июня 1999 г. Якутск. Новосибирск. 2001. С. 173-179.
*    Армон. В.  Польские исследователи культуры якутов. Перевод с польского К. С. Ефремова. Москва. 2001. С. 103-104.
*    Лингвист Семен Андреевич Новгородов. Хаартыскалар, докумуоннар, ыстатыйалар. Дьокуускай. 2007. С. 117.
*    Сліўкін В.  Акадэмік Уладзіслаў Людвігавіч Котвіч. Да 140-годдзя з дня нараджэньня. // Лідскі Летапісец. Краязнаўчы, гістарычна-літаратурны часопіс. № 1 (57). Ліда. 2012. С. 9-11.
    Dobosz K.  Początki i pierwszy tom „Rocznika Orientalistycznego”. Przyczynek do dziejów czasopisma. // LingVaria. Półrocznik wydziału polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nr. 2 (14). Kraków. 2012. S. 181-183, 192.
    Марыта Котка,
    Койданава
                                                                   ДАДАТАК


                                                                     В. Л. КОТВИЧУ
    Петергоф, 12 января 1924 года
Глубокоуважаемый учитель Владислав Людвигович, от всей души благодарю Вас за весточку. Поздравляю Вас с благополучным прибытием на свою родину и с наступившим Новым годом. Выражаю надежду на получение Вами и книг Ваших, столь нужных для Ваших специальных занятий. Да будет позволено мне высказать пожелание развития Вами на родине востоковедения, столь же плодотворного, как в России. Разрешите справиться, какой курс Вы открыли.
    Я сообщил Э. К. Пекарскому о Вашем переводе. Это очень обрадовало его, и он заметил; «Это требует от меня подготовления следующего материала».
    Со времени Вашего отъезда не произошло ничего выдающегося в жизни университета и института. Вернувшийся из Баку А. Н. Самойлович сообщает, что инст[итут], по-видимому, перейдет в ведение главпрофбюро при НКПросе.
    Недавно приехавшие из г. Якутска на место своей службы руководители  Московского представительства ЯАССР возбудили ходатайство об открытии якутской секции при Ц[ентральном] востиздате. Обещают таковую организовать. Вызывали меня. Я изъявил принцип[иальное] согласие работать в секции. Пока этим ограничились: по-видимому, нет средств.
    После 10 сего] янв[аря] сделанного мною сообщения в Радл[овском] кружке о книге А. Е. Кулаковского в том виде, в каком была рукопись, просмотренная Вами, Э. К. Пекарский внес предлож[ение] в правление кружка о поручении мне окончить начатый во время сотруднич[ества] с ним перевод 1 вып[уска] I тома «Образцов народной литер[атуры] якутов». В. В. Бартольд согласился перегов[орить] с непрем[енным] секретарем] РАН.
    Моя жена шлет Вам сердечный привет и самые лучшие пожелания.
    Всецело преданный Вам недостойный ученик
    Ваш С. Н[овгородов]
    Архив ЯФ СО АН СССР, ф. 4, оп. 9, ед. хр. 65 в, л. 1, черновик автографа.
     /Новгородов С. А.  Первые шаги якутской письменности. Статьи и письма. Москва. 1977. С. 240-241./
 
                                                                  М. В.  КОТВИЧ
    С Семеном Андреевичем я познакомилась в 1920 году, когда после летних каникул приехала в Ленинград на постоянное жительство к моему отцу, Владиславу Людвиговичу. От него я узнала, что Семен Андреевич якут и занимается вместе с Э. Пекарским составлением якутского словаря. Отец мой считал Семена Андреевича очень способным и чрезвычайно трудолюбивым человеком. Он часто приходил к отцу, к которому обращался с разными вопросами по языковедению. Семен Андреевич бывал всегда в хорошем настроении, любил пошутить и отличался чрезвычайной чистоплотностью. Был также очень услужлив. Он часто помогал мне в получении продовольственного пайка. Отношения между нами были очень дружеские. Мы часто беседовали, он рассказывал мне про Якутию и про свою работу над словарем, я учила его польскому языку. Он как лингвист интересовался разными языками.
     1922 году он жил у нас на квартире: имел затруднения в получении комнаты. И отец мой, который всегда покровительствовал своим ученикам, приехавшим с Дальнего Востока, предложил ему поместиться у нас до получения собственной квартиры.
    Он женился на русской, очень милой девушке, сотруднице Библиотеки АН СССР. Я была на их свадьбе и получила из их свадебного венца «fleur dorange».
    Архив ЯФ СО АН СССР, ф. 4, оп, 9, ед, хр, 120, л. 1-2, рукопись.
     /Новгородов С. А.  Первые шаги якутской письменности. Статьи и письма. Москва. 1977. С. 250./



    8. III. 24 Львов
                                        ГЛУБОКОУВАЖАЕМАЯ МАРИЯ ПАВЛОВНА!
    Из письма Б. Я. Владимирцова я только что узнал о кончине Семена Андреевича и чувствую душевную потребность выразить Вам мое глубокое соболезнование. Весть эта меня необычайно поразила своей неожиданностью и как-то особенно больно ударила по мне. Ведь за последние годы я больше с ним сблизился и успел полюбить его за многое. Бодрый, жизнерадостный, обходительный Семен Андреевич стоит как живой перед глазами. Вечная ему память!
    Хочу надеяться, что у Вас хватит сил мужественно перенести этот тяжелый удар.
    Искренне уважающий Вас В. Котвич
    Архив ЯНЦ СО АН СССР, ф. 4, оп. 9, д. 181, л. 2, рукопись, подлинник.
     /Новгородов С. А.  Во имя просвещения родного народа. Сочинения, переписка, материалы. Якутск. 1991. С. 205./
































понедельник, 13 февраля 2017 г.

Сарданэла Ягамосьць. Мовазнаўца Паліванаў. Койданава. "Кальвіна". 2017.




    Яўген Дзьмітрыевіч Паліванаў – нар. 12 сакавіка (28 лютага) 1891 г. у губэрнскім горадзе Смаленск Расійскай імпэрыі, на “адвечнай зямлі беларускага народа”, у дваранскай сям’і.
    У 1908 г. скончыў Аляксандраўскую гімназію ў Рызе, у 1911 г. Практычную ўсходнюю акадэмію па японскім разрадзе ў Санкт-Пецярбургу, у 1912 г. гісторыка-філялягічны факультэт Пецярбурскага ўнівэрсытэту.
    У 1914 ды 1915 гг. зьдзейсьніў паездкі ў Японію, дзе вывучаў японскія дыялекты. Таксама існуе меркаваньне, што ў 1916 г., пад час знаходжаньня ў Японіі, навуковец сумяшчаў свае дасьледаваньні з працай на расейскую ваенную выведку. У Петраградзе ён быў запрошаны на пасаду прыват-дацэнта па катэдры японскай мовы.
    У 1917 г. Паліванаў далучыўся да левых меншавікоў і ўзначаліў аддзел друку Міністэрства замежных спраў Часавага ўраду. Падчас Кастрычніцкага перавароту 1917 г. ён далучыўся да бальшавікоў і з лістападу 1917 г. выконваў абавязкі аднаго з двух намесьнікаў наркама замежных спраў Л. Троцкага, у прыватнасьці рыхтаваў першапачатковы тэкст Брэсцкай мірнай дамовы. Выконваючы ўрадавае заданьне, Паліванаў перавёў і апублікаваў сакрэтныя дамовы царскага ўраду з іншымі дзяржавамі. Аднак напачатку 1918 г. паміж ім ды Троцкім адбыўся канфлікт, падчас якога наркам абвінаваціў навукоўца ў службовых злоўжываньнях, прыхільнасьці да алькагольных напояў і прыналежнасьці да чарнасоценскага “Зьвязу рускага народа”. Дарэчы, у юнацкасьці, нібыта нападпітку, Паліванаў пазбавіўся кісьці левай рукі, але заўсёды імкнуўся паказаць, што гэты фізычны недахоп яму не замінае.
    Паліванаў пачаў працаваць загадваючым Ўсходнім аддзелам Інфармацыйнага бюро Паўночнай вобласьці, а затым арганізатарам кітайскай камуністычнай сэкцыі пры Петраградзкім камітэце РКП(б). У 1919 г. ўступае ў шэрагі РКП(б) і атрымаў у 28 гадоў званьне прафэсара.
    У 1921 г. ён пераехаў у Маскву, дзе пачаў працаваць намесьнікам начальніка Далёкаўсходняга аддзела Камінтэрну і загадваць усходнім сэктарам у Камуністычным унівэрсытэце працаўнікоў Усходу. Быў камандзіраваны Камінтэрнам у Ташкент дзеля працы ў закансьпіраваным аддзеле па лініі Сіньцзяна. Працаваў прафэсарам Сярэднеазіяцкага ўнівэрсытэта і намесьнікам старшыні Дзяржаўнай навуковай рады Туркестанцкай рэспублікі. У 1923 г. у Маскве выйшла ягоная праца: Проблема латинского шрифта в турецких письменностях. (По поводу нового якутского алфавита, азербайджанской азбуки jeni jol и узбекского алфавита, санкционированного 2-м Съездом Узбекского рабочего просвещения).
    У 1924 г. па выкліку Ваеннай акадэміі езьдзіў у Маскву для выкладаньня японскай мовы. У 1924 - 1925 гг. Паліванаў працаваў у Ташкенце загадваючым Галоўліту. Напачатку 1926 г. ён быў запрошаны ва Ўладзівасток, дзе працаваў прафэсарам японскай мовы ў Далёкаўсходнім унівэрсытэце. У траўні яму далі камандзіроўку і навуковец правёў некалькі дзён у Японіі.
     Увосень 1926 г. Паліванава запрасілі ў Маскву дзе ён працаваў у Камуністычным унівэрсытэце працоўных Усходу імя І. В. Сталіна ды быў старшынёй лінгвістычнай сэкцыі Навукова-дасьледчых інстытутаў грамадзкіх навук. Тады ж з-за наркаманіі было прыпыненае ягонае чалецтва ў партыі.
    У лютым 1929 г. Паліванаў выступіў у Камуністычнай акадэміі з дакладам, дзе пераканаўча выявіў недаказанасьць і хібнасьць “яфэтычнай тэорыі”, аўтарам якой быў Мікалай Мар, які карыстаўся падтрымкай савецкіх уладаў.
    З гэтага моманту пачалося мэтанакіраванае цкаваньне Паліванава. Ён страціў магчымасьць працаваць у Маскве і ў 1929 г. зьяжджае ў Самарканд, дзе пачаў працаваць ва Ўзбэцкім дзяржаўным НДІ, а ў 1931 г. пераехаў разам з інстытутам у Ташкент. Ад 1934 г. навуковец жыў у г. Фрунзе, працуючы прафэсарам у Кіргіскім інстытуце культурнага будаўніцтва ды актыўна займаўся дасьледаваньнем дунганскай мовы і працаваў над перакладам кіргіскага эпасу “Манас”.
    Яўген Паліванаў быў выбітным паліглётам бо ведаў, як сам сьцьвярджаў, 18 моў: францускую, нямецкую, ангельскую, лацінскую, грэцкую, гішпанскую, сэрбскую, польскую, кітайскую, японскую, татарскую, узбэцкую, туркмэнскую, казахскую, кіргіскую, таджыкскую, эстонскую і рускую. Але, апроч гэтых, яшчэ пасіўна: абхаскую, азэрбайджанскую, альбанскую, калмыцкую, асырыйскую, арабскую, грузінскую, дунганскую, карэйскую і мардоўскую (эрзя). Ён мог перакладаць з аркушу Гётэ з нямецкай на узбэцкую мову, ён ня толькі перакладаў вершы з іншых моў, але і пісаў іх пад псэўданімам Бо Цзі-шэн.
    У канцы ліпеня 1937 г. з Масквы прыйшла шыфратэлеграма, падпісаная намесьнікам наркама ўнутраных спраў Фрыноўскім, з прадпісаньнем арыштаваць прафэсара Паліванава і даставіць яго ў Маскву. Арышт адбыўся ў ноч на 1 жніўня, і навукоўца неўзабаве перавезьлі ў сталіцу, ва ўнутраную турму НКУС на Лубянцы. Ён быў абвінавачаны ў працы на замежную (японскую) выведку і шпіянажы па артыкуле 58-1а КК і накіраваны ў Бутырскую турму.
     25 студзеня 1938 г. адбылося зачыненае паседжаньне Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР. Суд прызнаў яго вінаватым у зьдзяйсьненьні злачынстваў, прадугледжаных артыкуламі 58-1а, 58-8 і 58-11 КК РСФСР і прысудзіў да вышэйшай меры пакараньня. У той жа дзень Яўген Дзьмітрыевіч Паліванаў быў расстраляны на палігоне “Камунарка” і там жа пахаваны.
    3 красавіка 1963 г. Пленум Вярхоўнага Суда СССР пастанавіў адмяніць той прысуд і справу ў адносінах Паліванава вытворчасьцю спыніць за адсутнасьцю ў ягоных дзеяньнях складу злачынстваў.
     Ягоная жонка Брыгіта Альфрэдаўна Паліванава-Нірк (1899-1946), па паходжаньні эстонка, была арыштаваная 10 красавіка 1938 г. у Ташкенце і 13 лістапада 1038 г. была асуджана на 10 гадоў ППЛ як “агент польскай выведкі”. Памерла ў Каргапольляге 1 ліпеня 1946 г., рэабілітаваная ў 1989 г.
    Цяпер у Смаленску рэгулярна праводзяцца філялягічныя навуковыя канфэрэнцыі, г. зв. Паліванаўскія чытаньні. У 2001 г. у рамках дадзеных чытаньняў прайшоў міжнародны сэмінар “Яўген Дзьмітрыевіч Паліванаў і ягоныя ідэі ў сучасным асьвятленьні”.
    Пры жыцьці Яўгена Дзьмітрыевіча Паліванава выйшла каля 140 публікацый, у тым ліку больш 20 кніг і брашур. Шматлікія працы засталіся ў рукапісным выглядзе або былі згубленыя.
    Літаратура:
    Булахов М. Г.  Восточнославянские языковеды. Т. 3. Минск. 1978. С. 150-152.
    Ларцев В. Г.  Евгений Дмитриевич Поливанов. Страницы жизни и деятельности. Москва. 1988. 327 c.
    Лингвист Семен Андреевич Новгородов. Хаартыскалар, докумуоннар, ыстатыйалар. Дьокуускай. 2007. С. 117.
    Сарданэла Ягамосьць,
    Койданава