вторник, 17 ноября 2015 г.

Тасканя Асумчаг. Пакутны Звонак. Ч. 2. Койданава. "Кальвіна". 2015.


                                                          НА ПЕРАВАЛЕ
                                                   На перавале вецер сьвішча,
                                                   А там далей, на даляглядзе,
                                                   На лета жоўтым папялішчы
                                                   Зямлю скупое сонца гладзіць.

                                                   Гляджу зачараваным вокам
                                                   З высокай стромкае вяршыні,
                                                   Нібы шукаю дзён вытокі,
                                                   Заканамернасьці прычыны...

                                                   А ўнізе — шахты, ляск лябёдак,
                                                   Гул транспарцёраў, шум насосаў,
                                                   Адвалы горнае пароды
                                                   І галасоў рознагалосьсе...

                                                   Далёкіх выбухаў уздрыгі
                                                   Трасуць зямлі глухія норы,
                                                   Паўночных хмар сівыя крыгі
                                                   Плывуць спалохана за горы...

                                                   Калішні край пустэльні белай,
                                                   Што ведаў толькі грому грукат,
                                                   Праз небыцьця водападзелы
                                                   Жыцьцю прасьцёр асілка рукі.

                                                   Стыхій зьдзічэламу ігрышчу
                                                   Ўладар зямлі гаворыць: годзе!
                                                   ...Над лета жоўтым папялішчам
                                                   Скупое сонца нізка ходзіць.
                                               1948

                                                                   * * *
                                                   Калі, як сёньня, мне не сьпіцца,
                                                   Яна ўстае на поўны рост,
                                                   Ноч — чорна-бурая лісіца,
                                                   Распушыўшы стракаты хвост.

                                                   Зачараваны, як люнатык,
                                                   Пакорна ўсьлед за ёй іду,
                                                   А зор алмазныя караты
                                                   Вісяць у сопак на віду.

                                                   Праз халаджавы гэты накіп,
                                                   Праз бездань вышыні і мар
                                                   Бяздомны месяц, як сабака,
                                                   Паўзе у заканурак хмар.

                                                   А там, над веліччу сусьвету,
                                                   Над акіянамі жыцьця
                                                   Такія ж, можа, ходзяць ветры,
                                                   Такія ж зоры шалясьцяць.

                                                   Ты недзе блізка. Чую. Веру.
                                                   Ты йдзеш ад тых далёкіх веж.
                                                   І проста з сэрца на паперу
                                                   Крывінкамі сачыцца верш...

                                                   Калі ж растаюць ночы здані,
                                                   Заб’ецца ў шкло акон прамень, —
                                                   Пайду вітаць прыход сьвітаньня,
                                                   Пайду страчаць наступны дзень.
                                               1948

                                                                    * * *
                                                   Ну вось і ўсё. З табой мы квіты,
                                                   Не пераступіш рубяжы.
                                                   Мне ахвярованую літасьць
                                                   Ты для другіх паберажы.

                                                   Красы адцьвіўшая прынада
                                                   Крылом надзей не закране,
                                                   Ні жаль, ні позьняя спагада
                                                   Не верне страты гэтай мне.

                                                   Але, багатая ўспамінам,
                                                   Душа імкнецца да цябе:
                                                   У край, дзе шэпча ціхай плыняй
                                                   Рака цудоўны сказ вярбе.

                                                   Дзе абуджае лісьцяў веча
                                                   Вятроў запозьнены парыў,
                                                   Дзе чорны кот — пушысты вечар –
                                                   Мурлыча казку да зары.

                                                   Той, што на першым перагоне
                                                   Клаў чорны сьлед на белы сьнег,
                                                   Той, што на полацкім пэроне
                                                   Дарогу нашу перабег.

                                                   Згасае дзень. У цёмным царстве
                                                   Лаўлю твой зірк між чыстых зор,
                                                   Дзе ночы чорнае знахарства
                                                   Пляце з надзей складаны ўзор.
                                               1948

                                                                          * * *
                                                   Дзень канаў урачыста. Пунсовай крывёй
                                                   Ён па кроплі сьцякаў над зямлёю пукатай,
                                                   Гас адсьвет яго кволы дугою крывой
                                                   Над сьцюдзёнай вадою рачных перакатаў.

                                                   Па нябожчыку сумна тайгі глухамань
                                                   Зашаптала трывожныя пацеры жалю,
                                                   Белым покрывам поўз па нізінах туман,
                                                   Раўнадушная поўнач зямлю абкружала.

                                                   Нібы ў памяць аб ім, расьсякаючы змрок,
                                                   Пала ўніз агнявая сьляза мэтэора
                                                   Ды у сьвету старога адзін валасок
                                                   Пасівеў у чарнявым надхмарным праборы
                                               1948

                                                                             * * *
                                                   Я сьпяшаўся. Я бег. Я, стамлёны зьнямогаю,
                                                   Піў нагбом са студзёных крынічак ваду.
                                                   Дзень, задушаны цемрай, зьнікаў за атрогамі,
                                                   Перш чым выгнаць на пашу зарніц чараду,
                                                   Перш, чым я перакатамі, кручай, разлогамі
                                                   Да цябе аднае сваю сьцежку знайду...

                                                   Я сьпяшаўся. А зоры ўставалі над кручамі,
                                                   Мая сьцежка лягла над абрывамі скал...
                                                   Я зірнуў табе ў вочы, няведаньнем змучаны,
                                                   Не знайшоўшы таго, што так прагна шукаў.
                                                   І тры дні і тры ночы сабакам прыручаным
                                                   Не зьбягала за мною туга з ланцужка...
                                               1948

                                                     РАЗЬВІТАНЬНЕ
                                                   Пад сонцам высокім
                                                   Срабрыстаю птушкай
                                                   На захад, на захад
                                                   Ляціць самалёт...
                                                   Бывай, маё шчасьце,
                                                   Ні болю, ні смутку
                                                   У сэрцы, працятым
                                                   Табой навылёт.

                                                   Над горнай градой,
                                                   Над тайгой і над стэпам
                                                   Твой шлях пралягае
                                                   Далей і далей,
                                                   А я застаюся
                                                   На ўскраіне сьвету,
                                                   Дзе сьнег замятае
                                                   Маленькі твой сьлед.

                                                   Плыве самалёт
                                                   У блакітнай прасторы,
                                                   І горы, і рэкі
                                                   Мільгаюць пад ім.
                                                   Цябе я убачу
                                                   Не скора, не скора,
                                                   А можа, не ўбачу
                                                   Ніколі зусім.

                                                   Гарняцкую долю
                                                   І сьціплую славу,
                                                   Пачэсную, цяжкую
                                                   Працу сваю,
                                                   Як песьню, праношу
                                                   Праз штрэкі і лавы,
                                                   Як мужнасьці песьню,
                                                   Я ўголас пяю.

                                                   Грымяць малаткі,
                                                   Працінаючы ўрубам
                                                   Упартых парод
                                                   Непадатлівы пласт.
                                                   Мацнее ў рабоце
                                                   Мужчынская дружба,
                                                   Трывала і мужна
                                                   Згуртоўвае нас.

                                                   Паўночнай зары
                                                   Ружаватая сьцюжа
                                                   Праменьнямі мосьціць
                                                   Дарогу к вясьне,
                                                   Сыходзяцца людзі,
                                                   І любяць,
                                                   І дружаць,
                                                   Як водзіцца ў сьвеце
                                                   Ў любой старане.

                                                   Бо сэрца не камень,
                                                   І цёплая ласка,
                                                   Як хлеб наш надзённы,
                                                   Патрэбна яму.
                                                   Так ты прамільгнула
                                                   Вясёлаю казкай,
                                                   Як вецер вясны,
                                                   Што праводзіць зіму...

                                                   Што ж, мілая, зробіш,
                                                   Што ж, мілая, скажаш,
                                                   Калі аддзяляюць нас
                                                   Тысячы вёрст?
                                                   Я працы, турботаў
                                                   І шчасьця паклажу
                                                   Нясу, не сагнуўшыся,
                                                   Людзям наўпрост.

                                                   Я вершы пішу
                                                   Пасьля зьмены на шахце,
                                                   Хоць гул аманіту
                                                   Стаіць у вушах.
                                                   Здаецца мне,
                                                   Крок твой
                                                   За шыбай прашастаў
                                                   І ціха гаворыць
                                                   З душою душа...

                                                   І сьвет велізарны
                                                   Прыціх на хвіліну,
                                                   І посьвіст шалёны
                                                   Спыніла пурга...
                                                   Ты сьпіш ціхамірна
                                                   Пад небам Айчыны,
                                                   І месяц, як кот,
                                                   Прыкархнуў у нагах...

                                                   Што ж, мілая,
                                                   Усё можа стацца на сьвеце,
                                                   Здалёку памылкі
                                                   Яскравей відны.
                                                   Я рад, што жывём
                                                   На адной мы плянэце
                                                   І дыхаем
                                                   Чыстым паветрам
                                                   Адным.
                                                1948

                                                           СТАРАЦЕЛІ
                                                   Хадзілі па сьледу зьвера,
                                                   Здабычу сваю шукалі,
                                                   На громам пасечаны бераг,
                                                   Маланкай пабітыя скалы.
                                                       Над скрэсьленым тварам вечара
                                                       Вісеў фіялетавы купал,
                                                       І з пасткі халоднага глетчара
                                                       Струменьчыкі біліся скупа.
                                                   А вецер з душой непрыкаянай
                                                   Еў вочы прыгарам горкім,
                                                   І кедрык, задушаны камнем,
                                                   Туліўся на голым узгорку.
                                                       Упартыя, сьцежкай зьвярынай
                                                       Па краю зарослага кратэра
                                                       Спускаліся ў лона даліны
                                                       Крылатай надзеі старацелі.
                                                   Зьвінелі сталёвыя кайлы.
                                                   Быў дзень, як хвіліна, кароткі...
                                                   Як сонца асколкі, ляжалі
                                                   На донцах бутар самародкі...
                                                       І гордыя шчасьцем удачы,
                                                       Знаходкаю гордыя плённай,
                                                       Лічылі, што лёс яе значыў
                                                       На лініях цёплай далоні...
                                                   ...Далёкія дні і падзеі
                                                   Так многа душы маёй значаць!
                                                   Я знаю: чакае надзея
                                                   Мяне з самародкам удачы...
                                               1949

                                                                  ТРЫТОН
                                                   У таўшчыні пластоў палеагена,
                                                   У амярцьвелай глыбіні мярзлот
                                                   Загінула калісь вякоў стварэньне —
                                                   Жыхар трацічных цёплых вод.

                                                   Гадоў мільёны зьбеглі ў небыцьцё,
                                                   Вятры, ільды крышылі ў друз і шчэбень
                                                   Кару зямлі. Сваёй чаргой жыцьцё
                                                   Ішло пад ясным і халодным небам.

                                                   Над роўнядзьдзю застыглае зямлі
                                                   Ўздымаліся гарачыя вульканы,
                                                   І нежывыя пусткі зноў жылі,
                                                   І рэкі йшлі ў абдымкі акіянаў.

                                                   На перагноях тых далін і рэк
                                                   Зашумавалі папараць і травы...
                                                   Тады прыйшоў магутны чалавек
                                                   Вяршыць закон жывой і творчай справы.

                                                   І загрымелі выбухі ў гарах,
                                                   Праз першабытны лес прайшлі прасекі.
                                                   Так узьнялася над зямлёй зара
                                                   Непераможнай сілы Чалавека!

                                                   ...Яго знайшоў я ў слоі белых глін
                                                   І кінуў у ставок, зарослы мохам,
                                                   І ён ажыў пад сонцам і паплыў.
                                                   Далёкі госьць далёкае эпохі!

                                                   Блішчаў на сонцы золатам лускі,
                                                   Глядзеў у твар нябачанаму сьвету.
                                                   І я, пераступаючы вякі,
                                                   Убачыў яву зьдзейсьненае мэты:

                                                   Усё падуладна волі Чалавека —
                                                   Заканамернасьць сьмерці і быцьця:
                                                   Ён пераможцам выйдзе ў бітве з векам
                                                   Свайго недаўгавечнага жыцьця!
                                                1949

                                                                    * * *
                                                   Гарыць тайга.
                                                   У сінім дыме
                                                   Здалёк паблісквае рака.
                                                   Над кедрачамі маладымі
                                                   Узьнята полымя рука.

                                                   Скрозь хмары дыму, як з туману,
                                                   Глядзіць барвяны сонца дыск,
                                                   І далятае пах смаляны
                                                   І чадны гар да нас сюды.

                                                   Адбіць агонь цаной любою
                                                   Мы выйшлі ўсе да аднаго,
                                                   І кожны крок мы бралі з бою
                                                   У пекле чортавым яго.

                                                   А ён змагаўся не на жарты,
                                                   Кідаў у твар удушша чад,
                                                   Пакуль пад націскам упартым
                                                   Не павярнуў ад нашых хат.

                                                   І тлелі чорныя выгары
                                                   Там, дзе кіпеў гарачы бой,
                                                   І гул зьнішчальнага пажару
                                                   Ішоў далёкай стараной.

                                                   Калі ж набраклай хмары вымя
                                                   Лінула дожджыкам густым,
                                                   Над кедрачамі маладымі
                                                   Яшчэ курыўся едкі дым.
                                               1949

                                                                    СЛАНІК*
                                                   Жыхар тайгі, ўладар бясконцых сопак,
                                                   Вечназялёны, вечнамалады,
                                                   Здружыўся ён з марозамі і сьпёкай,
                                                   Знаём яму пажараў горкі дым.

                                                   Даў прашчур-кедр яму такую долю:
                                                   Ні пышнае кароны, ні ствала.
                                                   Ідзе зіма — ён гольле сьцеле долу, —
                                                   Хай саграе халодная зямля!

                                                   Гудзе завей паўночнае насланьне,
                                                   Кладуць вятры сумёты на сумёт,
                                                   Пад сьнегам дрэмле неўміручы сланік,
                                                   Вясновых дзён пільнуючы прыход.

                                                   Ці раз цябе, палярніка, касіла
                                                   Дарогі змора папалам з цынгой?
                                                   Ты ажываў, п’ючы жывую сілу, —
                                                   Яго смалы гаючае настой.

                                                   Павее першым подыхам прадвесьня,
                                                   Праводзяць крыкам кедраўкі зіму, —
                                                   І ўжо яму пад сьнежнай коўдрай цесна,
                                                   І ўжо няймецца ў цішыні яму.

                                                   Ён устае, да сонца ўзьняўшы рукі,
                                                   Зьляжалы сьнег страсаючы, як сон.
                                                   І прэч бягуць упоцем завірухі
                                                   Пад дружным націскам наступных дзён.

                                                   Ці ж мы, сябры, не йшлі пад шум завеяў,
                                                   Схаваўшы ў сэрцы шчырасьць пачуцьця,
                                                   Насустрач дням нябачаных падзеяў,
                                                   Насустрач сонцу праўды і жыцьця?
                                               1949
    * Сланік — карлікавы кедр. На зіму сьцеле гольле долу; прадчуваючы вясну, узьнімае яго з-пад сьнегу насустрач сонцу.

                                                            РУЖОВАЯ ЧАЙКА
                                                   Праплывае ўдалеч белых хмарак стайка,
                                                   Дагарае дзень аранжавым сьвятлом.
                                                   Распасьцерла крыльле ружовая чайка
                                                   Над вадой сьцюдзёнай рэчкі Амалон.

                                                   Блізка тае плыні асакі ручайкі
                                                   Слаліся пад ногі зморанай хадзе.
                                                   Пераліўным пер’ем ружовая чайка
                                                   Непаўторны цень губляла на вадзе.

                                                   Я блукаў па сьвеце. Дудкай-самаграйкай
                                                   Услаўляў жыцьця зямное хараство.
                                                   І таму, спаткаўшы ружовую чайку,
                                                   Адхіліў убок я варанёны ствол.

                                                   У наносах галькі, у жвірах затокі
                                                   Я шукаў чароўны камень-самацьвет,
                                                   Сябраваў з вятрамі, ваяваў са сьпёкай,
                                                   І дажджы касыя мой змывалі сьлед.

                                                   Асалоду ўдачы мне дарыла дайка —
                                                   Выкапень багаты я ў руках трымаў.
                                                   Паднімаў я вочы — ружовая чайка
                                                   Падала насустрач з-за махрыстых хмар.

                                                   Ты скажы мне, хто ты? Першатвору зданьне?
                                                   Зарыва асколак? Золаку сьвятло?
                                                   Можа, пралілося бліскавіцы зьзяньне
                                                   Водбліскам халодным на тваё крыло?

                                                   Падсьцярог я чайку ў зарасьніку вогкім.
                                                   Не здружыўся з клеткай ружакрылы птах:
                                                   Зьнік дзівосны колер успамінам лёгкім,
                                                   Казачнай маною на маіх вачах.

                                                   Ці не так юнацтва белых Хмарак стайкай
                                                   Праплыве і сталасьць пасярэбрыць скронь?
                                                   Толькі часта будзе сьніцца тая чайка
                                                   Над вадой сьцюдзёнай рэчкі Амалон...
                                               1949

                                                                              * * *
                                                   Выпадкова зірні у глыбокі калодзеж,
                                                   І пабачыш у зрэнцы яго трапяткой:
                                                   Жоўты клён мігаціць акварэляю Клода,
                                                   Быццам схоплены воблака белай рукой.

                                                   Так у вочы твае, нібы ў цёмны калодзеж,
                                                   Я зірну і адчую ўсім сэрцам сваім,
                                                   Як сама ты дзівоснаю фрэскаю Клода
                                                   Адаб’есься ў захопленым зроку маім.
                                               1949

                                                                    ПЕСЬНЯ
                                                   Ружавее неба ўранку на зары,
                                                   Гоніць хмаркі-лебедзі ветрык угары,

                                                   Гоніць хмаркі-лебедзі вецер-сьнегавей,
                                                   Дзе мая адзіная ў церамку жыве...

                                                   Вочы яе карыя зорачкі ярчэй,
                                                   Бровы яе тонкія, не знайсьці танчэй...

                                                   Тапалінкі стромкай стан яе зграбней,
                                                   Голас яе звонкі паланіў мяне...

                                                   Ты скажы мне, сонейка, чысты мой крышталь,
                                                   Як мне к твайму ганачку сьцежку пратаптаць?

                                                   Я прыйду па золаку ў палісаднік твой,
                                                   Стукну ў аканіцу праваю рукой.

                                                   Выйдзі, мая ластаўка, выйдзі, не тамі!
                                                   К сонейку вясноваму вочы паднімі.

                                                   Ветрык твае плечы ласкай ахіне,
                                                   Слоўца запаветнае за мяне шапне,

                                                   Тое, што нашу на сэрцы я даўно,
                                                   Тое, што сказаць магу табе адной!..
                                               1949

                                                               ЗАПАЛЯР’Е
                                                   Гасьне прысак зьмярканьня,
                                                   Дачаснаю цемрай задушаны,
                                                   Поўнач — сьцюж валадар —
                                                   У свае уваходзіць правы.
                                                   За сьцяной галасы
                                                   Ці то водгалас спрэчак прыглушаны.
                                                   Б’ецца злосна ў замёрзлыя шыбы
                                                   Віхор сьнегавы.

                                                   Нечы голас прастуджаны
                                                   Мкнецца асіліць завею:
                                                    “...Адчыні ты паціху калітку...” —
                                                   Раве ў цемнаце.
                                                   Я ламаю алоўкі,
                                                   А ён, адурэлы, шалее:
                                                    “...І ўвайдзі ў ціхі сад...
                                                   ...Увайдзі ў ціхі сад ты, як цень...”

                                                   Гэта ён, гэта ён
                                                   Маіх мук, маіх пошукаў сьведка,
                                                   Што стаіць на паліцы ў кутку
                                                   Гукавержац-вулькан,
                                                   Хоча ўпэўніць мяне,
                                                   Што вясною прыгожыя кветкі,
                                                   Што дарогі мае —
                                                   Толькі пыл, ды туман, ды бур’ян...

                                                   Хлусіць той барытон...
                                                   Нездарма я страчаў непагоду
                                                   Твар у твар,
                                                   Каб ясьнелі наступнага чыстыя дні.
                                                   Так, напэўна, пілёт
                                                   Галадуе без кіслароду,
                                                   Каб узьняць самалёт
                                                   Да нябачанай вышыні...

                                                   Я не госьць на зямлі, —
                                                   Гаспадар і шукальнік старанны.
                                                   У глыбінях мярзлот,
                                                   Захаваных яе таямніц
                                                   Я багацьці знаходжу,
                                                   Я ў белых сьнягоў акіяне
                                                   Не трымаю пазнаньня
                                                   У рамках даступных граніц...

                                                   Гэта мне, гэта мне
                                                   Белым крыльлем махаюць завеі,
                                                   Да мяне белы коньнік зімы
                                                   Мчыць па белым кані...
                                                   Для мяне, для мяне
                                                   Дзень палярны ўрачыста сьвятлее,
                                                   Для мяне ручаямі вясна
                                                   Несьціхана зьвініць...

                                                   Кожным нэрвам і мускулам,
                                                   Кожнай пульсуючай жылкай
                                                   Урачыстага поступу часу
                                                   Я рухі лаўлю.
                                                   Акрылёны упартаю верай,
                                                   Дужэй за асілка —
                                                   Чалавек, што заклікан
                                                   Нашчэнт перайначыць зямлю.

                                                   Песьнапеўца жыцьця
                                                   І глыбіняў падземных геоляг,
                                                   І палацаў паветраных
                                                   Муляр і інжынэр,
                                                   І душы чалавечай
                                                   Канструктар руплівы й вясёлы, —
                                                   Я ў наступнага крыл
                                                   Не бяру напракат, напавер...

                                                   Я ў наступнае йду,
                                                   І палярная ноч ружавее,
                                                   І з-за сопак сьцюдзёнае сонца
                                                   Мне сьвеціць у твар,
                                                   Я іду — і пад ногі
                                                   Пакорна кладуцца завеі,
                                                   І ўцякаюць спалохана
                                                   Зграі пашарпаных хмар...
                                               1949

                                                              МАЛАДОСЬЦЬ
                                                   Памахала белаю хусьцінкай,
                                                   У дарогу доўгую праводзячы...
                                                   Дзе ты, дзе, знаёмая мясьцінка,
                                                   Дружбакі, таварышы і родзічы?

                                                   Павядуць гаворку колы з рэйкамі,
                                                   Пабягуць назад станіцы, станцыі,
                                                   Стане сонца высака над рэкамі,
                                                   Прыпадуць вятры да кручаў сланцавых.

                                                   Стэп шырокі вынікне зьнянацку,
                                                   Паплыве міраж у сінім марыве...
                                                   О, пара шчасьлівага юнацтва
                                                   З непаўторнай сонечнаю мараю!..

                                                   Для яе зямля прыбрана ў шаты
                                                   У пахмурны дзень і зорнай поўначчу.
                                                   Камсамольцы ехалі на шахты
                                                   У нязнаны край суровай Поўначы.

                                                   Час праходзіць. Маладосьць мужнее.
                                                   Надыходзіць восень з журавінамі.
                                                   Дажынаюць сноп апошні жнеі
                                                   Дзесь далёка за гарамі сінімі.

                                                   Дзесь далёка на праспэктах Менска
                                                   Ходзіць-бродзіць тая русакосая,
                                                   Што хлапцу ад самага дзяцінства
                                                   Стала самай лепшай і харошаю.

                                                   Асыпае верасень марошку,
                                                   Залаціцца стромкая лістоўніца.
                                                   Ходзіць хлопец засмучоны трошку —
                                                   Дарагою думкай сэрца поўніцца.

                                                   Прыйдзе час і прыйдзе тваё шчасьце,
                                                   Аб якім так многа марыў некалі!..
                                                   ...Клець ляціць насустрач цёмнай шахце,
                                                   Ён праходзіць вулачкамі-штрэкамі.

                                                   Грукацяць па штрэках ваганэткі,
                                                   Угару бягуць па тэрыконіку,
                                                   Да нябёс растуць адвалы-сьведкі,
                                                   Камсамольскіх спраў жывыя помнікі.

                                                   Вечар. Сьвята ў клюбе. Дзень шахцёра.
                                                   Ён жа ў дружны круг зусім не рад ісьці,
                                                   Бо не можа падзяліцца скора
                                                   Ён з табой сваёй высокай радасьцю.

                                                   Прыяжджай жа з першым параходам!
                                                   Раніцой асеньняю празрыстаю
                                                   Будзе ён чакаць цябе на сходнях,
                                                   Будзе ён чакаць цябе на прыстані.

                                                   Ясны шлях. У сьветлыя азерцы
                                                   Паглядаюць стромкія лістоўніцы...
                                                   Гэта шчасьце, калі сэрца з сэрцам
                                                   Дзень у дзень адною думкай поўніцца!
                                               1950

                                                                           * * *
                                                   Над бухтай шторм. Над Сусуманам сьцюжа.
                                                   На Калыме лядовая шуга.
                                                   Шукаў цябе па ўсёй зямной акрузе,
                                                   Скупую памяць шчыра зьберагаў.

                                                   Трывогі боль зьмяняў цяплом надзеі,
                                                   А перашкоды браў цаной любой.
                                                   Дажджы, вятры, палярныя завеі
                                                   Не аднялі, не здужалі любоў.

                                                   Усё жыцьцё — з сустрэч і разьвітаньняў.
                                                   Хай гэтай ночы, ад усіх адной,
                                                   Цудоўнай дзівай запалярных зьзяньняў
                                                   Быць асьляплёнай так, як я табой!
                                               1950

                                                                        * * *
                                                   Ноч. Пад сузор'ямі Стажараў
                                                   Маўчыць зямля ў нямой цішы.
                                                   І дым таежнага пажару
                                                   Зьмяшаўся з горыччу душы.

                                                   І вабіць ночы гэтай морак
                                                   Да берагоў далёкіх рэк,
                                                   Дзе ў грудзі непрыступных гораў
                                                   Ўразаецца упарты штрэк.

                                                   Туды, дзе сіла чалавека
                                                   Перамагла цьвярдынь зямлі,
                                                   Дзе людзі сьветлыя прасекі
                                                   Насустрач сонцу павялі,

                                                   Туды, дзе я змагу адолець
                                                   Нямую сілу чар тваіх,
                                                   Дзе думкі вяжуць з нітак болю
                                                   Неразьвівальныя страі.

                                                   Ды злая сіла прыцягненьня
                                                   К табе мацней усякіх чар,
                                                   Далёкі друг майго натхненьня,
                                                   Мой спадарожнік даўніх мар!..

                                                   Ноч. На другім канцы паўшар’я
                                                   Ты сьпіш, і поўначы навой
                                                   Вачмі халоднымі Стажараў
                                                   Бяздумна сон пільнуе твой...
                                               1950

                                                                * * *
                                                   У сіняй вокладцы блякнот.
                                                   А ў ім душа мая з табою,
                                                   А ў ім задум маіх узьлёт
                                                   І ў вершах сьлед твае любові.
                                                   Гартаю цёплыя лісты
                                                   І не магу ніяк уцяміць:
                                                   Ну як магла забыцца ты
                                                   Пакінуць мне сябе на памяць?
                                               1950

                                                                     АРЛАН
                                                   Лунаў арлан над сопкай беласьнежнай,
                                                   Дзе сонца, ў вочы блікамі б’ючы,
                                                   Сьляпіла пільны зрок арліны.
                                                   Яго ўсё вабіў акіян бязьмежны,
                                                   І бліскавіцы грозныя мячы,
                                                   І дзікія міжгорныя лагчыны.
                                                   І, ўзьняўшыся да краю хмары срэбнай,
                                                   Ён крыльле белае над сьветам распластаў,
                                                   Пільнуючы нядбайную здабычу.
                                                   А дзесьці там, між сланцаватых рэбраў,
                                                   Ля выемкі бясцэннага пласта
                                                   За ім сачыў здабытчык-паляўнічы.
                                                   І грымнуў стрэл. І вось шпарчэй, чым камень,
                                                   Паў белакрылы на скалу арлан
                                                   З асколкам неба ў воку ашклянелым...
                                                   ...І мне знаёма рызыка шуканьняў,
                                                   І самародкаў рэдкасны паклад,
                                                   І ўзьлёт увысь, і ў бездань крок нясьмелы...
                                                   Адно нязьменна: вечны рух наперад,
                                                   І мараў раззалочаны сьпічак,
                                                   І радасьць лёту думкі белакрылай...
                                                   Таму лаўлю жар-птушкі цуднай пер’е,
                                                   А сам нашу, пакуль жывы, ў вачах
                                                   Асколак неба бацькаўшчыны мілай...
                                               1951

                                                                    ДВА БЕРАГІ
                                                   Край зямлі. Узьняўся цёмны бераг,
                                                   Як уцёс над плынямі пратокі.
                                                   Тут праходзіў мараплавец Берынг,
                                                   Кладучы ў нязьведанае крокі.

                                                   Білі злосна штормы ў грудзі брыга,
                                                   Паласкалі ветразі шалёна.
                                                   У набег ішлі на поўдзень крыгі,
                                                   І тады мацнеў сьвяжак салёны.

                                                   Праляталі нізка альбатросы,
                                                   Узьнімалі чайкі лямант дзікі,
                                                   І сьвятло халоднае лілося
                                                   У акіян Лядовы і Вялікі.

                                                   Жартавалі хвалі з берагамі
                                                   У хвіліны бурнага прыліву.
                                                   Шлях праклаў паміж мацерыкамі
                                                   Сын Расіі, горды і шчасьлівы.

                                                   Тут цяпер на беразе высокім
                                                   Слаўных продкаў малады нашчадак
                                                   У сівыя далі строміць вока —
                                                   Сьцеражэ спакой на даляглядзе.

                                                   Бачыць ён, як скрозь бурунаў пырскі,
                                                   Скрозь прыбой, што ўдзень і ўноч грукоча,
                                                   Адплываюць казакоў сібірскіх
                                                   На той бок пад ветразямі кочы.

                                                   І на месцы, дзе спраўляў ігрышчы
                                                   Дзікі вецер з берагоў Юкона,
                                                   Вырасталі сьцены гарадзішчаў,
                                                   Зелянелі першыя загоны.

                                                   Красавала буйная пшаніца
                                                   Забайкальскай добрае пароды,
                                                   І з братамі рускімі радніцца
                                                   Йшлі плямёны гордага народа.

                                                   Ды зайшло над тою дружбай сонца,
                                                   Прыкрасьць труціць сэрца горкім зельлем:
                                                   Губэрнатар — выпладак саксонскі
                                                   Распрадаў чужынцам нашы землі.

                                                   Так лягла мяжа сярод пратокі,
                                                   Дзе праходзіў мараплавец Берынг.
                                                   ...Малады салдат не зводзіць вока —
                                                   Сьцеражэ Айчыны родны бераг.
                                                1953

                                                                    ГАРБУША
                                                   Ламала сонца лёд за белым молам,
                                                   Да гнёздаў леташніх вярталіся шпакі,
                                                   Зімовы сон скідала рэчка Ола,
                                                   Са звонам з гор зьбягалі раўчукі.

                                                   Туман туліўся нізка да затокі,
                                                   Дзе кананадай грукалі ільды,
                                                   Нібы з нябёс спусьціліся аблокі
                                                   Папіць яе сьцюдзёнае вады.

                                                   Луналі нізка чайкі ў акіяне,
                                                   Дзе густа йшлі гарбушы касякі
                                                   Да мутных водаў прэснага лімана,
                                                   Да рэчышча разбуджанай ракі.

                                                   З затону ў мора выйшаў першы сэйнэр,
                                                   Лавіруючы ўмела паміж крыг,
                                                   І нёс смаляны подых брыз вясеньні
                                                   З праталін чорных скал берагавых.

                                                   І вось ужо адкрытая прастора,
                                                   Там-сям, як лебедзь, айсбэрг праплыве...
                                                   А песьня льецца, льецца ў такт матору,
                                                   Якую склаў марак або лавец.

                                                   О мора! Хвалі беглай прахалода!
                                                   Бясконцы рокат, несьціханы шум!
                                                   Палоньнік твой — хто раз табой валодаў,
                                                   Хто раз спасьціг глыбінь тваіх душу!

                                                   Тым часам — стоп! Матор ураз заглушан.
                                                   Палундра! — зьверху. Шлюпкі — на вадзе.
                                                   Ідзе нястрымнай безьліччу гарбуша,
                                                   Насустрач нам лявінаю ідзе.

                                                   Грымяць лябёдкі — і за бортам сетка,
                                                   І рабізной на хвалях — паплаўкі.
                                                   І вось кавалак касяка адсеклі
                                                   Для першага пачыну рыбакі.

                                                   Яна ж, прайшоўшы морам больш паўсьвету,
                                                   У вусьце рэчак рушыць напралом,
                                                   І дыбіцца рака у руху гэтым,
                                                   Нібы ў вясновы гулкі ледалом.

                                                   На мелкаводзьдзе, дзе асокі шэлест,
                                                   Цераз каменьне, ў зацішак заток,
                                                   Нібы на штурм, яна ідзе на нераст
                                                   І мрэ, ікру адклаўшы на пясок.

                                                   Тады птушыны гоман над ракою
                                                   Удзень і ўноч ірве нямую шыр,
                                                   З гары мядзьведзіца сьцяжынкаю крутою
                                                   Паважна йдзе на той хаўтурны пір.

                                                   А там, дзе неба з морам стужкай сіняй
                                                   Зьлілося, ўдаль плыве рыбацкі флёт...
                                                   Так пачыналася вясновая пуціна,
                                                   Так сустракалі мы вясны прыход.
                                               1953

                                                                      БУРХАЛА
                                                   Па-якуцку Бурхала — шпаркая рака.
                                                   Мітусіцца паміж гор срэбраны рукаў...
                                                   А над ёй вясна ідзе подыхам вятроў,
                                                   А за ёй тайга гарыць полымем кастроў.
                                                   Над далінай па начах — камарыны звон,
                                                   А за ёй гара Марджот, дальні Аймякон.
                                                   Па-над прыіскам плыве дымчатая ноч.
                                                   Заглядаўся часта я ў залатое дно.
                                                   Думаў, шчасьце я сваё на тым дне знайду,
                                                   Смагай змучаны, я піў той ракі ваду.
                                                   Ў грудзі сланцавых парод прасякаў забой,
                                                   Клаў у скважын жарало агнявы набой.
                                                   У правалы, пад зямлю, у глыбокі карст
                                                   Апускаўся, каб знайсьці багацейшы скарб.
                                                   Ды знайшоў яго не там, дзе даўно шукаў:
                                                   Каля рэчкі Бурхалы я цябе спаткаў.
                                                   Кроў у жылах — не вада, сэрца — не скала,
                                                   Да яго патайны ход ты сама знайшла.
                                                   З той пары згубіў спакой ды зазнаў бяды
                                                   Каля вышак буравых майстра малады.
                                                   Паміж скал крутых блішчыць срэбраны рукаў,
                                                   Па каменьчыках зьвініць Бурхала-рака...
                                               1953

                                                        ЗАЛАТЫ АЛЕНЬ
                                                                 Легенда
                                                   Доўгі шлях у падарожжы
                                                   Да шляхоў Эгвекінота:
                                                   Сьнегавое бездарожжа,
                                                   Запалярная цямнота.

                                                   Ні лясоў, ні гор абапал,
                                                   Толькі сьнег ды сьнег бясконца.
                                                   Ноч схапіла сонца ў лапы,
                                                   Ноч схавала недзе сонца.

                                                   Толькі даль імжыць пургою,
                                                   Туманы ляглі заслонай,
                                                   Цішыня над пусткай тою
                                                   У бяздоньні белым тоне...

                                                   ...Вось і ўсё. Канец ухабам.
                                                   Аганькі насустрач воку.
                                                   Цеплынёй прынаднай вабіць
                                                   Дом на вуліцы шырокай.

                                                   З гаспадыняю лагоднай
                                                   Адбываецца знаёмства...
                                                   Быў бы ты жывы, Джэк Лёндан,
                                                   Наглядзеўся б цудаў мноства!

                                                   У дамах Эгвекінота,
                                                   Што як горад стаў над пусткай,
                                                   Ты б убачыў не галоту,
                                                   Эскімоскае дзікунства.

                                                   Ты б убачыў лёс народа,
                                                   Што ідзе дарогай шчаснай,
                                                   Пастухоў-аленяводаў,
                                                   Ўладароў зямель калгасных...

                                                   ...Гаспадар кідае ў сені
                                                   Збрую, хутры і кухлянкі,
                                                   Ў тундру ён пусціў аленяў
                                                   Папасьціся на палянку.

                                                   Хоць бы што ім сьцюжа тая,
                                                   Невядома ім і смага, —
                                                   Сьнег капаюць капытамі,
                                                   Здабываюць хрусткі ягель.

                                                   У камінку вугаль тлее,
                                                   На стале дымяцца стравы,
                                                   Гаспадар садзіцца зьлева,
                                                   Гаспадыня стала справа.

                                                   Цень ад лямпы на абрусе
                                                   Сьцелецца ажурным кругам.
                                                   Госьць з далёкай Беларусі
                                                   Стаў для чукчы лепшым другам.

                                                   Так няветлівая тундра
                                                   У дарозе дружбу родзіць.
                                                   Ад дзядоў да ўнукаў мудры
                                                   Той закон жыве ў народзе.

                                                   Ці сьняданьне, ці вячэра
                                                   Госьцю трошкі неуцямна:
                                                   Ўдзень і ўноч пад небам шэрым
                                                   Льецца зморк сьвінцова-цьмяны.

                                                   За акном гуляюць ветры,
                                                   Дзесьці ў сьнег упала зорка...
                                                   Курыць люльку чукча ветлы.
                                                   Задушэўная гаворка,

                                                   Як струмень крынічкі цёплай
                                                   Каля той гары бязьлюднай...
                                                   Словы падаюць, бы кроплі
                                                   У глыбіні цёмнай студні:

                                                    “Не сягоньня і не ўчора,
                                                   То было ў далёкім часе:
                                                   Гульбавала ў тундры гора,
                                                   У народа скрала шчасьце.

                                                   Ноч, як зараз, разьляглася,
                                                   Над зямлёю стыгла вусьціш,
                                                   Бракавала ў чумах мяса,
                                                   Не было ні кроплі тлушчу.

                                                   Па-над стойбішчамі скруха,
                                                   Голад поўз цынгою згубнай.
                                                   Шаманы склікалі духаў,
                                                   Шаманы лупілі ў бубны.

                                                   Бо прагневалі іх людзі,
                                                   Награшылі вельмі многа.
                                                   У зямлі чужацкай блудзіць
                                                   Той алень залатарогі,

                                                   Што прыносіў людзям шчасьце —
                                                   Рыбакам і зьверабоям,
                                                   Той, што на рагах гальчастых
                                                   Сонца нёс перад сабою.

                                                   І пачуў алень той голас,
                                                   Голас беднага народа,
                                                   І пабег ён сухадолам,
                                                   Каля ставу, каля броду.

                                                   Бог удзень, скакаў уночы
                                                   Праз каменныя атрогі,
                                                   Асьвятлялі яму вочы
                                                   Невядомую дарогу.

                                                   Ратаваўся ад пагоні,
                                                   Капыты зьбіваў аб сланец.
                                                   Не хацеў алень палону,
                                                   Вольнай тундры выхаванец.

                                                   Бег лясамі Забайкальля,
                                                   Праз хрыбты крутых Саянаў,
                                                   Пераскокваў цераз скалы,
                                                   Праз цясьніны Верхаянаў.

                                                   Бег тайгою прыкалымскай,
                                                   Бег чукоцкім узьбярэжжам.
                                                   З акіяна кідаў пырскі
                                                   Вецер родны, вецер свежы.

                                                   Бег ён коратка ці доўга,
                                                   Ды ўзяла сваё зьнямога, —
                                                   Бо гублялі сілу ногі
                                                   У аленя залатога.

                                                   Ад яго сьвятло лілося —
                                                   Сонца стала па-над краем.
                                                   Пільнаваў жа вораг злосны
                                                   Сьмерць яго ваўчынай зграяй.

                                                   Стаў алень па-над пратокай,
                                                   Бушавала ўнізе мора,
                                                   Родны край акінуў вокам
                                                   І узьняўся ён угору.

                                                   Не дасяг ён гордай мэты,
                                                   Грымнуўся грудзьмі аб скалы,
                                                   Кроў, бы кроплі-дыямэнты,
                                                   Дзіўным бляскам заіграла.

                                                   Заіграла дзіўным бляскам,
                                                   Асьвятліла ночы морак.
                                                   Рогі ўпалі на Аляску,
                                                   Галава упала ў мора.

                                                   Сам жа тулавым магутным
                                                   Захаваўся ў родных нетрах.
                                                   Над зямлёю шматпакутнай
                                                   Змоўклі буры, сьціхлі ветры.

                                                   І прыйшлі да тундры сьцюжнай
                                                   Людзі з дальняе дарогі,
                                                   Працягнулі рукі дружбы,
                                                   Рукі братняй дапамогі.

                                                   І пабралі ў рукі кайлы,
                                                   І праклалі скрозь дарогі,
                                                   І аленя залатога
                                                   Цела ў нетрах адшукалі.

                                                   Так спазнаў народ мой шчасьце
                                                   У прасторах тундры новай,
                                                   Дзе жыве алень мышасты
                                                   Статкам тысячагаловым”.
                                                   ............................................

                                                   Цішыня. У раньнім змроку
                                                   Пралятаюць самалёты,
                                                   Асьвятляюць шлях далёкі
                                                   Ім агні Эгвекінота.
                                               1953

                                                       ГАРАЧАЯ  КРЫНІЦА
                                                   Між натоўпу гор белагаловых,
                                                   Дзе застыла горная рака,
                                                   Дзе хадзілі часам зьвераловы
                                                   На пясца, агнёўку, каланка,

                                                   Дзе стаяў кедрач, марозам скуты,
                                                   Туманамі слалася імгла,
                                                   Дзе калісь пракладвалі якуты
                                                   Шлях далёкі на Адыгалах, —

                                                   Там, прабіўшы трэшчыну ў граніце,
                                                   У грудзях замшэлае скалы
                                                   Пацякла гарачая крыніца,
                                                   Нібы кроў параненай зямлі.

                                                   Той крыніцы звонкую гаворку
                                                   Не падслухваў зьвер каля куста,
                                                   Не спытаў яе вадзіцы горкай
                                                   Прытамлёны лётам дзікі птах.

                                                   Маразы на падчарку злавалі,
                                                   Не маглі скаваць бранёй ільдоў:
                                                   У халодны студзень беглі хвалі
                                                   Грабянцоў вясёлых чарадой...

                                                   Так жыла б нязнанай, непрызнанай
                                                   Між сям’і празрыстых горных рэк,
                                                   Ды прыйшоў з бядою нечаканай
                                                   Да яе на бераг чалавек.

                                                   Так было: трушком ішлі алені,
                                                   Стыла моўчкі ў шэрані тайга,
                                                   Падкасіла ногі Тыульгену
                                                   Нечакана здрадніца-цынга.

                                                   Прагучалі словы важаковы:
                                                   У дарозе хворы — лішні рот.
                                                   У правы ўступіў закон суровы,
                                                   Што прыдумаў продкаў даўні род:

                                                   Кацялок, аленіны кавалак,
                                                   Дубальтоўку і бярэмца дроў
                                                   Разам з хворым ля кастра паклалі
                                                   І пайшлі ў тайгу — жыві здароў!..

                                                   Тлеў агеньчык, карацелі цені,
                                                   Абступала чалавека ноч...
                                                   Так ішла пагібель Тыульгена,
                                                   Злыя духі не спускалі воч...

                                                   Дагарала ў цёмным небе зьнічка,
                                                   Захлынаўся прысакам касьцёр,
                                                   Толькі пела цёплая крынічка
                                                   Неўміручай песьняй пра жыцьцё.

                                                   І тады, сабраўшы рэшткі сілы,
                                                   Да яе прыдыбаў чалавек,
                                                   Каб сагрэла стынучыя жылы,
                                                   Адагнала холад ад павек.

                                                   Рукі, ногі абняла крыніца,
                                                   Пела песьню ціхую без слоў.
                                                   Ад гарачай ласкі той вадзіцы
                                                   Ажыла у чалавека кроў.

                                                   Ажыла, вярнула сілы сэрцу,
                                                   Адубелым мускулам — цяпло.
                                                   Засьмяяўся ў твар халоднай сьмерці
                                                   І пайшоў тайгою зьвералоў...
                                                   ..................................................

                                                   На тым масцы вырас санаторый,
                                                   Хворы, я ля той крынічкі быў.
                                                   Мне якут стары — знаток гісторый —
                                                   Расказаў аднойчы гэту быль.
                                               1958

                                              ТАМ,  ДЗЕ  ЗАЙМАЕЦЦА  ДЗЕНЬ
                                                   Я ўдыхаў салёны водар мора
                                                   Ля крутых ахоцкіх берагоў.
                                                   Сябар мой — эвенк, не ведаў зморы,
                                                   Кавасакі ладзячы на ўлоў.
                                                       Мы хадзілі разам на морзьвера:
                                                       Білі нерпу, білі сівуча,
                                                       І губляўся наш далёкі бераг
                                                       Ў непраглядных штармавых начах.
                                                   Шумавалі ветры, гнулі снасьці,
                                                   Аднавокі дзесь мігцеў маяк.
                                                   Сплёўваў сябар мой у твар напасьці,
                                                   Самасад пакурваючы ўсмак.
                                                       Ад яго пазычыў я трываласьць,
                                                       Мужнасьць сэрца і халодны зрок,
                                                       Цьвёрдасьць рук на вахце ля штурвала,
                                                       На крутым уздыме роўны крок.
                                                   Шквал сьціхаў. На цёмным небасхіле
                                                   Высыпала ноч мільёны зор,
                                                   І сьпяваў эвенк аб краі мілым,
                                                   Аб далёкім чуме паміж гор:
                                                       Як на шпаркім залатым алені
                                                       Новага жыцьця прыслаў закон
                                                       Неўміручы волат — мудры Ленін,
                                                       Бацька ўсіх народаў і плямён...
                                                   Я ціхутка песьні той уторыў
                                                   Мовай сэрца, моваю бацькоў.
                                                   ...Акіян гайдаўся на прасторы,
                                                   Дзень займаўся на хрыбце вякоў.
                                               1953

                                                                      * * *
                                                   З табою памяць зрошчана. Нявер’е
                                                   Хай пажаўцелым лісьцем ападзе.
                                                   Губляе верасень залочанае пер’е
                                                   І ў пераддзьвер’е восені вядзе.

                                                   Няхай. А ты запомні пералівы
                                                   Апоўначы раптоўных бліскавіц,
                                                   Нясьмелы стук усхваляванай сьлівы
                                                   У глухату закрытых аканіц.

                                                   А ты запомні мяккі жнівень, лівень,
                                                   Раскат грымот, маланак апаяс...
                                                   Тады, і толькі, ты была шчасьлівай,
                                                   Аб немагчымым марачы падчас.

                                                   Запомні плач самотнае каліны
                                                   Сьлязамі лістападаўскіх завей,
                                                   Як сэрца — птах у кіпцях сакаліных —
                                                   Хацела роспач выклеваць з грудзей...

                                                   Запомні расставаньне без праводзін,
                                                   Сьвіст цягніка і доўгі шлях на ўсход,
                                                   Усё, усё, з чым быў з табой не згодзен,
                                                   І нават мой раптоўны адыход...

                                                   Не, я не зрокся даўніх спадзяваньняў,
                                                   Скрозь дым пранёсшы чыстату душы,
                                                   Дзе ўсё — парыў юнацкіх хваляваньняў,
                                                   Дзе ўсё — імкненьне да крутых вяршынь.

                                                   Запомні, што над словамі маімі
                                                   Не уладны забыцьця пабляклы час:
                                                   І сто разоў прайду сьлядамі тымі,
                                                   Дзе ты прайшла, быць можа, толькі раз!
                                               1953

                                                           ГОРАД  НА  ПОЎНАЧЫ
                                                   Яго абнялі круталобыя сопкі
                                                   Да самага берага бухты марской.
                                                   Бяжыць Магаданка лагчынаю топкай,
                                                   Каб зьліцца з той бухтай празрыстай вадой.

                                                   Прыгожы і зграбны, ён стаў на узвышшы
                                                   Суровым і юным абліччам на ўсход,
                                                   Каб больш не прынаджваў разбойніцкі звычай
                                                   Заморскіх гасьцей да драпежных прыгод;

                                                   Каб злодзей і жулік з шынкоў Сан-Францыска
                                                   Па землях чужых не шукаў сабе шлях,
                                                   За танныя цацкі, за дрэннае віскі
                                                   Багацьце складаючы ў трум карабля.

                                                   Калісьці ў бязьлюдную бухту між скалаў
                                                   Нагаеў прывёў сваю шхуну сюды.
                                                   Сягоньня партальныя краны з прычалаў
                                                   Глядзяцца ў зялёныя глыбі вады.

                                                   З далёкага мора плывуць цеплаходы,
                                                   З далёкага неба ляціць самалёт,
                                                   Да роднага берага ў родныя воды
                                                   З паклажай адменнай прыслаў іх народ.

                                                   А горад, што бурамі мора прасолен,
                                                   Гудкамі вітае пачатак падзей.
                                                   Даурскіх лістоўніц зялёнае гольле
                                                   Узорны свой цень на праспэкты кладзе.

                                                   Было: з Беларусі, з Сыбіры, з Амура
                                                   Сюды камсамольская моладзь прыйшла.
                                                   Я тым ганаруся, што ў першы падмурак
                                                   З той моладзьдзю першыя цэгліны клаў.

                                                   Ён рос, і сталеў, і мужнеў разам з намі,
                                                   Цыклёны і штормы ён з намі страчаў.
                                                   Агні яго нашымі зьзяюць вачамі,
                                                   І нашая сіла — ў ягоных плячах.

                                                   Падставіўшы грудзі вятрам акіяна,
                                                   Стаіць ён туманам і штормам назло.
                                                   Далёка, далёка агні Магадана
                                                   Нясуць нашай гордай эпохі сьвятло!
                                               1953

                                                   ЧАЛАВЕК  ІДЗЕ  НА  ПОЎНАЧ
                                                   Анямелі празрыстыя горныя рэкі
                                                   У крыштальных кальчугах лядовай шугі.
                                                   Журавоў адляцеўшых далёкае рэха
                                                   Праглынулі даўно маладыя сьнягі.

                                                   Змоўк бульдозэраў ляск па раскопаных поймах,
                                                   Драгі нема застылі ў мэтровым ільду.
                                                   Уступае ў правы запалярная поўнач,
                                                   Зграі белых завеяў за ёю ідуць.

                                                   А жыцьцё не змаўкае. Ідуць рудакопы
                                                   На чарговую зьмену, на шахты, туды,
                                                   Дзе капры падымаюць над жэрламі сопак
                                                   Сотні, тысячы тон дарагое руды.

                                                   Там на ўсіх гарызонтах у штрэках і лавах
                                                   Людзі злую прыроду за горла ўзялі.
                                                   І здабытая працай гарняцкая слава
                                                   З кожнай клецьцю ляціць на паверхню зямлі.

                                                   Ў неба высяцца конусы цёмных адвалаў,
                                                   Стрэлы стромяць увысь буравыя станкі.
                                                   Гэта мы на пачэсную вахту усталі —
                                                   Інжынэры, геолягі і гарнякі.

                                                   І кладуцца наўсьцяж мнагавёрстыя трасы
                                                   Паміж сопак крутых, паміж горных крыніц.
                                                   Колькі ўкладзена тут чалавечае працы,
                                                   Каб узьняць над тайгою агні камяніц!

                                                   І яны падымаюцца ў сівернай стыні,
                                                   Працінаюць туман электрычным сьвятлом.
                                                   Гэта ў наступ пайшлі на мярзлотаў цьвярдыні
                                                   Нашых рук мазалі, аманіт і кайло!

                                                   Чуеш? Ахнуў за сопкай далёкаю выбух,
                                                   Пакаціўся магутнага пошчаку гром,
                                                   І грамады пароды становяцца дыба,
                                                   З неба сыплюцца доўга каменным дажджом.

                                                   І кідаецца прэч з перапуду сахаты,
                                                   І пясец мітусіцца, пачуўшы той гул,
                                                   І ўцякае ў гушчар бурундук зухаваты,
                                                   І згінаецца сланік зялёны ў дугу.

                                                   Так. Суровая памяць не можа не помніць
                                                   Пра Галімы, Хету, Валькумей і Певек,
                                                   Пра гады, як у наступ на белую Поўнач
                                                   Наш, савецкі, ішоў чалавек!
                                               1954

                                                НА  ВОЗЕРЫ  ДЖЭКА  ЛЁНДАНА
                                                   З-за гары ўстае ружовы золак,
                                                   Туманы над возерам дымяць.
                                                   Рамантычны, пэўна, быў геоляг,
                                                   Што такое даў яму імя.

                                                   Што ж! Яму за адкрыцьцё падзяка.
                                                   Першым ён праклаў цяжкі маршрут.
                                                   Жвавыя якуцкія канякі
                                                   Падымаюць нас па схону круч.

                                                   Вышыня! Натоўп гранітных глыбаў.
                                                   Горны звал на стромкіх берагах.
                                                   Возера нявымеранай глыбі,
                                                   Як іртуць, паблісквае ў гарах.

                                                   Вы яго не знойдзеце на карце,
                                                   Там яшчэ ці мала белых плям.
                                                   Можа быць, вулькана даўні кратэр
                                                   Помнік аб сабе пакінуў нам...

                                                   Навакол раскінуліся сопкі —
                                                   Белых шапак белая града!
                                                   Харыюс дурэе срэбрабокі,
                                                   Зіхаціць люстраная вада.

                                                   Кіраўнічы нашага атрада,
                                                   Тых мясьцін заядлы воўк стары,
                                                   Кажа нам, як белыя каскады
                                                   Гэтых водаў рынуцца з гары,

                                                   Як пашлюць магутныя турбіны
                                                   У тайгу яскравыя агні...
                                                   Выцірае рукавом сьлязіну
                                                   Юкагір стары — наш праваднік.

                                                   А пакуль — сюды кладуць дарогу.
                                                   Крышыць скалы з гулам аманіт.
                                                   І глядзяцца горныя атрогі
                                                   Ў глыбіню раскрытых таямніц...
                                               1954

                                          ПАД  НЕБАМ  ПОЎНАЧЫ  ДАЛЁКАЙ
                                                   Пад небам Поўначы Далёкай,
                                                   Сабраўшы скарб паходны свой,
                                                   Шукаў я сьветлыя вытокі
                                                   Крыніцы творчай і жывой.
                                                   Яе празрыстае струменьне
                                                   Зьбягала з гор у ручаі.
                                                   Тут нараджалася натхненьне
                                                   Нялёгкіх пошукаў маіх.
                                                   Ішла вясна, квітнелі сопкі,
                                                   Я піў смалістай хвоі дух,
                                                   У гушчары крычалі сойкі
                                                   І клікаў самку бурундук...
                                                   А над усім стаяла сонца,
                                                   Сьвятло не гасла і ўначы.
                                                   Мы йшлі дарогаю бясконцай
                                                   Да верхавінаў Бахапчы.
                                                   Стаўлялі белыя палаткі,
                                                   З гальля складалі шалашы,
                                                   Шурфы капалі па распадках,
                                                   Па ўзгорках білі капушы.
                                                   Ад камарынага нашэсьця
                                                   Палілі дымныя кастры.
                                                   Мы так жылі, пакуль нарэшце
                                                   Нам фарт знаходкі не дарыў.
                                                   Дзе вы, тых спраў жывыя сьведкі,
                                                   Мае юнацкія гады?
                                                   Ў гарах далёкая разьведка,
                                                   Начных кастроў гаркавы дым?
                                                   Міне пара завей калюжных,
                                                   Нідзе спакою не знайду.
                                                   Ізноў шукальнік валацужны
                                                   Знаёмай сьцежкаю іду.
                                                   Цьвіце ў лагчынах галубіка,
                                                   Марошка сьпее на імхах,
                                                   Краса тайгі — шыпшыньнік дзікі
                                                   Пялёсткамі ўсьцілае шлях...
                                                   Я тым прыгодам падарожным
                                                   Астатак дзён гатоў аддаць.
                                                   ...Чакаць тады спакойна можна,
                                                   Калі няма чаго чакаць!
                                               1954

                                                             ВЯСНА  ІДЗЕ
                                                   Як першы крок вясны прыветнай,
                                                   Устала сонца над гарой,
                                                   І лёд, бы камень самацьветны,
                                                   Блішчыць праменнаю ігрой.

                                                   І вось з усьмешкаю дзявочай
                                                   Вясна кідаецца ўпярод,
                                                   У сьветлы пробліск белай ночы,
                                                   У сініх дзён кругазварот.

                                                   Рвучы скалы крутыя сьцены,
                                                   Стыхій, разьюшаных гульнёй,
                                                   Кладуцца донныя марэны
                                                   Пачаткам будучай ракі.

                                                   І гулкі пошчак б’ецца ў кручы
                                                   Стыхій, разьюшаных гульнёй,
                                                   І абнімаецца пявучы
                                                   Вятрыска з юнаю сасной.

                                                   Вясна ідзе да нас на Поўнач
                                                   Пад грукат рэк, птушыны крык,
                                                   Бы напаіў вадой чароўнай
                                                   Яе раптоўна чараўнік.

                                                   А ці даўно ліхой пургою
                                                   Тут ахіналі сьцюжы нас?
                                                   Ды ўжо ідзе хадой другою
                                                   Інакшы дзень, інакшы час.

                                                   Ў тры паясы ўстаюць вясёлкі,
                                                   Грымяць грамы над галавой.
                                                   Агні далёкага пасёлка
                                                   Прынаднай вабяць цеплынёй.

                                                   Я палюбіў той край шахцёраў,
                                                   Суровай дружбы пачуцьцё,
                                                   Геолягаў вясёлы нораў
                                                   І іх вандроўнае жыцьцё,

                                                   Шуканьняў доўгіх асалоду,
                                                   Гул руднікоў, шырокіх лаў,
                                                   Людзей нязломнае пароды —
                                                   Адвагі з працай стойкі сплаў.
                                               1954

                                                           СЛАЎЛЮ  ЖЫЦЬЦЁ
                                                   Мы з табою справілі заручыны
                                                   На зары далёкае пары.
                                                   Паварот дарогі пальцам скручаным
                                                   Тыча ў грудзі цёмнае гары.

                                                   Там мігценьне захадаў аранжавых,
                                                   Сьмелы росчырк падаючых зор,
                                                   Там у небе над вяршыняй кражавай
                                                   Велічны арлан нясе дазор.

                                                   Там ізюбр, увесну панты скінуўшы,
                                                   Водзіць самку ў дзікім гушчары,
                                                   Ноч ідзе на досьвітку да фінішу,
                                                   Дзень страчаюць сьпевам сьнегіры.

                                                   Прыпадзі, душа мая, к падножжам тым,
                                                   Дзе крыніцы пачынаюць шлях,
                                                   Прыкладзіся вухам насьцярожаным, —
                                                   Чуеш? Вольна дыхае зямля!

                                                   Гэта ёй ты ўся навек аддадзена
                                                   Чысьцінёю дум і пачуцьця,
                                                   Гэта з ёй даўно умова складзена:
                                                   Жыць і славіць кожны дзень жыцьця!
                                               1954

                                                                     ГЕОЛЯГ
                                                   Тады я быў намнога маладзей,
                                                   Цьвярдзей была рука мая і воля.
                                                   Прайшоў я шмат па сушы і вадзе,
                                                   Дапытлівы шукальнік і геоляг.

                                                   Сталёвым адмысловым малатком
                                                   Я адбіваў кавалкі той пароды,
                                                   Дзе тонкі прожылак, дзе ракавісты злом
                                                   Мне адчыняў эпох мінулых подых.

                                                   Залог удач знаходзіў я ў рудзе,
                                                   Дзе ўкрапаны бліскучыя крышталі.
                                                   Я быў тады намнога маладзей,
                                                   І я шукаў паклад такіх мэталяў,

                                                   З якіх нязломнай волі інжынэр
                                                   Здабудзе сплаў несакрушальнай сілы.
                                                   Ён быў, як я, зусім не малавер
                                                   І летуценьнем быў, як я, акрылен.

                                                   Ўначы, як месяц закідаў вясло
                                                   У мёртвы зыб азёрнай срэбнай хвалі,
                                                   Кідаў я груды тугаплаўкіх слоў,
                                                   Распаленых да белага напалу.

                                                   На, маё сонца, клікаў я, знайдзі,
                                                   Каторы камень найярчэйшы граньню?
                                                   Ў якім адбітак непаўторных дзіў
                                                   Гарыць іскрой імкненьняў палымяных?!

                                                   Вазьмі яго з маіх нястомных рук,
                                                   Зірні на сьвет, і ў ясным праламленьні
                                                   Убачыш ты, мой непаўторны друг,
                                                   На кожнай грані радасьць і зьдзіўленьне!
                                               1954

                                                                 УСПАМІН
                                                   Зубчастых гор зыгзаг няроўны
                                                   Асьветлен бляскам масянжовым.
                                                   У гушчары драмалі жоўны,
                                                   Крычалі ў зарасьніку совы.

                                                   Бяздонны сьвет абліты срэбрам,
                                                   А цішыня, як груз сьвінцовы,
                                                   Лягла на сланцавыя рэбры,
                                                   На трысьнягі і на ядловец.

                                                   Рачушка бегла без аглядкі,
                                                   Пятляла па шырокім логу,
                                                   Дзе нашы белыя палаткі
                                                   Стаялі ў рад каля дарогі.

                                                   Дымок круціўся колцам едкім,
                                                   Трашчалі смольныя карчагі.
                                                   Тут пачыналі мы разьведку,
                                                   Тут першыя стаўлялі штагі.

                                                   Тут па адхонах скалаў голых
                                                   Шукалі кварцавыя жылы,
                                                   Тут мы — тапограф і геоляг —
                                                   Калісьці моцна падружылі.

                                                   Як зараз бачу стан дзяўчыны
                                                   Каля трыногі нівэліра:
                                                   Нібы ўвесь сьвет вачам адчынен
                                                   І у іх — зьдзіўленьня позірк шчыры.

                                                   У парфірыт, у даляміты —
                                                   Гор непадатлівыя целы —
                                                   Мы білі штольні дынамітам,
                                                   Мы тою працаю гарэлі.

                                                   Мы дамагаліся, каб сьцерці
                                                   На карце краю таямніцы,
                                                   А таямніцам нашых сэрцаў
                                                   Не стала часу, каб раскрыцца.
                                               1954

                                                ДЗЕ  ПРОЙДЗЕ  МАЛАДОСЬЦЬ
                                                   Далёкі бераг пеністага мора,
                                                   З шырынь паўночных сьцюжныя вятры,
                                                   Кладзе вялікай ночы шэры морак
                                                   Сваю далонь на белыя шатры.

                                                   А там, дзе даль пазёмкаю дыміцца,
                                                   Губляючы уласныя сьляды,
                                                   Блукае маладая аляніца,
                                                   Адбіўшыся ад роднай чарады.

                                                   Пільнуе курапатку зыркі собаль
                                                   Ды песьняй цішыні зьвіняць сьнягі,
                                                   На сьлед заечы важнаю асобай
                                                   Ідзе пясец, звужаючы кругі.

                                                   Успалыхне залётная камэта,
                                                   На міг праклаўшы ў небе срэбны шрам,
                                                   І ловіць зрок, як добрую прыкмету,
                                                   Яе ў дарозе к новым берагам.

                                                   Дарма вятроў раптоўныя набегі
                                                   На нас склікалі ліха і бяду,
                                                   Спынялі сон кароткага начлега,
                                                   Ды не спынілі мужнасьці хаду.

                                                   Як старадаўніх дзён землепраходцы,
                                                   Мы пракладалі ў белых пустках шлях,
                                                   Бо там, дзе пройдуць ногі маладосьці,
                                                   Дыхне жыцьцём і мёртвая зямля!
                                               1954

                                                             ПАЎНОЧНАЕ  ЗЬЗЯНЬНЕ
                                                   Ты сьпіш яшчэ, а ў нас ужо за поўдзень.
                                                   За сопку падае барвяны сонца круг.
                                                   Упэўнен я — мы час спатканьня знойдзем
                                                   З табой, далёкі, добры, даўні друг!

                                                   Сьвітаньне ў вас. Маўклівых вуліц веліч.
                                                   Над зграбным горадам асеньняе цяпло.
                                                   Тут вечарэе. Да глухіх паселішч
                                                   Дарогі ўсе сьнягамі занясло...

                                                   Тут ноч прыходзіць раптам. Нерухома
                                                   Ляжаць за вокнамі бяскрайнія сьнягі.
                                                   Распадак кожны тут даўно знаёмы,
                                                   Знаёмы кожны гук нямой тайгі.

                                                   Мароз такі, што скоўвае дыханьне,
                                                   Дымок віецца над маім жытлом.
                                                   А над усім гарыць паўночным зьзяньнем
                                                   Дзівоснае пярэстае сьвятло.

                                                   Палае неба, быццам з Запаляр’я
                                                   На крыльлях ночы сьцюжныя вятры
                                                   Прынесьлі і раздзьмулі над паўшар’ем
                                                   Яскравыя халодныя кастры.

                                                   ...Даўно ўжо ноч, а я сяджу над картай,
                                                   Кладзе на ёй маршрут скупы пункцір.
                                                   А на двары спакойна ладзіць нарты
                                                   Якут стары — наш верны правадыр.

                                                   Сьвітае. Далеч сьнежная імгліцца.
                                                   Аленям не стаіцца на нагах.
                                                   Павер мне: сьлед ад нашых экспэдыцый
                                                   Не замяце ніякая пурга!
                                               1954

                                                                     * * *
                                                   Усё міне, а праўда застанецца,
                                                   На ўсё жыцьцё пакіне росчырк свой.
                                                   У тлуме спраў ці раз успамянецца
                                                   Тых вечароў нямое хараство:

                                                   Над цёмнай рэчкай шолах чарацяны,
                                                   Размова з небам стогадовых ліп...
                                                   Не паўтарыць такога пачуцьця нам,
                                                   Што раз да нас прыходзіць на зямлі!

                                                   Спакойна, сэрца! Даўнія падзеі
                                                   Пакрыты часу жорсткаю жарствой,
                                                   А ты жывеш, празрыстая надзея,
                                                   І забыцьцё не сьцерла вобраз твой!

                                                   А што яшчэ? Не хоча ў тым прызнацца
                                                   Душа, усхваляваная былым,
                                                   Што ты — яе парываў лепшы знаўца,
                                                   Што ты — яе адмоўнасьць і уплыў.

                                                   Хай сплавам дружбы сэрцы будуць зьліты,
                                                   Яе ж зьбіралі доўга пакрысе,
                                                   Яе, прайшоўшую скрозь полымя іспытаў,
                                                   Як цень былых пачуцьцяў пранясем.

                                                   Сумненьня цень да нас не падкрадзецца,
                                                   Не стане здань разладу на мяжы,
                                                   Бо ўсё міне, а праўда застанецца,
                                                   І толькі ёй адной заўсёды жыць!
                                               1954

                                                            КАЛЫМА
                                                   Мнагаводная красуня,
                                                   Плешчаш дзікім хараством!
                                                   Ад хрыбта Сунтар-Хаята
                                                   Праз парогі, ледалом,
                                                   Выгінаючыся станам
                                                   Між нізін, між горных стром
                                                   У абдымкі Акіяна
                                                   Ты імчысься напралом...

                                                   Ой, ты, рэчка, мая рэчка
                                                   Ды з вадзіцай ледзяной,
                                                   Ледзь суняў я боль сардэчны,
                                                   Як ступіў на бераг твой!
                                                   Як стамлёны ўпаў на гальку,
                                                   Як набраў вадзіцы ў рот,
                                                   Як сьцябаў, нібы нагайка,
                                                   Вецер сьцюжны тых шырот...

                                                   Прыгадаюць, можа, ўсплёскі,
                                                   Зыб сьцюдзёнай той вады,
                                                   Як цягаў на баржы дошкі
                                                   Ноччу грузчык малады!..
                                                   Як праз горы, як праз долы
                                                   Песьню ўсюды нёс з сабой,
                                                   Беларускія раздольлі
                                                   Памінаў у песьні той...

                                                   Як пасьля ў мароз і сьпёку
                                                   Дзе з рыдлёўкай, дзе з кайлом,
                                                   Абышоў твае прытокі
                                                   І распадкі ўсе суздром;
                                                   Як бурыў мярзлотны панцыр
                                                   З той гарняцкаю братвой,
                                                   Як струменіўся між пальцаў
                                                   Залаты пясочак твой!..

                                                   Люд арцельны, прыісковы
                                                   Як навекі палюбіў,
                                                   Вершаваным добрым словам
                                                   Памянуць не пазабыў...
                                                   .........................................

                                                   Сьпіць рака і сьпяць прытокі,
                                                   Ноч палярная плыве...
                                                   Край адважных, край далёкі,
                                                   Ты ў грудзях маіх жывеш!
                                               1955

                                                                   * * *
                                                   Мінула ўсё: дарогі сьнегавыя
                                                   І скавытаньне сьнежнае пургі.
                                                   Бягуць слупы насустрач верставыя,
                                                   У шкле азёр блакітныя кругі.

                                                   Не сьцісьне грудзі крыўды горкай зельле,
                                                   Дзе боль і радасьць злучаны ў адно.
                                                   Зноў сустракаеш ты радзімы землі,
                                                   Зноў родны вецер стукае ў акно...

                                                   Зноў для цябе мігцяць у небе зоры,
                                                   І калі ўпасьці прыйдзецца адной,
                                                   Дык што з таго? Не сёньня і не ўчора —
                                                   За страты ўсе заплочана даўно!
                                               1955
    /Алесь Звонак. Выбраныя творы ў двух тамах. Т. 1. Вершы і паэмы. Мінск. 1977. С. 139-254./