четверг, 29 октября 2015 г.

Мэрліна Чыгуначанка. Лявонцій Ракоўскі. Койданава. "Кальвіна". 2015.



    Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі  нар. 28 сьнежня 1895  (9 студзеня 1896) года ў мястэчку Глыбокае Дзісенскага павета Віленскай губэрні Расійскай імпэрыі, ў сям’і валаснога пісара.
    Пасьля заканчэньня сярэдняй школы ў Вільні паступіў у 1915 г. у Кіеўскі ўнівэрсытэт на гісторыка-філялягічны факультэт, які не скончыў. У 1916 г. у студэнцкім зборніку Кіеўскага ўнівэрсытэта “Звено” быў надрукаваны ягоны першы верш. Служыў у РСЧА, потым некаторы час працаваў ў валасным выканаўчым камітэце, дзе займаўся пытаньнямі па-за школьнай адукацыі.
    У 1922 г. прыехаў ў Петраград і паступіў на прававое аддзяленьне факультэта грамадзкіх навук Петраградзкага ўнівэрсытэта. Супрацоўнічаў з газэтай “Ленинградская правда”. Першае апавяданьне “Месть” было надрукавана ў часопісе “Ленинград” у 1924 г.. У 1927 г. выходзіць ягоны першы зборнік аповесьцей і апавяданьняў “Зеленая Америка”, дзе ён паўстае добрым знаўцам жыцьця беларускага мястэчка і вельмі трапна, з вялікай сымпатыяй адлюстравае жыцьцё і ўзаемаадносіны яўрэйскага насельніцтва Глыбокага. У 1928 г. выйшаў зборнік “Сивопляс”, у 1930 г. раман “Четвертая жена”, а ў 1931 г. аповесьць “Блудный бес”.
    Ужо ў сярэдзіне 1930-х гг. Ракоўскі абраў у літаратуры гістарычны жанр, пачаў зьбіраць матэрыялы пра расейскіх, вывучаць ваенна-гістарычную літаратуру. Звыш 30 год ён плённа працаваў над расейскай патрыятычнай тэмай аб слаўнай рускай і савецкай гісторыі і застаўся верным гэтай тэме назаўсёды.
    Першы гістарычны раман “Изумлённый Капитан” быў прысьвечаны эпосе Ганны Іаанаўны і выйшаў у 1936 годзе.
    У гады Вялікай Айчыннай вайны Ракоўскі робіцца ваенным карэспандэнтам, пастаянным аўтарам франтавой газэты “На страже Родины” і газэты народнага апалчэньня “На защиту Ленинграда”, у якіх публікаваліся аповяды пісьменьніка пра «Новые похождения бравого солдата Швейка»,


    Адной з апошніх работ Ракоўскага зьяўляецца кніга “Жизни наперекор. Повесть о Марлинском” (1978 г.). Марлінскі – літаратурны псэўданім Аляксандра Бястужава (1797-1837), двараніна, афіцэра, пісьменьніка, дзекабрыста, які быў сасланы ў Якуцк, а адтуль у 1829 г. пераведзены ў войска на Каўказ. І Ракоўскі захапляецца Марлінскім, які паехаў забіваць каўказцаў, дзеля велічы Расеі.


    Потоп разметал Бестужевых. По приговору Верховного уголовного суда они были осуждены на каторжные работы. Николай и Михаил, «картечные братья», как называл их Александр, очутились в далекой Чите, а сам Александр Бестужев сначала томился в мрачных крепостных казематах форта «Слава» в Финляндии, а потом царь выслал его на поселение в холодную Якутию.
    Счастливо начатая литературная деятельность Александра Бестужева разом оборвалась. Он перестал существовать как писатель. Имя «Александр Бестужев» исчезло, было выброшено из жизни. Оно оставалось лишь в жандармской переписке да в жестоких резолюциях императора Николая I. Остроумно-блистательные статьи Александра Бестужева о литературе и живо написанные путевые очерки охотно печатались во всех столичных журналах. Он был избран членом нескольких обществ любителей российской словесности, в которых занял заметное место. А удачное издание вместе с поэтом К. Рылеевым альманаха «Полярная звезда» («для любительниц и любителей русской словесности») окончательно укрепило известность Александра Бестужева как талантливого литератора.
    И вот теперь — все погибло...
    Известный писатель Александр Бестужев стал «государственным преступником 1-го разряда», бесправным, безвестным ссыльным. Изменить это трагическое положение могло лишь одно: надо было отличиться в бою, заслужить офицерский чин, чтобы вернуть себе человеческое достоинство, а с ним и возможность заниматься любимой литературой, чтобы восстановить свое литературное имя.
    Но какие военные действия могут происходить в далекой Якутии? Война велась на Кавказе. Армия Паскевича шла в персидский поход. Туда, на юг, и рвался Александр Бестужев. В тягостном, мучительном ничегонеделании он прожил в Якутии полтора года. Жизнь под полюсом становилась невмоготу. Александр Бестужев решился: он написал горячее письмо самому начальнику императорского штаба графу Дибичу. Бестужев просил направить его в действующую кавказскую армию Паскевича.
    Ответ пришел быстрее, чем Бестужев ожидал,— через два месяца. Ответ был внешне благоприятным: «Государь император всемилостивейше повелеть соизволил государственного преступника Александра Бестужева, осужденного по приговору Верховного уголовного суда в каторжную работу и потом сосланного в Сибирь на поселение, определить на службу рядовым в один из действующих против неприятеля полков Кавказского отдельного корпуса».
    Александр Бестужев был вне себя от радости. Он не знал концовки приказа военного министра, в котором дальше говорилось:
    «...с тем однако же, что, в случае оказанного им отличия против неприятеля, не был он представляем к повышению, а доносить только на высочайшее благовоззрение, какое именно отличие будет им сделано. По определению Бестужева в полк рядовым должно иметь за ним бдительный тайный надзор и доносить немедленно, коль скоро усмотрено будет в поведении Бестужева какое-либо отступление от порядка». А Бестужев ликовал. «Я солдат и лечу к стенам Эрзерума»,— писал он братьям в Читу. Полный радужных надежд уезжал он из суровой, пустынной Якутии, «где нет ни роз, ни соловья». Уезжал в «теплую Сибирь», как называли Кавказ, потому что и на Кавказ теперь ссылали всех разжалованных офицеров и штрафных солдат.
    Через месяц, в августе 1829 года, Александр Бестужев очутился уже в тени Кавказских гор. Он ехал и восхищался всем: красотами природы и тем, что с каждой верстой все сильнее пахло порохом. На каждой станции только и было разговоров о дорожных приключениях, о том, что напали «немирные», зарезали, схватили, увезли... На Тереке без охраны уже нельзя было ехать. Путников сопровождал конвой из казаков и егерей.
    И вот наконец — Тифлис.
    Бывший лейб-драгунский штабс-капитан Александр Бестужев стал рядовым пехотного полка.” /Леонтий Раковский. Жизнь наперекор. Повесть о Марлинском. Ленинград.1978. С. 7-9./
    Памёр Ракоўскі 15 жніўня 1979 г. у Ленінградзе і быў пахаваны на Паўночных могілках. 1 верасьня 2012 г. у Глыбокім Віцебскай вобласьці Рэспублікі Беларусь была адкрыта мэмарыяльная дошка ў гонар Лявонція Ракоўскага.
    Яшчэ ў 1925 г. у газэце “Ленинградская правда” Ракоўскі апублікаваў нарысы пра Беларусь (“Два гады”, “Пісьмы з Барысава”, “На Бабруйшчыне”, “У Слуцку – усё па-людску” і інш.). Ён пераклаў на рускую мову п’есы “Паўлінка” Я. Купалы і “Вайна вайне” Я. Коласа, раман “Мінскі напрамак” І. Мележа, аповесьць “Андрэйка” П. Кісялёва, апавяданьні М. Лынькова, зборнік апавяданьняў беларускіх дзяцей, якія перажылі жах фашызму “Ніколі не забудзем!”.
    У 1943 годзе Ракоўскі прачытаў артыкул пра расейскага падпольшчыка Канстанціна Заслонава, які дзейнічаў у Беларусі, а пасьля таго як Аршаншчына была ачышчана ад немцаў, то ён выехаў на месца падзей. Неўзабаве паўстала аповесьць:
    Константин Заслонов. Минск. 1949. 186 с.
    Константин Заслонов. Москва - Ленинград. 1950. 176 с.
    Константин Заслонов. Москва - Ленинград 1952. - 176 с.
    Константин Заслонов. Смоленск. 1953. 168 с.
    Константин Заслонов. Ленинград 1954. - 228 с.
    Константин Заслонов. [Г. К. Табунанов тылб.]. Якутскай. 1954. 230 с.
    Константин Заслонов. Ленинград 1963. - 224 с.
    Канстанцін Заслонаў. [пераклалі В. Рудава і У. Ідэльсон]. Мінск.1976. 269 с.





    Літаратура:
    Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі. // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна Мінск. 1995. С. 166–167.
    Ракоўскі Лявон Іосіфавіч. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 6. Кн. I. Мінск. 2001. С. 89.
    Ізаітка І.  Лявонцій Іосіфавіч Ракоўскі - наш зямляк. // Веснік Глыбоччыны. Глыбокае. 18 сакавіка 2006. С. 6.
    Карлюкевіч А.  Ленінградскі бібліяфіл з Глыбокага. // Маладосць. № 2. 2011. С. 138-140.
    Мэрліна  Чыгуначанка,
    Койданава.




среда, 14 октября 2015 г.

Пётр Табурокаў. Горад, які не сьпіць. Пераклала з якуцкай мовы Еўдакія Лось. Койданава. "Кальвіна". 2015.



    Пётр Табурокаў
                                                     ГОРАД, ЯКІ  НЕ  СЬПІЦЬ...
                                                     Настаў час поўначы даўно,
                                                     Але я чую праз акно:
                                                     Масква шуміць, Масква
                                                                                              грыміць, —
                                                     Масква яшчэ не сьпіць...

                                                     Кладуся, скончыўшы свой дзень,
                                                     Але чуваць праз камень сьцен:
                                                     Масква шуміць, Масква
                                                                                              грыміць, —
                                                     Масква яшчэ не сьпіць.

                                                     Прачнуся ноччу, галаву
                                                     Ледзь ад падушкі адарву, —
                                                     Масква усё яшчэ шуміць,
                                                     Масква усё не сьпіць!

                                                     Я ў захапленьні раніцой:
                                                      “Не сьпіць ніколі горад мой!..”
                                                      “Радзімы сэрца ён, — чуваць,—
                                                     А  хіба ж
                                                     Можа сэрца спаць?”
                                    Пераклад з якуцкай мовы
                                    Еўдакіі Лось.
    /Літаратура і Мастацтва. Мінск. 7 лістапада 1959. С. 3./

                                                        ТЫ — МЯНЕ,
                                                                                       Я — ЦЯБЕ...

                        СОВЕТСКАЙ  СОЮЗ  СУРУЙААЧЧЫЛАРЫН  ҮҺҮС  СЪЕҺИН
                                        КӨРСҮҺЭ ДОҔОТТОРБУТ АЙЫМНЬЫЛАРА
    Евдокия Лось,
    белорус поэтессата
                                                                      ТАММАХ
                                                     Ыарҕалаах ыллыкка иһэчмин,
                                                     Билбэккэ хааллым мин бу хаһан
                                                     Адаархай лабааҕа тиһиллэн,
                                                     Үүннүлэр таммахтар кылбаһан.

                                                     Бу биирэ харахха маарынныыр.
                                                     Бөдөҥүөн! Чэ, субу түсүүһү!
                                                     Сэрэхтик эргийэн ааһабын.
                                                     Санаабар, убураан ылабын
                                                     Ол хаарыан таммахчаан-хараҕы.

                                                     Тугу да, баҕардар, мин саныым.
                                                     Баҕарар, баҕарбат да буолуум.
                                                     Ол эрэн, бу күнүм кэрэтэ
                                                     Онтон бэл эбиллэн кэлбитэ.

                                                 КҮНҮ САНЫЫР БУОЛЛАХХА...
                                    Чэ, бугүн утуйа барымыым; тохтообот толкуйбун.
                                    Тоһоҕос харандаас доҕорбун түбүккэ түһэртим...
                                    Сад нуктуу чуумпурда, көтөр да булунна мутугун,
                                    Төбөтүн хоҥкутта, сарсыны кэтэһэн, сибэкким.

                                    Сүрэхпин хоһооҥҥо кутаммын, утуйбат түгэммэр
                                    Анныбар — сир атын өттүгэр — хайа эрэ дойдуга
                                    Сир нөҥүө иэдэһин күн көрөр, сылытар, ититэр,
                                    Сылайдар даҕаны, үлүскэн улэҕэ көлүллэр.

                                    Улуу күн, күндүл күн, өспөт кун — бэл кинн бэйэтэ! —
                                    Чыпчылаҥ устата хараҕын симмэккэ үлэлиир.
                                    Отгон мин — бу сүдү айылҕа кыракый кыырпаҕа —
                                    Туох диэммин утуйа сытыамый? Суох, киһи бэркиһиир!
                    П. Тобуруокап, тылбааһа
    /Хотугу Сулус. № 3. Якутскай. 1959. С. 12./

                                                                      КРОПЛЯ
                                                     Хадзіла ля кустоў сьцяжынкай
                                                     І не заўважыла, калі
                                                     На іх разложыстых галінках
                                                     Буйныя кроплі зацьвілі.

                                                     Адна, налітая, як вока.
                                                     Вось-вось пральецца!.. Што рабіць?
                                                     Я абыходжу куст далёка,
                                                     Каб вочка гэта не разьбіць,
                                                     І ў думках, чыстае, цалую...

                                                     Хацеў таго ці не хацеў —
                                                     На гэту кропельку малую
                                                     Мой сёньня дзень пабагацеў!

                                                 КАЛІ ПОМНІЦЬ ПРА СОНЦА...
                                    А давай не пасплю, а давай неспакойную думку
                                    І агрызак алоўка прымушу ўсю ноч працаваць!..
                                    Сьціхнуў сад шапаткі, птушкі ў лісьці зялёным паснулі,
                                    Пасхіляліся кветкі, каб ранак у сьне прычакаць...

                                    Я над сонцам ляжу, бо яно пада мной дзесьці зараз,
                                    І пакуль я не сплю, давяраючы сэрца радку,—
                                    Сонца томіцца: ходзіць ды грэе праменьнем і лашчыць
                                    Смуглатварае нашай плянэты другую шчаку.

                                    Як жа спаць тады мне, той маленькай часьцінцы сусьвету,
                                    Для якой гэта думка спакою ніяк не дае,
                                    Калі сонца — такое вялікае, яснае, вечнае —
                                    Ні на міг не заплюшчыць руплівыя вочы свае!
    /Еўдакія Лось.  Выбраныя творы ў двух тамах. Т. 1. Вершы. Мінск. 1979. С. 47, 55./


                                                                      КАПЛЯ
                                                     Ходила близ кустов тропинкой
                                                     И не заметила тот миг,
                                                     Когда хрустальные росинки
                                                     Нежданно зацвели на них.

                                                     Одна, как глаз, передо мною,
                                                     Вот-вот прольется. Как тут быть?
                                                     Куст обхожу я стороною,
                                                     Чтобы глазок тот не разбить.
                                                     И в думах радостно целую...

                                                     Пусть будут мысли как кристалл:
                                                     На эту каплю золотую
                                                     С утра мой день богаче стал.
                                      Перевел В. Кулемин

                                                 ЕСЛИ  ПОМНИТЬ  О  СОЛНЦЕ
                                    Птицы поздней порою в зеленой листве прикорнули,
                                    И уснули цветы, и затихли в саду шепотки...
                                    Я сжимаю сильней, примостившись на стареньком стуле,
                                    Карандашный огрызок, а думы мои далеки.

                                    Я над солнцем сейчас, а оно где-то там подо мною.
                                    И покуда я сердцу свою доверяю строку,
                                    Утомляется солнце: не зная ни сна, ни покоя,
                                    Согревает другую
                                                                   Смуглолицей планеты щеку.

                                    Мне бы прыгнуть в кровать, подоткнуть одеяло под спину.
                                    Только дума меня все сильнее волнует сейчас:
                                    Как спокойно уснуть, если солнце на миг на единый
                                    Не смыкает своих золотых и заботливых глаз!..
                          Перевел В. Савельев
    /Евдокия Лось. Если помнить о солнце. Стихи. Перевод с белорусского. Москва. С. 6, 51./


                                                                         ДАВЕДКА


    Пётар Мікалаевіч Табурокаў (Бүөтүр Тобуруокап) - нар. 25 кастрычніка 1917 г. у Арасунскім насьлезе Верхневілюйскага улусу Якуцкай вобласьці Расійскай рэспублікі, у сялянскай сям’і.
    Скончыў Вілюйскую пэдагагічную вучэльню імя М. Г. Чарнышэўскага, Вышэйшыя літаратурныя курсы пры Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага. Працаваў настаўнікам і дырэктарам у школах, старэйшым выкладчыкам і кіраўніком творчага сэмінару ў Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага ў Маскве. Удзельнік вайны СССР з вэрмахтам 1941-1945 гг. Чалец КПСС з 1945 году.
    Памёр 6 сакавіка 2001 г. у Якуцку.
    Першы верш апублікаваны ў 1934 г. У 1948 г. выйшла ягоная першая кніга “Буукубалар мунньахтара”.
    Узнагароджаны: ордэнам Айчыннай вайны 2-й ступені (1985), Працоўнага Чырвонага Сьцяга (1987), “Знак Пашаны”, шматлікімі мэдалямі і Ганаровымі граматамі.
    Народны паэт Якуцкай АССР. Заслужаны работнік культуры Рэспублікі Саха (Якутыя).


    Еўдакія Якаўлеўна Лось нар. 1 сакавіка 1929 г. у в. Старына Вушацкага раёна Віцебскай вобласьці БССР (СССР), у сялянскай сям’і. У 1934 г. сям’я перабралася ва Вушачы, дзе бацькі зрабіліся рабочымі раённай друкарні.
    Пасьля заканчэньня Ушацкай сямігодкі Еўдакія вучылася на школьным аддзяленьні Глыбоцкага пэдвучылішча (1945-1948), затым на філялягічным факультэце пэдінстытута ў Мінску (1948-1955). Працавала літработнікам у рэдакцыі газэты “Зорька” (1951-1952), рэдактарам мовы і літаратуры Вучпэдвыдавецтва БССР (1952-1959). У 1959-1961 гг. вучылася на Вышэйшых літаратурных курсах пры СП СССР у Маскве. Ад 1961 г. літсупрацоўнік газэты “Звязда”, з 1963 г. на творчай рабоце. У 1970-1972 гг. працавала адказным сакратаром часопіса “Работніца і сялянка”, ад 1975 г. галоўным рэдактарам часопіса “Вясёлка”. Чалец Саюза пісьменьнікаў СССР ад 1957 г..
    Памерла 3 ліпеня 1977 г. у Мінску і пахавана на Ўсходніх могілках.
    Першы верш “Сэрца дзяўчыны” надрукаваны ў часопісе “Работніца і сялянка” ў 1948. Аўтар зборнікаў вершаў “Сакавік” (1958), “Абутая елачка” (1961), “Палачанка” (1962), “Казка пра Ласку” (1963), “Людзі добрыя” (1963), “Вяселікі” (1964), “Хараство” (1965), “Яснавокія мальвы” (1967), “Вянцы зруба” (1969), “Зайчык-выхваляйчык” (1970), “Перавал” (1971), “Галінка з яблыкам” (1973), , “Дванаццаць загадак” (1974), “Лірыка” (1975), “Лірыка ліпеня” (1977), “Смачныя літары” (1978), “Валошка на мяжы” (1984). Напісала кнігі прозы “Пацеркі” (1966) і “Травіца брат-сястрыца” (1970). “Дзесяць дзён у Барку” (1984). У 1979 г. выйшлі Выбраныя творы ў 2 тамах.
    Перакладала на беларускую мову з рускай, украінскай, армянскай, кабардзінскай, літоўскай, латыскай, узбэцкай, якуцкай і шмат якіх іншых моў...
    Яе імем названы вуліца ў Віцебску, Ушацкая цэнтральная раённая бібліятэка. У 1996 годзе быў устаноўлены помнік у г. Віцебску ля бібліятэкі імя Леніна.
    Узнагароджана ордэнам “Знак Пашаны”, мэдалямі, Ганаровымі Граматамі Вярхоўных Саветаў БССР і Латвійскай ССР.

    Літаратура:
    Гарэлік Л. М.  Лось Еўдакія. // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 4. Мінск. 1994. С. 70.
    Смольская В. У.  Лось Еўдакія. Бібліяграфія. [1959. Табурокаў П. Горад, які не спіць...: (Верш) / З якут. // ЛіМ. 7 ліст.; На якуцкую мову. Таммах; Куну саныыр буоллахха (Вершы) // Хотугу сулус. 1959. № 3.] // Беларускія пісьменнікі. Біябібліяграфічны слоўнік ў 6 тамах. Т. 4. Мінск. 1994. С. 75; 79.
    Лось Е. 2496. // Чолбон (Хотугу сулус) 1926-1992. [2496. Лось Е. Таммах; Күнү саныыр буоллаха...: Хоһооннор / П. Тобуруокап тылб. // Хотугу сулус. – 1959. – N 3. – С. 12.] Дьокуускай. 1994. С. 101, 322.
    Пава Дзік,
    Койданава.


                                                                     ЦІКАВОСТКА

    Беларускі пісьменьнік Іван Ласкоў, які жыў і працаваў у Якуцку, у сваім артыкуле “Нашчадкі таямнічае Літвы” (“Полымя”, № 8, 1991, с. 205.) піша: “неяк адзін якуцкі празаік, жадаючы вывесьці ў сваім рамане беларуса, папрасіў прыдумаць яму “тыповае беларускае прозьвішча”. Немаючы галавы, пазычыў яму працу М. Бірылы [Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі”, Мн., 1969.]. На жаль, з 10 тысяч прозьвішчаў празаік абраў такое, што ўжо было у мастацкай літаратуры – Лось (прыгадайце аповесьць А. Талстога “Аэліта”). Я гэта агледзеў, калі раман быў ужо надрукаваны...” [Данилов С. Сказание о Джэнкире. Москва, 1991, 544 с. Адзін з галоўных герояў рамана – старшыня райвыканкаму беларус Платон Лось.]
    Міла Дзік,
    Койданава.