пятница, 27 февраля 2015 г.

Мася Гвідон. Сталяр Антон. Койданава. "Кальвіна". 2015.


    Антон Вікенцьцевіч Місюкевіч – паходзіў з сялян Віленскай губэрні Расейскай імпэрыі.
    Атрымаў хатнюю адукацыю. Рабочы-сталяр.
    Быў сасланы, у 31 год ад нараджэньня, ва Ўсходнюю Сыбір. У ноч на 27-е сакавіка 1903 г. раскідаў па вуліцах м. Краснаярск Енісейскай губэрні значную колькасьць рэвалюцыйных праклямацыяў
    Пасьля 5-ці месячнага папярэдняга зьняволеньня па высачэйшаму загаду 22 жніўня 1903 г. сасланы ў Якуцкую вобласьць 1903 г. на 5 гадоў.
    Дастаўлены ў м. Якуцк 17 студзеня 1904 г. Быў прызначаны ў Хамустацкі насьлег Намскага ўлуса Якуцкай акругі Якуцкай вобласьці.
    Вясной 1904 г. прымаў удзел у г. зв. Раманаўскім узброеным пратэсьце ў Якуцку.
    Літаратура:
     Теплов П. История якутского протеста. (Дело «Романовцев»). СПб. 1906. С. 462
    Мася Гвідон,
    Койданава.


среда, 25 февраля 2015 г.

Ружа Кругагляд. Мастак Дударэнка. Койданава. "Кальвіна". 2015.


    Леанід Дударэнка – нар. 25 кастрычніка 1930 г. ў гмінным м. Маладзечне Вілейскага павету Рэспублікі Польшча. Ад 1948 г. жыве ў Менску БССР.
    Скончыў Мінскае мастацкае вучылішча ў 1956 г., Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут – у 1962 г. У 1991 годзе атрымаў званьне заслужанага дзеяча мастацтваў. Ад 1965 г. зьяўляецца сябрам Беларускага саюза мастакоў.
    Ружа  Краягляд,
    Койданава.


                                                    КУДЫ БЯЖЫШ, БЕЛАЯ ЛАЙКА?



    Пэрсанальная выстаўка жывапісу заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі Леаніда Дударэнкі пад назвай “Расія вачыма беларуса” працуе ў Нацыянальным мастацкім музэі. Яна прымеркавана да Года культуры Расійскай Фэдэрацыі ў Рэспубліцы Беларусь.
                                                      “Камчадалка з белымі лайкамі”
    Л. Дударэнка — адзін з нешматлікіх жывапісцаў, хто ў 70-я — 90-я гады ХХ ст. аб’ездзіў з эцюднікам не толькі ўвесь Савецкі Саюз — ад Сахаліна, Далёкага Усходу, Чукоткі да Прыбалтыкі і Запаляр’я, — але і пабываў у Аўганістане, Манголіі і некаторых эўрапейскіх краінах. Пра Беларусь, асабліва пра Меншчыну і родную Маладзечаншчыну, я ўжо і не кажу…
    І адусюль ён прывозіць высакаклясныя натурныя пэйзажы, партрэты, часам — карціны. Слова “турыст” ён не ведае, таму што вандроўкі па сьвеце для яго не сродак забавы ці адпачынку, а — творчая праца.
    Вось і на гэтай выстаўцы бачым цэлую жывапісную геаграфію Далёкага Усходу, Сыбіры, Чукоткі і Сахаліна, Якутыі і Салавецкіх астравоў, Камчаткі і Карэліі, поўначы і цэнтра Расіі з унікальнымі цэрквамі і манастырамі. Гэта не толькі пэйзажы, але і цудоўныя партрэты людзей, якія сустракаліся мастаку на жыцьцёвых шляхах-дарогах: “Камчадалка з белымі лайкамі”, “Ліст да каханага” (партрэт якуткі), “Дзяўчына-якутка”, “Капітан буксіра Чарнышоў”, аўтапартрэт “Мастак на Поўначы”, намаляваны ў 1977 годзе…
    Хачу падкрэсьліць, што Леанід Дударэнка, якому ў будучым годзе споўніцца 80 гадоў, даўно знайшоў свой, асаблівы, уласьцівы толькі яму погляд на мастацтва. Але гэты “погляд” вельмі моцны ў каранёвай аснове, разнаплянавы і разнастайны. Творы, прадстаўленыя ў экспазыцыі, менавіта такія: то жорсткія па рытме і колераплястыцы, то вясёлыя, душэўныя; эпічныя, панарамныя, як доўгая, засяроджаная песьня, альбо пленэрна-імпрэсіяністычныя. Некаторыя блізкія да “суровага стылю” з ягонай актыўнай паэзіяй праўдзівай і мужнай выявы.
     На выстаўцы я ўбачыў і адзін, зусім новы, твор, прысьвечаны Аляксандру Салжаніцыну.
    Палатно так і называецца: “Салжаніцын”, але я даў бы яму назву “Успамін пра Архіпэляг ГУЛяг”: мастак стварыў вобраз ужо пажылога пісьменьніка на фоне сыбірскіх лягерных вышак. І я падумаў вось пра што.
    Безумоўна, стылістычная розьніца паміж “раньнім” і “позьнім” пэрыядамі творчасьці Дударэнкі відавочная. Але, у той жа час, няма ніякага псыхалягічнага разрыву і тым больш — канфлікту паміж гэтымі часовымі этапамі. Яны папросту працягваюць адзін аднаго, як разьдзелы адной кнігі. Наўрад ці можна ўжыць у адносінах да іх вызначэньні “лепш — горш”, “багацей — бядней” і г. д.: кожны з іх цікавы і непаўторны па-свойму.
    Але, з іншага боку, сёньняшняя лінія “канцэптуальнага” мастацтва Дударэнкі, напоўненая сацыяльнымі праблемамі нашага супярэчлівага, суровага і жорсткага часу, упэўнены, працягваецца не выпадкова. Боль за людзей, боль за краіну, боль за лёс плянэты заўсёды быў уласьцівы яму, хаця ён і не любіць усё гэта выказваць гучна.
    Праз год мы пабачым на вялікай юбілейнай выстаўцы жывапісца ўсё, што яго хвалюе, ад чаго гарыць ягоная душа, што яго засмучае і што радуе. І, канешне ж, яшчэ раз убачым вачыма мастака тыя цудоўныя мясьціны і краіны, дзе яму даводзілася пабываць…
    Барыс Крэпак.
    /Культура. Мінск. 25 красавіка – 1 траўня 2009./

 

пятница, 20 февраля 2015 г.

Рыгор Статкевіч. Таразевіч. Койданава. "Кальвіна". 2015.




    Георгій Станіслававіч Таразевіч – нар. 17 ліпеня 1937 году ў вёсцы Слабада Віленскага ваяводзтва Польшчы, цяпер Мядзельскага раёна Менскай вобласьці РБ.
    У 1959 г. скончыў Львоўскі політэхнічны інстытут па спэцыяльнасьці “інжынэр-геадэзіст”, празь дзесяць гадоў абараніў кандыдацкую дысэртацыю (кандыдат тэхнічных навук). У 1959-1962 гг. інжынэр-геадэзіст геадэзічнага атрада № 6 Заходняга аэрагеадэзічнага прадпрыемства ў м. Гомель.
    У 1963 годзе я ўзначаліў вялікую экспэдыцыю ў Якутыі, дзе упершыню сутыкнуўся з былымі зьняволенымі ГУЛягу... Яшчэ ў Якутыі я актыўна заняўся навуковай працай, абараніў дысэртацыю, пачаў выкладаць. Экспэдыцыю давялося пакінуць”. //Народная воля. Мінск. № 84. 1996. С. 1./
    1964-1966 — галоўны геадэзіст атрада № 6 г. Гомель.
    1966-1969 — в. а. дацэнта, старшы выкладчык Беларускага інстытуту інжынэраў чыгуначнага транспарту, (Гомель).
    1969-1972 — начальнік прадпрыемства № 5, г. Менск.
    1972-1973 — другі сакратар Савецкага райкама КПБ г. Менску.
    1973-1977 — першы сакратар Савецкага райкама КПБ г. Менску.
    1977-1980 — другі сакратар Менскага гаркама КПБ.
    1980-1983 — старшыня выканкама Менскага гарадзкога Савета народных дэпутатаў.
    1983-1985 — першы сакратар Менскага гаркама КПБ.
    Ад 29 лістапада 1985 па 28 ліпеня 1989 г. Старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету БССР.
    Уваходзіў у Вярхоўны Савет СССР, дзе ўзначальваў дзьве камісіі: па міжнацыянальных адносінах і плянава-бюджэтную. Пабываў у шматлікіх гарачых кропках: у Нагорным Карабаху, Тбілісі, Баку, Вільні.
    Кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС пры М. С. Гарбачове. Давераная асоба М. С. Гарбачова. Выконваў пры Гарбачове функцыі свайго роду амбасадара па адмысловых даручэньнях у гарачых кропках.
    Пасьля атрыманьня Беларусьсю незалежнасьці вярнуўся на Радзіму. Быў першым намесьнікам Міністра замежных спраў, Надзвычайным і Паўнамоцным амбасадарам у Польшчы (1994—1995). Нэгатыўна паставіўся да правядзеньня травеньскага 1995 году рэфэрэндуму. Адкрыта выказаўся ў абарону нацыянальнай сымболікі і беларускай мовы. У чэрвені 1995 г. распараджэньнем прэзыдэнта Беларусі вызвалены ад абавязкаў. Быў блізка зьвязаны з Сацыял-дэмакратычнай партыяй (Народная Грамада). У лютым 1998 году ўвайшоў у Нацыянальны выканаўчы камітэт, створаны беларускай апазыцыяй. Быў старшынём камітэту па нацыянальных і рэлігійных адносінах Нацыянальнага выканаўчага камітэту.
    Памёр 21 сакавіка 2003 году ў Менску, пахаваны на Ўсходніх могілках.
    Літаратура:
    “...Затое сумленне чыстае” // Рэгіянальная газета. Маладзечна.24 лістапада 1995. С. 2.
    “Не хочу быть в стороне, когда власть беззастенчиво «гребет» под себя, не заботясь о настоящем и будущем собственного народа”. // Народная воля. Мінск. № 84. 1996. С. 1.
    Таразевіч Георгій Станіслававіч. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі ў 6 тамах. Т. 6. Кн. 1. Мінск. 2001. С. 502.
    Рыгор Статкевіч,
    Койданава.


Ліня Мамакан. Сікора. Койданава. "Кальвіна". 2015.

                                                              Вяртаньне БНП.
                           Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі
                                                                  18.12.2007
                                   ІНТЭРВІЮ З КАМАНДЗІРАМ “ЛЯСНЫХ БРАТОЎ”
    На Віцебшчыну мы з сябрам паехалі на машыне на пачатку кастрычніка. Чатырыста кілямэтраў ад Слоніму да Шаркаўшчыны адолелі за шэсьць гадзін. З дапамогай мапы, нарэшце, знайшлі вёску Малыя Алашкі. Пад праліўным дажджом, па невялікім мастку, не бязь цяжкасьцяў, фарсавалі рэчку і распачалі пошукі хаты Віктара Сікоры. Ён нас ужо чакаў. Ці не адразу я ўключыў дыктафон.
    ДАВЕДКА: Віктар СІКОРА нарадзіўся ў 1925 годзе [памёр у 2008 – А. Б.] ў вёсцы Малыя Алашкі ў сям’і Івана Сікоры, вядомага садавода, які на пачатку стагодзьдзя вёў перапіску з Коласам, Купалам, Львом Талстым. Віктар Сікора скончыў 6 клясаў польскай школы, а падчас нямецкай акупацыі — шасьцімесячныя курсы, пасьля якіх у 1942 годзе паступіў у Пастаўскую настаўніцкую сэмінарыю. У 1943 годзе, калі арганізаваўся Саюз Беларускай Моладзі, Віктар Сікора стаў адным з яго кіраўнікоў у Паставах. З красавіка 1944 года — сябра падпольнай Беларускай Незалежніцкай Партыі (БНП). Вясною-летам 1945 года — камандзір аддзелу беларускіх “лясных братоў” на Шаркаўшчыне. Арыштаваны 5 сьнежня 1945 году. Сядзеў у менскай “амэрыканцы”. З бальшавіцкіх канцлягероў на Бацькаўшчыну вярнуўся ў 1955 годзе.
    - Сп. Віктар, што ўяўляў сабой Пастаўскі СБМ?
    - У нашай мясцовасьці СБМ пачаўся ўвосень 1943 году, калі ён арганізаваўся пры настаўніцкай сэмінарыі. Амаль усе навучэнцы адразу запісаліся ў Саюз, а тыя, што пажадалі стаць малодшымі кіраўнікамі, паехалі на адмысловыя курсы СБМ у Альберцін. Быў там месяц і я. Вярнуліся адтуль мы ўжо дружыновымі.
    Я ачольваў СБМ у настаўніцкай сэмінарыі, а ў Пастаўскім раёне - Аўген Занкавіч. Пастаўскі раён уваходзіў тады ў Глыбоцкую акругу. Акруговым кіраўніком СБМ у хлопцаў быў Аўген Мацюшонак, а пасьля яго - Мечыслаў Рачыцкі. У дзяўчат акруговай кіраўнічкай была Ульяна Куштэлян. Тое, што СБМ зрабіў за няпоўны год, бальшавікі за 70 гадоў не зрабілі ў камсамоле...
    Пасьля Мацюшонак накіраваў мяне і Рачыцкага ў Менск на 40-дзённыя курсы.
    - У якім гэта было годзе?
    - У 1944-ым. З усёй Беларусі зьехаліся хлопцы. Лейтэнант Язэп Сажыч вёў ваенную справу, нас муштраваў. На гэтых курсах найбольшую ролю адыгрываў Родзька. Ён часта прыходзіў. Сымпатычны, малады, яму было 23-24 гады. Родзька быў выдатным аратарам. Такіх прамоўцаў трэба было пашукаць! Гэта быў адзін з самых разумных людзей, каторых я ведаў. Быў яшчэ Барыс Рагуля, камандзір коннага эскадрону. Ён прыяжджаў некалькі разоў і вельмі сябраваў з Родзькам. А вось Міхась Ганько, праваднік Галоўнага Штабу СБМ з Родзькам штосьці не сябраваў. І ня ведаю нават, чаму.
    У нас на курсах выкладаў Аўген Калубовіч. Вельмі прыгожа гаварыў ён па-беларуску. Зь Міколам Шкялёнкам, першым намесьнікам прэзыдэнта Беларускай Цэнтральнай Рады, пазнаёміўся. Як ішоў па Менску, мяне ўсё браў, як ахову. Бо Менск разбураны быў, ляжаў у руінах. У мяне былі два пісталеты, якія Родзька выдаў...
    - Калі Вы ўпершыню пачулі пра Беларускую Незалежніцкую Партыю?
    - Было так. Спачатку ніхто нічога не гаварыў. Кожны з выкладчыкаў выказваў свае погляды, слухалі нас, прыглядаліся, як хто сябе паводзіць. Бо розныя людзі трапілі на курсы... Ну, а пасьля я пазнаёміўся з Родзькам. Сталі неяк зьбірацца на тайныя сходы. Родзька нам казаў: “Трэба гуртавацца, трэба ўмацоўваць свае становішчы, зьбіраць сілы... Для нас аднолькавыя ворагі - фашызм і камунізм. Але нам няма дзе падзецца. Пападземся паміж імі й нас зьнішчаць, наогул, сатруць... Немцы, хоць і ворагі - паляць вёскі, забіваюць людзей, і мы гэта бачым, але ж хоць даюць “людзьмі звацца”, хоць можна на роднай мове гаварыць, вучыцца...
    - Цяпер самы адказны час. Яшчэ раз мы павінны выбраць меншае ліха. Два злы, ліхі ёсьць. Мы мусім выбраць меншае ліха і павінны зь ім ісьці. Тым больш, немцы абяцалі нас узброіць. Нам трэба атрымаць ад іх зброю... Камунізм для нас большы вораг, бо немцам ужо прыходзіць канец. А бальшавікі, як прыйдуць, так і пойдуць...
    У нас ёсьць партыя падпольная, тайная. Наперадзе нас чакае змаганьне за вольную Беларусь. Пасьля мы павінны будзем змагацца з бальшавікамі. Калі ўдасца перайсьці ў падпольле, будзем на нелегальным становішчы. І сыстэма ў нас будзе такая, што адзін ведае толькі трох чалавек і больш нікога. Кансьпірацыя такая”.
    Былі вялікія спадзяваньні на Захад, на Англію і Амэрыку. Мы верылі, і Родзька на іх спадзяваўся. “Нам трэба ўзяць у іх [немцаў] зброю, каб мы маглі пасьля ўтрымаць Беларусь”, - казаў ён.
    На гэтай першай сустрэчы, якая праходзіла ў гасьцініцы на цяперашняй Камсамольскай вуліцы, было 12 чалавек з эсбээмаўскіх курсаў. Усіх нас Родзька прыняў у падпольную Беларускую Незалежніцкую Партыю. Неўзабаве ён адвёз мяне й іншых хлопцаў у Вільню на вуліцу Коленштрасэ, гэта Вугальная, а па-летувіску - Англю. Там знаходзілася адна нямецкая сакрэтная ўстанова.
    - Родзька вам патлумачыў, дзеля чаго вы туды едзеце?
    - Не. Там нам далі запоўніць анкеты па-нямецку і па-беларуску, што “я, Сікора Віктар, абязуюся дапамагаць нямецкаму вэрмахту”. Зразу далі мне польскі пісталет “Радам”. Родзька сказаў мне: “Стварай сваю групу і прывозь яе сюды”. Я адказваю: “Мы ж вэрбуемся! Каб я гэта ведаў, не паехаў бы! Я зь немцамі нічога ня маю, зь імі не супрацоўнічаю. Вы ж упіхнулі мяне не туды!..”
    Родзька ж гаворыць: “Не зьвяртай на гэта ўвагі. Трэба выконваць заданьне. Раз мы стварылі сваю Незалежніцкую Партыю... У нас зброі няма, а дзе мы возьмем? У нас яе няма. Мы хутка пераходзім на нелегальнае становішча. Ты што, ня бачыш, што вось-вось прыйдуць бальшавікі? І што, уцякаць? Трэба ж некаму застацца! Нам трэба сваю справу рабіць!”. Ну і ўсё. Я вярнуўся ў Паставы і ўцягнуў чалавек сорак, амаль усіх сваіх хлопцаў.
    - Вы іх прымалі ў БНП?
    - Так, Занкавіча прыняў. Хоць ён быў маім кіраўніком у СБМ, у БНП было наадварот. Я быў прызначаны партыйным кіраўніком на Пастаўскі раён, а Аўген Занкавіч - маім намесьнікам. Былі яшчэ Лапіцкі Алег, Прыстаўка Вячаслаў, Латышонак Аляксандар, Жыхар Аўген, Грыгор’еў...
    Пасьля, калі мяне арыштавалі чэкісты, я сказаў, што завэрбаваў з сэмінарыі толькі 10 чалавек. Тых, каго ў красавіку 1944 году завёз у Вільню. Тут ужо нікуды ня дзенесься. Ды яны ўсе пасьля трапілі ў батальён “Дальвіц”... У Вільні я атрымаў дакумэнт, што зьяўляюся кіраўніком узброенай групы абвэра, і каб усе нямецкія органы мне аказвалі дапамогу. Некалькі разоў мяне правяралі немцы і кожны раз гэты дакумэнт дзейнічаў - зразу адпускалі.
    - Якое апошняе заданьне Вы атрымалі ад Усевалада Родзькі?
    - Трэба было на Кангрэс прыехаць, які праходзіў у Менску напрыканцы чэрвеня 1944 году. Сабраць сваіх людзей і прыехаць. Родзька сказаў, што “там усё вырашыцца”. Са мной было 12 чалавек, мы ехалі ўзброеныя вінтоўкамі і пісталетамі на цягніку. За Лынтупамі паравоз быў падарваны. Відаць, акоўцы зрабілі дывэрсію. Цягнік пачалі абстрэльваць зь лесу. Дзявацца не было куды, мы адстрэльваліся, аж пакуль бронецягнік не падышоў. Прыйшлося нам вярнуцца ў Паставы. На Кангрэс мы ня трапілі.
    А апошні раз я сустракаўся з Родзькам дзесьці ў траўні 1944-га ў Вільні, на сьвяткаваньні 25-х угодкаў Беларускай гімназіі. Астроўскі там быў. Забэйда-Суміцкі выступаў, Родзька. Ён ужо быў у вайсковай форме беларускага афіцэра, старшага лейтэнанта. На мундзіры былі бел-чырвона-белыя пятліцы й Ярылавы крыжыкі. Я стаяў там на варце, ахоўваў мерапрыемства...
    - Як сталася, што Вы ня трапілі ў дэсантны батальён “Дальвіц”?
    - Быў пачатак ліпеня. У беспарадку адступалі немцы. Хацеў адступаць і я. Але тут прыехалі людзі ад Родзькі й кажуць: “Мы ад Родзькі. Ты павінен застацца. Вось табе даведка, што ты - партызанскі сувязны. Гэта загад!”. Ведаеце, загад ёсьць загад. Я застаўся, а хлопцы мае пайшлі на захад, ува Усходнюю Прусію. Там трапілі ў дэсантны беларускі батальён “Дальвіц”. Расказваў мне Латышонак, што не ўдалося ім перайсьці да заходніх хаўрусьнікаў. Паабяцалі ім дапамагчы й падвялі... Тады яны з Родзькам пайшлі пешым маршам праз Польшчу. І недзе там Родзька, па сваёй неасьцярожнасьці, быў арыштаваны. А яны далей пайшлі групай. Прыйшлі сюды, а тут “істрабкі”, палявое НКВД...
    - Арганізавалі яны тут што-небудзь?
    - Многіх хутка паарыштоўвалі. Некаторых нават з Чырвонай Арміі пабралі. Ведаеце, сама структура, кансьпірацыя была яшчэ неадпрацаваная... Адзін толькі Жыхар дзейнічаў.
    - Калі Вы пайшлі ў лес?
    - Я баяўся, што мяне арыштуюць, даведаюцца пра маю дзейнасьць у СБМ. Пайшоў у Чырвоную Армію. Трапіў аж на Ўкраіну, пад Белую Царкву, быў пісарам у роце. А калі даведаўся, што на 1-шы Прыбалтыйскі фронт накіроўваецца эшалён, запісаўся добраахвотнікам. Недаяжджаючы да Дзьвінску, з цягніка ўцёк. Гэта быў канец лістапада. Ужо пачыналіся маразы. А мае аднавяскоўцы напісалі з войска дахаты, што я ўцёк. Пачалі шукаць. Бацька тады выкапаў яму пад бульбай і я там хаваўся чатыры месяцы - да вясны. А як сьнег сышоў, падаўся ў лес. Там сустрэў шмат такіх як я. Былі мы добра ўзброеныя, мелі нават “дзегцяры” - кулямёты.
    - У нас тут лясы. Аж да Браслава адзін толькі лес - ніводнай жывой душы. Разьбіліся на атрады па 20-40 чалавек, бо разам было цяжка. У цяжкадаступным месцы пабудавалі сабе ў лесе дамкі, самыя пяклі хлеб — была свая пякарня, гаспадарка.
    - Колькі чалавек было ў Вашым атрадзе?
    - Каля трыццаці.
    - Вы былі ў іх камандзірам?
    - Так, слухаліся мяне. Праўда, у нас была “дэмакратыя”...
    А пасьля капітуляцыі Нямеччыны саветы абвесьцілі амністыю дэзэрцірам і многія хлопцы павыходзілі зь лесу, паверылі. Шмат хто меў у вёсках сем’і...
    - Як Вы трапілі ў рукі чэкістаў?
    - Да мяне прыйшоў сувязны зь Вільні - “Каліноўшчык”, які аказаўся агентам НКВД. Малады хлопец, добра абазнаны ў справах БНП. Ён прыйшоў у Малыя Алашкі і ашукаў бацьку. Сказаў яму, што “пойдзем за мяжу, тут нічога не робіцца, а ўжо скончылася вайна і абвешчана амністыя. У лесе засталося мала людзей. Тых, хто застаўся, перакідваем за мяжу”. Папрасіў, каб бацька зьвёў яго са мною. З “Каліноўшчыкам” я сустракаўся некалькі разоў. Ён прапанаваў, каб я прывёў на сустрэчу ўсіх сваіх хлопцаў. А ў той час (пачатак жніўня 1945 году) са мной заставалася пятнаццаць чалавек, узброеных аўтаматамі ППШ...
    Мяне не арыштавалі. Чэкісты мяне ўзялі й сказалі: “Выведзі гэтую групу зь лесу, тады цябе не зачэпім”. Я кажу: “Ну дык я ўжо выйшаў...” “Ну, нічога, ужо як-небудзь дапамажы”. Мяне нібыта амніставалі, уладкавалі на працу на пошту, памочнікам начальніка аддзяленьня. Жыў дома, але пад наглядам...
    Я ўжо ведаў, што мяне пасадзяць. Мог уцячы, але тады чэкісты арыштавалі б маю сям’ю... Перадаў у лес хлопцам вестку, каб яны ішлі адсюль. І вось яны кажуць: “Адыходзім, пойдзем на Польшчу”. І пайшлі. Гэта ўсе мясцовыя хлопцы былі, беларусы. Зь іх памятаю Міцкевіча. Хата ягоная стаяла ў лесе недалёка ад Алашак.
    Мяне узялі 5 сьнежня 1945 году. Прышлі два лейтэнанты, сяржант і сем аўтаматчыкаў. Акружылі хату... Пешшу прывялі мяне ў Варапаева, а пасьля на цягніку прывезьлі ў Вялейку. Пакуль ехаў у таварным вагоне, рукі і ногі былі зьвязаныя калючым дротам... Пасьля Вялейкі завезьлі ў менскую “амэрыканку”, дзе мяне жудасна катавалі... Ніхто ў сьвеце так ня зьдзекваўся над людзьмі, як рабілі бальшавікі. У Воршы ў перасыльнай турме ў камэры, якая разьлічана на 20 чалавек, сядзела 240. Каленкі ў каленкі, сьпіна да сьпіны...
    - Што пыталіся ў Вас сьледчыя?
    - Яны ўжо ўсё ведалі. На мяне далі паказаньні Родзька і Марцінкевіч. Марцінкевіч выкладаў фізкультуру ў Віленскай Беларускай гімназіі й кіраваў Віленскім камітэтам БНП. Мне зразу далі паперу: “Знаеш почырк Родзькі?” Родзька пісаў, што я быў па Пастаўскім павеце кіраўніком БНП і была мной створана ўзброеная група...
    - Які Вам быў прысуд?
    - Дзесяць гадоў лягероў і 5 гадоў паражэньня правоў. Трапіў я на золатаздабыўчыя шахты ў Бадайбо, гэта Якуція. А пасьля быў у Тайшэцкім “Озерлагу”. Там давялося мне ўадзіночку хаваць ксяндза Адама Станкевіча, але гэта асобная гісторыя...
    - Вы ўспаміналі Аўгена Жыхара, які апошні змагаўся з бальшавікамі...
    - Гэта быў таленавіты хлопец, пісаў прыгожыя вершы. Родам ён з вёскі Новадруцк. Быў у СБМ, вучыўся ў Паставах у настаўніцкай сэмінарыі. Я яго прымаў у Беларускую Незалежніцкую Партыю. А пасьля Аўген трапіў у “Дальвіц” і вярнуўся сюды з дэсантам. У яго была партызанская група, “бандай” яе называлі. Дзейнічала яна ў Пастаўскім раёне, каля Варапаева. Тэрарызавала камуністаў, савецкіх актывістаў, даносчыкаў і гэбістаў. Я вярнуўся зь лягероў, а Жыхар яшчэ быў у лесе. Ён загінуў напрыканцы лета 1955 году. Яго абкружылі на хутары ў сямёх кілямэтрах ад Паставаў. Прыйшлося Аўгену пусьціць сабе кулю ў лоб...
    Сяргей Ёрш
    Крыніца: http://autary.iig.pl/jorsz/
    jivebelarus.net › history/new-history/return-of…

                                             Доўгая вайна Віктара Сікоры
    Апошнім часам, гледзячы фільмы пра вайну, лаўлю сябе на нязвыклай рэакцыі. Чамусьці менавіта цяпер да болю крыўдна за пакаленьне нашых дзядоў. Нават тыя, хто ў калёнах альбо бязь іх ідзе сёньня побач з Лукашэнкам, наўрад ці пагодзяцца, што прычакалі сваёй сьветлай будучыні. Тыя, хто выжываў пад акупацыямі, прыкладна гэтак жа выжываюць і цяпер, у мірнай Беларусі. Тыя, хто змагаўся за вольную ад усіх акупацыяў Беларусь, так і не пабачылі краіны вольнай.
    У большасьці беларусаў адсутнічае адзін з галоўных жыцьцёвых стымулаў нацыі — жывое адчуваньне еднасьці й пераемнасьці пакаленьняў. Амаль усе героі вайны, «прышчэпленыя» нам са школьнай лавы, — не тутэйшыя. Нашы суседзі, прыкладам, расейцы ды ўкраінцы, лягчэй знаходзяць апору для свайго патрыятызму: у іх ёсьць хаця б жывыя прыклады уласных дысыдэнтаў, некаторыя зь якіх сталі актыўнымі дзеячамі дэмакратычнага руху. Беларусам жа, бадай, недастаткова аддзеленага ад нас больш як стагодзьдзем Кастуся Каліноўскага — а сваіх Валерыяў Навадворскіх, Анатоляў Лупынісаў, Андрэеў Сахаравых, Яраславаў Стэцько як бы й няма. Канечне, гэта ня так, але іх пакуль няма для большасьці — той крытычнай масы насельніцтва, якая магла б вызначальна сьведчыць пра наяўнасьць беларускай нацыі. Пакуль што нацыю мусяць ляпіць з «народнай масы» адзінкі, якія маюць гонар, волю й добрую памяць...
    Віктар Сікора — сьведка ваенных падзеяў на Беларусі і ўдзельнік моладзевага беларускага руху. Калі гітлераўская Нямеччына напала на сталінскі СССР, сп.Віктару было амаль 16 гадоў. Сёлета 12 ліпеня (як ён сам кажа, «на Пятра») патрыёт адзначыць свае 75-я ўгодкі. Гэты запіс нашай размовы зроблены пры амаль выпадковай, але незабыўнай сустрэчы. І зусім не адмыслова да юбілейнай даты 9 траўня...
    «Вы пытаецеся, з чаго пачалося ў 41-м? Пачалося ўсё з таго, што палякі ўсіх прыціснулі. Усе ўлады, і паліцыю, і мясцовыя гміны, паветы — усё пазахоплівалі й сваіх людзей рассадзілі. І беларусам нідзе ходу не было. Беларусаў стараліся зьнішчыць па адным — пад выглядам камуністаў. Трэ было ратавацца. Пачалася вялікая барацьба.
    Пералом у гэтай барацьбе за беларускае прыпаў на пачатак 42-га. Тады ўжо сталі бедныя беларусы за сваё рашуча выступаць. Пачалі адваёўваць у палякаў пасады. Урадавая мова на тэрыторыі Заходняй Беларусі спачатку стала нямецкай, але неўзабаве — беларускай. І на ўсе пасады ўжо прыйшлі беларусы.
    У Паставах былі створаныя шасьцімесячныя настаўніцкія курсы. Я там вучыўся. Сустрэўся зь людзьмі, зь сябрамі, убачыў — які дух! Дух адраджэньня! Як людзям надакучыла гэта ўсё польскае, што раней іх зьбівала з панталыку! І расейская мова — таксама. Усё гэта замянілася нашай роднай мовай. Пасьля, у канцы 42-га, была створаная Беларуская настаўніцкая сэмінарыя ў Паставах. Я туды паступіў. Нас там палякі трохі прыціскалі, але мы не здаваліся.
    Пры канцы чэрвеня 43-га ў Паставы прыехаў кіраўнік Глыбоцкай акругі Саюзу моладзі Аўген Мацюшонак з камісарам Вятвіцкім.
    І кажа: «Зь сёньняшняга дня вы ўсе зьяўляецеся сябрамі Саюзу Беларускай Моладзі». Пяць чалавек, пяць хлопцаў, адмовіліся. Адразу яны былі выключаныя з сэмінарыі і некуды вывезеныя. Нават сын пастаўскага бацюшкі Бяляўскага. Чаму яны адмовіліся? А хто іх ведае! Але зь іх толькі адзін вярнуўся, а іншыя чатыры — як паехалі «з канцамі», то й невядома, дзе іх шукаць. Ці ў Нямеччыну іх вывезьлі? Мне не давялося чуць, каб яны вярнуліся.
    Хутка мне прапанавалі зьезьдзіць на курсы малодшых кіраўнікоў Саюзу Беларускай Моладзі. У Альбярцін. Я паехаў. Гэта было ў ліпені 43-га. Быў там месяц. Далі званьне грамадовага. Вярнуўся ў Паставы. Пры сэмінарыі кіраўніком СБМ — Занкавіч Аўген , а я ў яго як памочнік. Пасьля ён становіцца раённым кіраўніком СБМ, а я — кіраўніком пры настаўніцкай сэмінарыі ў Паставах.
    Мы кожны тыдзень ладзілі канцэрты. Кожныя выходныя, у нядзелю — канцэрт. Альбо ставілі пастаноўку якую. Чыталі лекцыі, чыталі вершы. У нас быў створаны пры сэмінарыі яшчэ й аркестар струнных народных інструмэнтаў. Кіраваў ім Скурко Мітрафан. Скончыў польскую кансэрваторыю, выдатны быў скрыпач, праўда, немалады ўжо. Ён стварыў хор. Які хор!.. Звычайна адразу перад канцэртам была лекцыя. Кожнаму навучэнцу сэмінарыі было даручана, каб рыхтаваў лекцыі на нейкую тэму ці рыхтаваўся чытаць вершы. Каб, ведаеце, падняць людзям дух. Усё гэта рабілася, і нам ніколі ніхто за тое не плаціў.
    Ужо на пачатку 90-х да мяне прыяжджаў Юрась Быкаў, карэспандэнт «Беларускай маладзёжнай» з радыё. Ён праўду сказаў у той сваёй перадачы: што мы за адзін год зрабілі сваімі стараньнямі, сваім патрыятызмам тое, чаго камсамол не зрабіў за 70 гадоў! Хоць ім і плацілі, і ўсе ўмовы стваралі, і перад імі дзяржаўныя пасады — усё было! Усе ж выхаванцы камсамолу на ўсіх кіраўнічых пасадах былі. А ў нас — нічога! Нам ніхто нічога нават не абяцаў. Мы хадзілі абарваныя, у даматканых сваіх куртках, у абутку на драўляных падэшвах... Ну, нічога не было: ні адзеньня, ні абутку. Але мы ставіліся да справы добрасумленна.
    Пасьля — дарваліся да зброі. Мы несьлі ахову Паставаў. Былі ўжо ўзброеныя, нас баяліся. Нас, хлопцаў, было пад 150 чалавек. А са зброяй — чалавек пяцьдзясят. Зьмяняліся. Ну, трэ была тады зброя! Ведаеце — усё ішло не да таго...
    У канцы 43-га мяне накіравалі на курсы старэйшых кіраўнікоў у Менск. Кіраваў курсамі Ўсевалад Родзька. Я пазнаёміўся зь ім. У нас вайсковую справу выкладаў Язэп Сажыч, будучы прэзыдэнт эміграцыйнага ўраду беларускага. Ён быў у форме лейтэнанта нямецкай аховы чыгункі.
    Чытаў лекцыі й Родзька. Чытаў лекцыі Франц Кушаль, ён тады ў чыне капітана быў яшчэ, пасьля ўжо яму павысілі званьне. Чытаў лекцыі Калубовіч. З Калубовічам, праўда, я пазнаёміўся ў Альбярціне. Я ўпершыню пачуў прыгажосьць беларускай мовы. Пазнаёміўся з Натальляй Арсеньневай. Падарыла яна мне свой зборнік вершаў — «Пад сінім небам». Быў тры разы на прыёме ў Радаслава Астроўскага. Два разы — на абедзе ў яго.
    Калі я знаходзіўся ў Альбярціне, прыяжджаў да нас Кубэ. І быў ён зусім іншага выгляду, не такім, як паказваюць яго чырвоныя. Невялічкі такі, з вусікамі. Даволі сымпатычны дзядок.
    Памятаю, як недзе ў сакавіку папаўся ў палон начальнік контравыведкі палку Чырвонай Арміі. І ў тэатры імя Янкі Купалы ён выступаў, расказваў усё, як там ёсьць... Ведаеце, я тады ўпершыню ўбачыў форму савецкага афіцэра. Вёў гэта ўсё Ўсевалад Родзька.
    З Родзькам я блізка сышоўся, калі сабралася БНП, Беларуская Незалежніцкая Партыя. Быў прызначаны на пасаду — калі так назваць — кіраўніка БНП у Пастаўскім і іншых раёнах. Выйшаў на сувязь зь нямецкай контравыведкай «Абвэр» у Вільні. Тады й была створана баявая група — 50 чалавек.
    Вясной 44-га, гэта ў сакавіку было ці, магчыма, у пачатку красавіка (ведаеце, прайшло ўжо больш за 50 гадоў), у Вільні сьвяткавалі 20-годзьдзе Беларускай гімназіі. Быў там Астроўскі, была цётка Лёна (ня гэтая, Пашкевіч, а іншая), быў Родзька ў форме старэйшага лейтэнанта... Вопратка на ім была колеру францускага абмундзіраваньня. Многае ўжо з памяці выскачыла.
    Мы ахоўвалі ўваход. Там мы былі ўзброеныя, каб не зайшлі чужыя людзі й чаго не зрабілі. А пасьля (гэта была мая апошняя сустрэча з Родзькам) у пачатку чэрвеня ў Менску павінен быў адбыцца Ўсебеларускі Кангрэс. І я ехаў са сваёю групай узброенай. А трэ было ехаць на Вільню, бо іншая чыгунка была ўзарваная, масты пашкоджаныя. І мы туды накіроўваліся.
    За Лынтупы заехалі — цягнік падарвала на міне польская Армія Краёва. Завязалася перастрэлка. Мы ў яе ўступілі, паколькі ўзброеныя былі. У бункер, які ахоўваў гэтую чыгунку, пасьля прыйшоў браняпоезд. Так мы й не даехалі. Вярнуліся зноў у Паставы. Тут якраз прыйшоў зьвязовы ад Родзькі. З уласным паролем яго. І паперка была. Нам было загадана застацца для прыёму баявой групы, стварэньня беларускага падпольля ў тыле Чырвонай Арміі. Беларускія патрыёты лічылі, што скончыцца вайна зь немцамі — пачнецца іншая вайна. Што англічане й амэрыканцы пойдуць супраць Савецкага Саюзу, і мы павінны адстаяць сваё, беларускае, каб нікому не аддаць сваёй улады. Большасьць нашых хлопцаў паехалі ва Ўсходнюю Прусію, у горад Дальвіц, у дывізіённую школу, якую шмат зь іх паканчалі. Ну, а я застаўся сустракаць...
    Партызаны даведаліся, хтосьці ім сказаў, што я быў зьвязаны зь беларускім рухам, хаця й ня ведалі нічога дакладна. Партызаны мяне хацелі расстраляць. У лесе месца мне няма — там партызаны. Немцы групамі па лясах, уцякалі, але ўсё роўна партызаны іх улоўлівалі. Нідзе дзецца няма як! У 44-м я пайшоў у Чырвоную Армію. Там служыў у Белай Цэркве, ва Ўкраіне. Пасьля быў пісарам роты. Тады й захварэў моцна на малярыю. Зусім слабы быў. Але неўзабаве даведаўся, што эшалён ідзе на Першы прыбалтыйскі фронт, пойдзе цераз Полацак да Дзьвінску. Я й папрасіўся, каб мяне адправілі на фронт. У войску я быў яшчэ рэдактарам насьценнай газэты. Тады вельмі мала пісьменных было, а я ж скончыў настаўніцкую сэмінарыю. Дый бацька ж прымушаў вывучаць і расейскую мову.
    Я ўцёк з гэтага эшалёну. Уплаў церазь Дзьвіну на бервяне плыў. Гэта пачатак сьнежня быў. Увесь я зьмёрз. Ну, але як убраньне прывязаў вышэй, каля шыі, то холад — гэта не галоўнае было. Можа з гадзіну ў вадзе плыў за бервяном. Але тады мне здавалася: я вынесу ўсё. Дабраўся да хаты. Якраз бандыты забілі стрыечнага брата, у нас хаты рабавалі. Ведаеце што: за вайну ў нас было сем чалавек у хаце. Старэйшы брат у 40-м годзе быў прызваны ў Чырвоную Армію, там бязь весткі загінуў; невядома, ці ў палоне, ці, можа, дзесь так забіты. Пасьля Дасюкевіча, старшыню студэнцкага саюзу, як сабаку, немцы на вуліцы расстралялі. За трыццаць куляў выпусьцілі. У мяне ёсьць здымак: я ў яго на магіле... Ну, а пасьля на дачку Дасюкевічавай сястры, якой шукалі бандыты, напалі... Савецкія бандыты-сувязісты. Яна ўцякала праз вакно, прастудзілася. Запаленьне лёгкіх. Так і памёрла дзяўчынка. Пасьля маці памёрла, таксама напрыканцы вайны — 22 красавіка 45-га...
    Зь сям’і засталіся сястра і я. А я ўжо ў лесе быў! Ужо ў мяне была баявая ўзброеная група. Былі кулямёты, былі аўтаматы. Былі гранаты. Былі вінтоўкі, іншая зброя. У нас свая пякарня была. Свая, як кажуць, вытворчасьць. Шылі боты на драўлянай падэшве (не было скуры на падэшву!). Для дзяўчат выраблялі басаножкі, але — на драўлянай акалодцы такой. Рабілі колы, дзёгаць гналі. Мы не рабавалі. Ніводнага ні па кім не зрабілі стрэлу. Сядзелі... У нас і свой млын быў, і свая варта была. А пасьля палова з нас захацела за мяжу пайсьці. У Польшчу й далей на захад. Вось даведаліся работнікі гэтых міліцыі, НКВД, што мы ў лесе. Ага — і праўда!..
    Тады выйшаў якраз указ Вярхоўнага Савету, што дэзэрціры, за якімі няма забойстваў, ніякіх злачынных учынкаў, падлягаюць амністыі. І ўсё, і чалавек сорак з нашых пайшлі... Нас засталося чалавек дзесяць, і мы думалі ўжо прабівацца як-небудзь у Польшчу. Неяк я прыйшоў дамоў і сказаў, што не застануся. «Ай-ай-ай! — кажуць. — Ня кідай!..» Кажу, што мяне ўсё роўна тут замардуюць у турме. «А можа не?... А можа?...» А тут яшчэ прыехаў паэт такі — Міхась Машара. Я добра ведаю яго, у мяне кніжка ёсьць, ён там і мяне згадвае, і пра бацьку...
    Я ж думаў: не даведаюцца пра Беларускую Незалежную Партыю. Саюз Моладзі — то былі канцэрты. З такім патрыятызмам мы аддавалі сябе гэтай справе: хто што мог, пісалі... Ведаеце: такі дух! Сапраўды, проці нас у Паставах у 47-м годзе быў створаны ці Беларускі Саюз Патрыётаў, ці Саюз беларускіх патрыётаў. Я добра некаторых ведаў. Гэта ўсё з-за астатку духу гэтага — духу Саюзу Беларускай Моладзі, з-за яго на гэта пайшла моладзь. А КГБ настолькі мудра працаваў, што не арыштоўваў, пакуль не паспаўнялася ім па 18 гадоў. Таму што па Канстытуцыі — непаўналетнія лічацца.
    Так доўга-доўга хадзіў, а колькі разоў мяне лавілі, колькі разоў адыходзіў — і ня ведаю. Лёс такі — выжыць! Было, нават лічылі й забітым. 22 жніўня 45-га году прыйшоў дамоў. Бацька: «Застанься, пабудзь дома!» Я кажу: «Адыходзяць мае сябры, і я пайду». — «Не! Пабудзь, пабудзь!» Я думаў: толькі дзень прайшоў. Але праз той дзень мае хлопцы й пайшлі... Ужо няма! Пайшлі ў Польшчу. Застаўся я адзін, мне 19 гадоў, ваўкі выюць у лесе. Адзін! Аднаму непрыемна. А дзе зямлянкі, там такі гушчар, і новых не зрабіць сьцяжынак: як хадзіць па адным, сьлед застаецца.
    Прыйшоў мой бацька. Стала прыехаў Машара. Кажуць: «Ідзі, выходзь, нічога ня будзе!» Як кажуць, такі рок. Выйшаў 22-га... Якраз у гэты дзень, па-мойму, было абвяшчэньне вайны Японіі, у жніўні гэта было.
    Начальнік аддзелу ўнутраных справаў, Лосеў, як цяпер помню, учыніў мне допыт кароткі: як, што... Пра тое, як у лесе быў, і не пытаўся. Ну, а вось пра Саюз Моладзі... А Машара мне параіў: «Усё раскажы». Таму што яго знаёмыя, разам працавалі ў павятовай управе. Ну, я тое ўсё расказаў. Уладкаваўся памочнікам начальніка паштовага аддзяленьня сувязі і стаў працаваць.
    У канцы лістапада прыходзяць да мяне з паролем — «каліноўшчык». Быў такі пароль у нас. А гэта правакатар прыходзіў. І кажа: прыйдзе баявы атрад, рыхтуй месца. Я кажу: ня ведаю я ніякога «каліноўшчыка», нічога я ня ведаю! Адмовіўся я. Тады ён мяне выцягнуў за парог: «А хто гэта яшчэ будзе ведаць? Вось так, я табе сказаў: рыхтуй месца — і ўсё!» І пайшоў. Ніхто да мяне не прыйшоў, а празь дзён дзесяць...
    Я яшчэ спаў, гэта Дзень Канстытуцыі — 5 сьнежня. Прыходзяць у хату старэйшы лейтэнант, малодшы лейтэнант і сяржант. «Тут такі жыве? Вось, знаеце, вы не расстраівайцесь, не пугайцеся, вы нам патрэбны як сьведка. Вы з намі ў Вялейку паедзеце». Сястра кажа: «Уцякай!» А хату абкружыўшы — яшчэ сем аўтаматчыкаў! Чырвонапагоньнікаў. Усё ўжо!..
    Што ж, сабраўся. Нічога ня браў. Крышку ўзяў курыць махоркі (бацька не курыў). «Ну, што ж, пайдзём. Ай, вы ня бойцеся! Вы — як сьведка!» Кажу: «Не, ужо мяне напэўна ня ўбачаць родныя доўга. Калі не таго... Неахайна ж вы па сьведку прыехалі — дзесяць чалавек! З аўтаматамі!»
    Ну, і павялі мяне ў мястэчка Варапаева. Завялі, кінулі, дзе ў міліцыі, калі каго арыштоўваюць, КПЗ. Зьвязалі рукі-ногі калючым дротам. Пасьля йшоў таварняк — у таварняк, і завязьлі мяне ў Вялейку. У Вялейцы дзьве турмы: адна кацярынінская, а другую палякі пабудавалі. На сваю галаву... Каб папасьці да сьледчага, трэба прайсьці праз трынаццаць дзьвярэй. Каб у пакой, дзе сьледчы вядзе допыт... І ля кожных дзьвярэй стаіць надзірацель. І глядзіць у... Па-турэмнаму — у ваўчок, а па-іхняму — глазок, адчыняе і глядзіць. Дзе хто калі іхны, тады адмыкае дзьверы і — праходзь.
    І там я адбухаў сямнаццаць месяцаў. Мучылі — хай Бог сьцеражэ! Хадзіць ня мог, насілі, нават лекар турэмны — і той быў забараніў на допыт мяне вадзіць. У турме пад’ём — у шэсьць гадзінаў раніцы. Раніцай кавалачак хлеба дадуць, тады давалі трыста грамаў — і крышку ў банцы вады. З амэрыканскай тушонкай вады лінуць гарачай... Паставіш — праз паўгадзіны яна ўжо замерзла! Сьцюдзёна, ня дай Бог! У абед дзьве бульбіны, мёрзлыя, чорныя; які ні галодны — чалавек ня мог есьці! І ўсё. І яшчэ мо ў банцы кіпятку.
    Шэсьць месяцаў ніхто ня ведаў, куды мяне забралі. Ніхто... І вось выклікалі на вочную стаўку двух чалавек зь вёскі. Так адзін бацьку й сказаў: «Бачыў — уся галава разьбітая, укручаная сяк-так...». Білі і паленам, і чым папала: і нагамі, і прутамі жалезнымі... Катаваньне — хай Бог беражэ! А што? Я сам на сябе так іх наставіў!
    Прыходзіць сьледчы, пытаецца пра Саюз Моладзі... Я кажу «так» (ведаў, што ўсе гэта ведаюць!). У форме хадзіў, вось і ўсё, я ўжо быў старэйшым зьвязовым. А пра гэтую БНП, Незалежніцкую Беларускую Партыю — ніхто ня думаў! А Родзька даў паказаньні на мяне... Уласнаручна. І Марцынкевіч, настаўнік фізычнай культуры ў віленскай беларускай гімназіі — ён таксама быў у БНП. І яны далі паказаньні... На мяне...
    «Органы» ўсё, як кажуць, правяралі маю чэснасьць. «Ці праўда ты быў там?» І білі. І пакуль на мяне не паказалі, я не прызнаўся ў сяброўстве ў БНП. Каты мае тады ўзьняліся й кажуць: «Вось так! Будзем цяпер біць кожны дзень. Ты па-чэснаму не захацеў з намі размаўляць, ты скрываў!». Я кажу: «Баяўся». — «А чаго баяўся? Мы ж ведаем!» — «Ну, я баяўся, думаў, вы ня ведаеце. А так — можаце расстраляць». — «Можам і расстраляць». Я месяцы чатыры ў камэры сьмяротнікаў сядзеў.
    Вось Аскерку Аўгена забралі й расстралялі. Я ня ведаў... У камэры-адзіночцы адзін дзень сядзеў. У карцэры раз — пяць сутак, другі раз — сем... А карцэр — гэта турма ў турме. Камэра даўжынёй як вось гэтая шафа, і шырыні вось гэтакай. І там пад’ём у шэсьць, а адбой у дванаццаць. І на дзень выкідваюць з камэры такі зьбіты шчыт, з дошак. Ты босы. У бялізьне толькі. І — стаяць. І — 200 грамаў хлеба на суткі, і на чацьверты дзень, як яны кажуць, «гарачая пішча» — крышку гарачай вады, у банцы ў гэтай... І трэба стаяць з шасьці... Ведаеце, і ніхто ўжо не цікавіцца, што там з чалавекам. А калі паваліўся ў сем — выведуць, наб’юць! Ён жа праз гэты ваўчок глядзіць, як хто! І стаіць чалавек... Ужо нічога ня думаеш, нічога абсалютна! Як статуя. Ні на што не рэагуеш, а ўжо тады ў дванаццаць гадзінаў укідваюць гэты зьбіты шчыт з дошак, і тады толькі ўжо сядаеш. Але гэтага мала. Ты ў бялізьне, а сьцены ж камэры — бэтонныя! Сьцюдзёныя сьцены, і зьверху яшчэ трубы зробленыя — ідзе сьцюдзёнае паветра. Я зімой гэтак сядзеў. Два разы. Я казаў, што вы так расстрэльваеце... І вось пасьля ўжо так «даплыў», што хадзіць ня мог. Турэмны лекар, жанчына была, забараніла мяне чапаць. І мне дазволілі на нарах ляжаць. Пад’ём — мне дазволена ляжаць... І я два тыдні гэтак адпачываў, і пасьля таго якраз прыехалі на вочную стаўку, і адзін зь іх сказаў бацьку, дзе я.
    Сястра прыехала, прывезла мне трошку ежы. Ведаеце што: падмацаваўся — ну, малады арганізм, неяк адышоў...
    Судзіў мяне вайсковы трыбунал. Далі па артыкуле 63-м беларускага Крымінальнага кодэксу, пункт першы — гэта «здрада», але «грамадзянская», другі пункт — гэта «вайсковая здрада». Ну, і стаў я «здраднік Радзімы» і «вораг народу». І 76-ы артыкул — гэта «прыналежнасьць да беларускай антысавецкай арганізацыі».
    Пасьля павезьлі зь Вялейкі ў аршанскую перасыльную турму. Там я спаткаўся зь Мішам Бабровічам, лепшым сябрам — так ён і не вярнуўся зь лягераў...
    З аршанскай перасыльнай турмы мяне накіравалі на залатыя прыіскі ў Бадайбо, каля Якуціі, далёка. Край сьцюдзёны там! Там я хадзіў увесь распухлы. Быў даплыўшы да 50 кілаграм 400 грам вагой. Цудам выжыў, ня ведаю, мабыць, лёс — каб жыць, не памерці. Пасьля, восеньню 49-га, нас сталі адбіраць у спэцкантынгент. І з Бадайбо перавезьлі ў Тайшэцкі Азярлаг. Гэта асаблівы закрыты рэжымны лягер. Вось тут нумар, на ілбе, на штаніне і на плячах. Мой нумар быў — 69074...
    Там сустрэўся з Русланавай, год была ў тым лягеры. Лідзія Андрэеўна выступала, па дванаццаць песень у нас выконвала! А акампаніянтам у яе быў Сушко, з пастаўскай сэмінарыі. Ён быў пасьля мастацкім кіраўніком маладачанскага міжабласнога ансамблю моладзі. Быў ён і ў Маскве. Ён напісаў музыку да песьні «Ты ж маё сэрца параніў». Ён заслужаны дзяяч культуры Беларусі, на два гады малодшы за мяне. Працаваў пасьля ў Маладэчне ў доме народнай творчасьці.
    Там, у Азярлагу, былі страшныя, цяжкія ўмовы жыцьця. Там і ксёндз Адам Станкевіч памёр. Пахаваў я яго...
    Ужо мяне ў 54-м расканваявалі. Паколькі ў мяне парушэньняў не было, я гарэлкі ня піў, не курыў... Я напісаў заяву генэральнаму пракурору — што няправільна асуджаны. Я ж думаў, што дапаможа. Напісаў, што шмат дарэмных у мяне абвінавачваньняў, што справа мая не такая «цяжкая», што я быў у такой партыі, але практычных дзеяньняў у мяне няма.
    Даводзяць мяне да цягніка.... Прывезьлі ў Менск. У гэтую турму, што, кажуць, у Менску каля самага высокага будынку. Вы ведаеце, які ў Менску самы высокі будынак? КГБ. Зь якога бачыш, як там зэкі ў Сібіры пяскі абсыпаюць, а з другога боку — як латышы чарку п’юць. А там двор усярэдзіне такога тыпу, як галоўпаштамт — круглая «амэрыканка» там. Вось там і выпусьцілі мяне...
    Пашпарту мне не далі, у даведцы напісалі, што «часова ўзяты на вайсковы ўлік». Пасьля пашпарт аддалі «с ограніченіем», згодна зь якім я ня меў права ні ў якім горадзе пражываць — толькі ў вёсцы.
    Пераслухваў маю справу ўжо вайсковы трыбунал Беларускай вайсковай акругі 9 жніўня 56-га году, але — завочна. Мне толькі пасьля позву прыслалі, і я пайшоў да трыбуналу. Пытаюцца: «Пісьменны?» — «Пісьменны». — «Чытай, значыць. Прыгавор». Там шмат у мяне паздымалі абвінавачваньняў. Нават адзначылі: «Прызнаў віну... пад узьдзеяньнем сьледчых органаў».
    Але ўсё роўна — той самы тэрмін пакараньня застаецца, як і тое самае паражэньне ў правах! Пазьней выйшаў указ, згодна зь якім, калі за чалавекам няма пэўных дзеяньняў, калі, як кажуць, «сухая» справа, а ня «мокрая», без крыві, калі ніхто ня быў з-за цябе пакараны, ніхто не пацярпеў, нікога не адправілі ў Нямеччыну, не рабіў пры немцах даносаў — значыць, здымаецца судзімасьць. І хутка ў графе з пытаньнем, судзімы ці не судзімы, я ўжо пісаў, што не. Ужо ў мяне судзімасьць зьнялася. Але так не рэабілітаваны. Кажуць, у арганізацыю добраахвотна залез, якая рэабілітацыя?
    Арыштаваны 5 сьнежня 45-га, а дамоў вярнуўся 20 студзеня 55-га. Мне далі дзесяць гадоў. Я быў кіраўнік і атрымаў такі тэрмін. А хто пасьля мяне патрапіў, каго судзілі ўжо пасьля ўказу ліпеньскага 47-га году, тым нават па 25 гадоў давалі.
    ...Усё пайшло прахам, а мы пайшлі па этапах турмаў, перасылак, Азярлагаў, дзе вельмі мала нас засталося ў жывых. Хто й застаўся ў жывых, быў зламаны фізычна, з пакалечаным здароўем, без усялякіх надзеяў на лепшае.
    Так хочацца, каб Беларусь уваскрэсла, як Хрыстос! Хаця я бязбожнік, хаця я нікому ня веру, акрамя веры ў Бацькаўшчыну...»
    Запісала Тацяна Сьнітко
    /Наша Ніва: nn.by › 2000 /19/ 16.htm /

    Леанід Маракоў
                                            Рэпрэсаваныя лiтаратары, навукоўцы,
                  работнiкi асветы, грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi. 1794-1991.
                                                           Том III. Кнiга II.
                                                  СІКОРА ВІКТАР ІВАНАВІЧ
    [н. 1925, в. Малыя Алашкі Дзісенскага пав. Віленскага ваяв., цяпер Шаркаўшчынскі р-н Віцебскай вобл.], грамадскі дзеяч, паэт. Падчас нямецкай акупацыі скончыў Пастаўскую настаўніцкую семінарыю. У 1943—44 адзін з кіраўнікоў СБМ у Паставах. З 1944 сябра падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі, кіраўнік Пастаўскага камітэта БНП. У 1944—45 на нелегальным становішчы, камандаваў антысавецкім партызанскім аддзелам у Пастаўскім р-не. У жн. 1945 легалізаваўся, быў амнісціраваны. Арыштаваны 5.12.1945, утрымліваўся ў Вілейскай турме. Асуджаны да 10 гадоў канцлагераў і 5 гадоў пазбаўленем правоў. Пакаранне адбываў у Якуціі, пасля — у Азёрным канцлагеры МДБ Іркуцкай вобл. (Тайшэт). На Беларусь вярнуўся ў канцы 1954. Жыве ў в. Малыя Алашкі. Піша вершы. 22.5.1992 прэзідыум Віцебскага абл. суда пастанавіў прыгавор трыбунала войск МДБ Маладзечанскай вобл. ад 8.5.1946 і вызначэнне трыбунала БВА ад 7.8.1956 пакінуць без зменаў.
    Тв.: Вершы Віктара Сікоры // Голас камбатанта. 2000. № 1.
    Літ.: Невяроўскі А. Юнацтва — у ахвяру // Наша слова. 1996. 26 вер.; Ёрш С. У лесе я сустрэў шмат такіх, як я. Інтэрв’ю з камандзірам беларускіх партызанаў // Наша ніва. 1998. 9 лют.
www.marakou.by › ... › Том III. Кнiга II -

                                                              УДАКЛАДНЕНЬНЕ
    Бадайбо – адміністрацыйна заўсёдна адносіўся да Іркуцкай губэрні, а потым да Іркуцкай вобласьці.
    Ліня  Мамакан,
    Койданава.



четверг, 19 февраля 2015 г.

Колін Харыс. Сьцежка да хаты. Койданава. "Кальвіна". 2015..




                                                                          №560
                                               Неверагодны пераход і загадкавы аўтар
                                         Slavamir Rawicz. The long walk. 1955. 240 бачын.
    Кніга “The Long Walk” (“Доўгі пераход”) Славаміра Равіча (1915-2004), нашага земляка зь Пінску чытаецца зь цікавасьцю, вялікім напружаньнем і без перапынку. Кніга была напісаная пры дапамозе ангельскага журналіста Дональда Даўнінга і выдадзеная ў 1955 годзе. Кніга адразу сталася сэнсацыяй, і з таго часу было выдрукавана 500 000 асобнікаў на 25 мовах. У кнізе апісваюцца ўцёкі сяміасабовай групы зьняволеных зь лягеру ў Сібіры, якія за 12 месяцаў прайшлі пешкам прыблізна 6000 км. Ішлі яны праз Сібір, Манголію, Тыбэт, Гімалаі, каб дабрацца да Індыі. Арганізатарам і кіраўніком уцёкаў быў аўтар кнігі.
    Паводле Равіча, ягоная сям’я мела маёнтак каля Пінска. Маці была “рускаю”, займалася ўпраўленьнем маёнтка. Бацька, паводле словаў аўтара кнігі, маёнткам асабліва не цікавіўся, а ягоным галоўным заняткам было мастацтва, маляваньне краявідаў. Яшчэ да вайны 1939 году Равіч быў паручнікам польскага войска і ўважаў сябе за паляка.
    С. Равіч быў арыштаваны Саветамі 19 лістапада 1939 году ў Пінску. Сядзеў у турмах ў Пінску, Менску, Харкаве і ў Маскве на Лубянцы. Судзілі яго ў Маскве за шпіёнства на карысьць Польшы і прыгаварылі да 25 гадоў прымусовай працы ў лягеры. Таварным цягніком яго ды іншых зьняволеных павезьлі ў Іркуцк у лістападзе 1940 году. Адтуль пешкам павялі іх напоўнач у лягер № 303, які знаходзіўся на на паўднёвы-ўсход ад Якуцку. Лягернікі мусілі займацца лесарубкай.
    Хутка па прыбыцьці ў лягер Равіч пачаў марыць пра ўцёкі. Падабраў сабе яшчэ шэсьць лягернікаў-аднадумцаў, якія пагадзіліся зь ягоным плянам. У гэтай групе былі: Равіч, два палякі, амэрыканец, латыш, летувіс і югаслаў. З кнігі вынікае, што аб плянах уцёкаў ведала... жонка камэнданта лягера! У сярэдзіне красавіка 1941 году яны ўцяклі зь лягера і накіраваліся пешкам у бок возера Байкал. Там да іх далучылася 17-гадовая полька Крыстына, і ужо васьміасабовая група абыйшла ўсходні бераг Байкала, каб патрапіць у Манголію.
    У сярэдзіне чэрвеня 1941 году ўцекачы былі ўжо ў Манголіі. Манголы аднесьліся да іх вельмі добра: запрашалі дахаты на начлег, кармілі й давалі харчы на далейшую дарогу. Так як мэтаю групы была Індыя, то ім трэба было перайсьці пустыню Гобі, Тыбэт і Гімалаі. Па дарозе ад голаду і зьнясіленьня тры асобы памерлі, і адзін чалавек загінуў у Гімалаях. Такім чынам да Індыі змаглі дайсьці толькі Равіч, амэрыканец, латыш і югаслаў. Быў ужо красавік 1942 году.
    У Індыі ўцекачоў прынялі ветліва і перадалі брытанскім вайсковым уладам. Прывезьлі іх у Калькутту і паклалі ў шпіталь на лячэньне і расьследаваньне. Равіч папрасіў, каб яго адправілі на Блізкі Ўсход, дзе ўжо было польскае войска. Амэрыканец паехаў да амэрыканскіх уладаў. Што сталася з латышом і югаславам, Равіч нічога ня піша.
    Хутка пасьля выхаду кнігі ў 1955 годзе зьявіліся сумнівы наконт праўдзівасьці гэтага маршу-хадзьбы. У Лёндане падчас аўтарскага спатканьня Равіча з палякамі, якія таксама былі ў савецкіх лягерох, ён ня мог даць адказаў на заданыя яму пытаньні. Ангельскія крытыкі таксама мелі засьцярогі што да апісаньня некаторых эпізодаў у кніжцы.
    Дык кім быў гэты закадкавы Славамір Равіч?
    У газэце “Dziennik Polski” у Англіі ад 8 лістапада 2006 году быў артыкул А Сьвідліцкага, дзе ён напісаў пра ангельскага карэспандэнта Гью Левінсона, які займаўся расьследаваньнямі фактаў, апісаных у кнізе С. Равіча, і асобаю самога аўтара. Журналіст займаўся пошукамі толькі ў вайсковых архівах Лёндану і ў Пінску. Вось некаторыя ягоныя знаходкі:
    - дакумэнты ў Лёндане паказалі, што Равіч уступіў у польскае войска ў СССР у 1942 годзе з імём Расьціслаў Русецкі-Равіч пасьля так званай амністыі для былых польскіх грамадзян, гэта значыць у час, калі, паводле кнігі, ён мусіў быць ужо ў Індыі;
    - дакумэнты ў Лёндане былі супастаўленыя з дакумэнтамі ў Пінску, і такое параўнаньне паказала, што Русецкі-Равіч і Равіч – гэта адная і тая-ж асоба, бо даты народжаньня і іншыя дадзеныя аднолькавыя;
    - у сьпісах лягернікаў у СССР няма імя Славамір Равіч;
    - бацька Равіча быў не мастаком, а праваслаўным сьвятаром.
    Калі маці Равіча (ці Русецкага-Равіча) народжанага ў Пінску была “рускаю”, а бацька праваслаўным сьвятаром, дык кім па нацыянальнасьці быў ён сам? Расейцам ці беларусам? Адказ на гэтае пытаньне могуць даць гісторыкі зь Пінску. У кніжцы Равіч уважае сябе за паляка і польскага патрыёта.
    Варта тут успомніць, што ў 1942-43 гадох аўтар гэтай рэцэньзіі быў вучнем у юнацкай школе кадэтаў у Палесьціне, дзе вайсковыя заняткі вёў падафіцэр Русецкі родам зь Пінску. І гэта паводле архіўных дакумэнтаў. Шкада, што я тады не пазнаёміўся бліжэй з маім земляком зь Пінску.
    Славамір Равіч ці Расьціслаў Русецкі-Равіч памёр у 2004 годзе ў Англіі ў горадзе Нотынгэм.
    Міхась Швэдзюк

                                          СКРАДЗЕНАЕ ЖЫЦЦЁ ВІТАЛЬДА ГЛІНСКАГА
                                                    16 каментароў | 15:18, 6 лютага 2010
    Галівуд зняў блакбастэр «Дарога дадому», у аснове якога — неверагодны лёс беларуса з Глыбоччыны.
    Вясной у пракат выйдзе галівудскі фільм «Дарога дадому» (The Way Back) з Колінам Фарэлам і Эдам Харысам. У аснове сюжэта — неверагодная гісторыя ўцёкаў вязняў ГУЛАГа праз Манголію, пустыню Гобі і Гімалаі ў Індыю. Сцэнарый напісаны паводле кнігі Славаміра Равіча, ураджэнца Пінска. Яго «Доўгае падарожжа» (The Long Walk) пабачыла свет у Лондане ў 1955 годзе і было перакладзенае на дзясяткі моў.
    Адным з тых вязняў, што збеглі з якуцкага лагера, быў, паводле кнігі, сам аўтар. Равіч піша, што пазней ён уступіў у армію Андэрса, ваяваў у Іране і Егіпце, а пасля вайны асеў у Вялікабрытаніі.
    Там аўтар бестселера памёр у 2004 годзе.
    А праз два гады грымнуў скандал: выявілася, што гісторыя была спісаная Равічам. Насамрэч з лагера ўцякаў іншы беларус — ураджэнец Глыбоччыны Вітальд Глінскі.
    Ён зараз жыве ў англійскім графстве Корнуэл на марскім узбярэжжы. Просты чалавек, які ўсё жыццё будаваў аўтастрады. Толькі выпадкова праўда пра яго лёс выйшла на паверхню: сам Глінскі ніколі не даводзіў, што насамрэч ён, а не Равіч, герой «Доўгага падарожжа». Вітальд хацеў забыць увесь гэты жах. Падрабязнасцяў паходу праз Гімалаі не ведала нават яго жонка Джойс.
    Сям’ю Вітальда арыштавалі ў Глыбокім у 1939 м, пасля прыходу савецкай улады. 16 гадовы хлопец атрымаў 25 гадоў лагера.
    Праз маскоўскую Лубянку восенню 1940 года Глінскі трапіў у лагер №303, на паўночны захад ад Якуцка. Спачатку працаваў на лесапавале, потым, пасля траўмы, — у кузні. Жонка начальніка лагера неяк папрасіла яго парамантаваць радыё. На сцяне начальніцкага кабінета вязень пабачыў падрабязную карту Азіі. Відаць, тады і нарадзіўся план уцёкаў, ажыццявіць які ўдалося з пачаткам вайны, калі нагляд за вязнямі аслабеў.
    Ноччу, у нялюдскую завею, Вітальд мінуў лагерныя вышкі. І пабачыў, што за ім па глыбокім снезе цугам ідуць яшчэ шэсць зэкаў. Ён сказаў ім, што будзе рухацца па дваццаць гадзін у дзень, пакуль не міне мяжу СССР. Калі нехта не згодны — можа вяртацца.
    Да мяжы было 2,5 тысячы кіламетраў.
    Так яны і пайшлі, след у след. Першы прабіваў снежную цаліну, апошнія замяталі сляды хваёвымі лапкамі.
    Іх група была інтэрнацыянальная: здаравенны крымінальнік Батко — ці то беларус, ці то украінец, харват Зара — былы ўладальнік кавярні, таямнічы амерыканец Сміт, які працаваў да арышту інжынерам у Маскве, некалькі польскіх жаўнераў.
    Пазней яны падабралі маладую дзяўчыну — Хрысціну Палонскую, што ўцякла з калгаса, баючыся пакарання за забойства гвалтаўніка. Дарогай яна памерла ад гангрэны.
    Цяжкасці шляху — гарачыню, якая змяніла холад, смагу і голад, калі даводзілася піць мачу і есці змеяў, дарогі праз пустыні і горы — вытрымалі не ўсе. Да Індыі дайшлі Глінскі, Зара, Батко і Сміт.
    Дзякуючы апошняму, падазроную кампанію не расстралялі брытанскія вайскоўцы ў Калькуце. Там жа скончылася іх неверагоднае падарожжа даўжынёй у 6,5 тысячы кіламетраў і працягласцю ў 11 месяцаў.
    Трохі ачуняўшы ў індыйскім шпіталі, Глінскі запісаўся добраахвотнікам у польскую армію Андэрса. Праз Іран і Егіпет ён трапіў у Англію, удзельнічаў у высадцы саюзнікаў у Нармандыі, пасля вайны служыў у брытанскім акупацыйным корпусе ў Германіі. Урэшце, канчаткова перабраўся ў Вялікабрытанію. Шлях у родныя мясціны для ўцекача з ГУЛАГа быў заказаны.
    Свае прыгоды Глінскі апісаў у спецыяльным рапарце, які падаў у польскае пасольства ў Лондане. Верагодна, там яго і знайшоў сярод іншых папер чыноўнік Славамір Равіч.
    Вітальд Глінскі паўстагоддзя маўчаў пра тое, што Равіч стаў славутым, спісаўшы яго гісторыю. Хоць сюжэт «Доўгага падарожжа» трохі адрозніваўся ад рэальных падзей. Дый не ўсе удзельнікі ўцёкаў былі б радыя, калі б адкрылася праўда. Зямляк Батко, якога Глінскі пасля вайны спаткаў у Лондане, пагрозліва загадаў яму маўчаць — да вайны яго шукалі ў Польшчы за забойства. Відаць, жыў цяпер пад чужым імем і баяўся выкрыцця.
    Праўда ўсплыла толькі ў 2006 годзе. Адкрыліся вайсковыя дакументы, паводле якіх зімой 1941 года Равіч служыў у Персіі і ніяк не мог уцячы з сібірскага лагера.
    Журналіст BBC Х’ю Левінсан выявіў нестыкоўкі ў аповедзе Равіча і знайшоў сапраўднага героя тых падзей — Вітальда Глінскага. Зараз аб ім, як і аб Равічы, ствараюць фільм. Адно што дакументальны.
    Вось такая гісторыя, у якой адзін ураджэнец Беларусі скраў жыццяпіс у іншага, а Галівуд зняў паводле яго фільм аб прыгодах паляка ў Сібіры.
                                               Колін Фарэл у фільме «Дарога дадому»
    Алесь Пілецкі паводле Newsweek, ды mirror.co.uk
    Наша Ніва. Першая беларуская газэта, заснаваная ў 1906 г.
    19 студзеня 2011. Гісторыя
    16 каментароў
    чытачка напiсаў(ла) Люты 6, 2010 у 15:38
    А ці па беларуску той прыгодніцкі раман быў выдадзены? Калі і дзе? І дзе яго можна набыць?
    svb_absent напiсаў(ла) Люты 6, 2010 у 16:09
    Спраўдны беларускі дзед, з выгляду
    Уладзімер напiсаў(ла) Люты 6, 2010 у 17:38
    "адзін ураджэнец Беларусі скраў жыццяпіс у іншага"
    Трэба называць рэчы сваімі імёнамі. Сюжэт добра вядомы ў беларускім фальклёры: увішны жыд ашуквае рахманага беларуса.
    Вось-вось напiсаў(ла) Люты 6, 2010 у 18:31
    Пакуль беларусы крадуць адзін у аднаго гістарычную праўду, іншыя атрымліваюць дывідэнты.
    так сабе напiсаў(ла) Люты 6, 2010 у 22:29
    Спраўдны польскiі дзед, з выгляду
    Максім. напiсаў(ла) Люты 6, 2010 у 22:51
    Уладзіміру: Равіч быў беларусам. І ў яго кнізе «Dlugi marsz» насамрэч ягоная гісторыя. Мне не зразумела чаму так адбываецца...
    Чытачцы: працы па выданню па-беларуску пачаліся ў Пінску у 2008 годзе пад кіраўніцтвам гісторыка Эдуарда Злобіна, які добра ведае гісторыю гэтай сям'і, але нажаль так і не завершаныя з-за спынення фінансавання...
    Карт напiсаў(ла) Люты 7, 2010 у 11:48
    Ну почему украл? История литературы знает массу случаев, когда писатели мифологизировали собственную биографию, переплетали подлинное с вымышленным. Советую посмотреть в ин-те информацию о Ежи Косинском (1933--1991), американском писателе польско-еврейского происхождения. Выдающийся случай того, что можно назвать "полной переменой декораций" в собственной жизни. Но ведь написал несколько бестселлеров, был главой американского ПЕН-клуба. Правда, кончил самоубийством.
    józef III напiсаў(ла) Люты 7, 2010 у 11:56
    Przecież to Polak a nie Białorusin !
    mikola напiсаў(ла) Люты 7, 2010 у 12:25
    kart@ tamu i skoncyu samagubstvam sto uvahodziu u pen-kliub...A kino gde pagliadet ,moza adrazu Halliwod padacca ?
    racologist напiсаў(ла) Люты 7, 2010 у 20:30
    З выгляду дзед - класічны прадстаўнік так званае балтыйска-беламорскае малое расы: такое аблічча тыповае для беларусаў, літоўцаў, эстонцаў. А з палякаў хіба што мазуры. Асноўная маса палякаў выглядае інакш.
    savos' напiсаў(ла) Люты 8, 2010 у 10:01
    Мой дзед уцёк з финскага палону и пехатою ишоу з Финляндыи да Рэчыцы
    Здань напiсаў(ла) Люты 8, 2010 у 15:51
    józef III напiсаў(ла) Люты 7, 2010 у 11:56
    Przecież to Polak a nie Białorusin !
    Really? Have you checked damn DNA? How did you make "Polak" from Belarus? Is it just new KGB method?
    to józef III напiсаў(ла) Люты 9, 2010 у 18:34
    józef III, looks like you are just as much chauvinist and nationalist like Russians (just in a polish way). Now as you are part of EU, try to learn some impartiality and objectivity. Sick and tired of nationalists of any kind. I am glad, that the majority of my Polish friends are very friendly and civilized.
    Daminik напiсаў(ла) Люты 10, 2010 у 13:45
     так сабе напiсаў(ла)
    Спраўдны польскiі дзед, з выгляду.
    Ну і што там польскага? Тыповы мужчынскі твар Глыбоччыны!
    Andrej напiсаў(ла) Люты 10, 2010 у 14:37
    A ci mozna dac kankretnuju spasylku na artykuly u Newsweek, ды mirror. Cikava, chacu pacytac. Dziakuj
    Witold напiсаў(ла) Студзень 16, 2011 у 15:25
   Skąd redakcja powzięła informację że to był"беларус"
    Колін Харыс,
    Койданава.