четверг, 25 декабря 2014 г.

Юля Сівер. Ота Шміт. Койданава. "Кальвіна". 2014.












    Ота Юльевіч Шміт – нар. 18 (30) верасьня 1891 г. у губэрнскім месьце Магілёў Расейскай імпэрыі.
    Ягоныя продкі па бацькоўскай лініі паходзілі з немцаў-каляністаў, якія перабраліся ў Ліфляндыю ў 2-й палове XVIII ст., а па матчынай— мясцовыя латышы па прозьвішчы Эргле.
    Вучыўся напачатку ў магілёўскай мужчынскай гімназіі, затым у 2-й кіеўскай клясычнай гімназіі (шмат гадоў ягоныя бацькі працавалі земскімі ўрачамі ў Палтаўскай губэрні), якую скончыў у 1909 г. з залатым мэдалём. У тым жа годзе паступіў на фізыка-матэматычнае аддзяленьне Кіеўскага унівэрсытэту, які скончыў у 1913 г.
    У 1913-1917 гадах Шміт працаваў выкладчыкам ва унівэрсытэце Кіева і навучальных установах Масквы. Ад 1918 г. чалец РКП(б).
    Ото Шміт чалец Украінскай Акадэміі навук з 1934, чалец-карэспандэнт АН СССР з 1933 г., Герой Савецкага Саюзу (1937). Заснавальнік і загадчык катэдрай вышэйшай альгебры (1929-1949) фізыка-матэматычнага факультэту - мэханіка-матэматычнага факультэту МДУ. У 1930-1934 гг. кіраваў знакамітымі арктычнымі экспэдыцыямі на ледакольных параходах “Георгий Седов”, “Александр Сибиряков” і “Челюскин”. Распрацоўваў касмаганічную гіпотэзу ўтварэньня целаў Сонечнай сыстэмы ў выніку кандэнсацыі калясонечнага газава-пылавага воблаку. Аўтар працаў па вышэйшай альгебры (тэорыі групаў). Адзін з заснавальнікаў і галоўны рэдактар «Большой Советской Энциклопедии» (1924-1942). Ад 28 лютага 1939 г. па 24 сакавіка 1942 г. быў віцэ-прэзыдэнтам АН СССР. Неаднаразова бываў у Якуцкай АССР.
    Памёр 7 верасьня 1956 г. у п. Мазжынка, Адзінцоўскага раёну Маскоўскай вобласьці і быў пахаваны на Новадзявочых могілках.




    Імем Ота Шміта названы савецкі навуковы ледакол, які быў спушчаны на ваду ў 1979 годзе. У Ліпецку, Адэсе, Казані, Гелянджыку, Днепрапятроўску, Ніжнім Ноўгарадзе, Віньніцы, Мурманску, Полацку ёсьць вуліцы названыя ў гонар вучонага, у родным горадзе Шміта— Магілёве — праспэкт. У канцы 50-х гадоў меліся прапановы па перайменаваньню Магілёва ў горад Шміт. У 1995 годзе Расейскай акадэміяй навук зацьверджаная прэмія імя О. Ю. Шміта за выбітныя працы ў галіне дасьледаваньня і засваеньня Арктыкі. У СССР у гонар Шміта існавалі імёны - Оюшминальд(а): «Отто Юльевич Шмидт на льдине», Лагшминальд(а): «лагерь Шмидта на льдине», Лагшмивар(а), Лашмивар(а): «Лагерь Шмидта в Арктике».
    Працы:
    Об уравнениях, решаемых в радикалах, степень которых есть степень простогочисла. Киев. 1913. 60 с. [«Отт. из “Университетских известий» за 1913 г.»]
    Абстрактная теория групп. Киев. 1916. 215 с.
    Математические законы денежной эмиссии. Москва – Петроград. 1923. 17 с. [«Отт. из журн. «Вестник социалистической академии» № 3 за 1923 г.»]
    Задачи марксистов в области естествознания. доклад  о, Ю. Шмидта. Прения по докладу и заключительное слово. Москва. 1929. 130 с. [Коммунистическая академия. Труды Второй Всесоюзной конференции марксистско-ленинских научных учреждений. Вып. 2.]
    Задачи марксистов в области естествознания. доклад  о, Ю. Шмидта. Прения по докладу и заключительное слово. Москва. 1930. 129 с. [Труды Второй Всесоюзной конференции марксистско-ленинских научных учреждений. Вып. 2.]
    Высшая алгебра. Задание 1. Москва. 1931. 16 с.
    Абстрактная теория групп. 2-е изд. Москва-Ленинград. 1933. 180 с. [«Отт. из Унив. известий за 1914-1915 гг.»]
    Высшая алгебра: Вып. 1. Начало теории определителей. Москва - Ленинград. 1933. 40 с.

    Высшая алгебра: Вып. 1. Начало теории определителей. Москва. 1934. 48 с.
    Шмидт, О.Ю. Высшая алгебра: Вып. 2. Введение в теорию и практику алгебраических уравнений. Москва. 1934. 37с.
    Исследование Арктики в Советском союзе. Москва. 1934. 23 с.
    Высшая алгебра: Вып. 1. Начало теории определителей. Москва. 1935. 40 с.
    Высшая алгебра: Вып. 2. Введение в теорию и практику алгебраических уравнений. Москва. 1935. 37 с.
    Шмидт О. Ю. Исследование Арктики в Советском союзе (серия «Доклады советской делегации на международном географическом конгрессе в Варшаве».) Москва. 1934.
    Растёт мощь нашей социалистической родины: Речи на 7 съезде Советов СССР. Москва – Куйбышев. 1935. – 86с.
    Беседа О. Ю. Шмидта с пионерами. Киев – Одесса. 1935. – 46 с.
    Наши задачи в 1936 году. Доклад на Совещании 13 января 1936 г. Ленинград. 1936. 28 с. [Совещание хозяйственных работников системы Главсевморпути при СНК СССР]
    Освоение Северного морского пути и задачи сельского хозяйства Крайнего Севера. [Доклад акад. О. Ю. Шмидта на II расширенном пленуме Комиссии Севера 25/II 1937 г. при Всесоюзной акад. с.-х. наук им. В. И Ленина] Москва – Ленинград. 1937. 15 с.
    Четыре лекции о теории происхождения Земли. Москва - Ленинград. 1949. 72 с.
    Возникновение планет и их спутников. (Доклад, прочитанный на сессии Отделения физико-математических наук АН СССР 24 октября 1949 г.) Москва – Ленинград. 1950. 20 с. [Академия наук СССР. Труды Геофизического института. № 11 (138)]
    Четыре лекции о теории происхождения Земли. 2-е изд., доп. Москва - Ленинград. 1957. 96 с.
    Четыре лекции о теории происхождения Земли. 3-е изд., доп. Москва. 1957. – 140 с.
    Избранные труды. Т.1. Математика. Москва. 1959. 315 с.
    Избранные труды. Т.2. Географические работы. Москва. 1960. 215 с.
    Избранные труды. Т.3. Геофизика и космогония. Москва. 1960. 210 с.
    Происхождение Земли и планет. Москва. 1962. 131 с.
    Неопубликованные письма О. Ю. Шмидта. Сост. А. В. Артемьев. Минск. 1976. 30 с.
    Літаратура:
    Lepidiebiskej A.  Cөlyyskynyster. [оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолорго]. Москуба – Лиэнингрээт. 1939. 39 с.
    Шмидт Отто Юльевич. // Большая советская энциклопедия. 2-е изд. Т. 48. Москва. 1957. С. 125.
    Отто Юльевич Шмидт. Жизнь и деятельность. Сборник, посвященный Герою Советского Союза академику О. Ю. Шмидту. 1891-1956. Москва. 1959. 470 с.
    Буйницкий В. Х.  Отто Юльевич Шмидт. // Отечественные физики-географы. Москва. 1959. С. 766-774.
    Водопьянов М. В., Григорьев Г. К.  Повесть о ледовом комиссаре. Москва. 1959. 199 с.
    Подвигина Е. П., Виноградов Я. К.  Академик и герой. Москва. 1960. 31 с. (Герои и подвиги).
    Ратобыльский Н. С. Наш земляк – академик и герой. // Магілёўская праўда. Магілёў. 2 кастрычніка 1966. С. 3.
    Миронов А.  Ледовая одиссея (Записки челюскинцев). Документальная повесть. Москва. 1966. 230 с.
    Ратабыльскі, М. С. Подзвіг у льдах. // Магілёўская праўда. Магілёў. 18 лютага 1967. С.4.
     Ратабыльскі, М. С. Юбілей “Паўночных Палюсоў”. // Магілёўская праўда. Магілёў. 3 чэрвеня 1967. С. 4.
    Начальник Арктики. // Грицкевич В. П.  Путешествия наших земляков. Из истории страноведения Белоруссии. Минск. 1968. С. 215-221.
    Иванов А.  “Ледовый комиссар”. К 80-летию со дня рождения О. Ю. Шмидта. // Социалистическая индустрия. Москва. 1 октября 1971.
    Шміт Ота Юльевіч. // Беларуская савецкая энцыклапедыя. Т. ХІ. Мінск. 1974. С. 344-345.
    Дуэль И.  Линия жизни. Документальная повесть. Москва. 1977. 128 с.
    Шевелёв М. И.  Пионер Арктики. К 90-летию со дня рождения Героя Советского Союза академика О. Ю. Шмидта. // Гудок. Москва. 30 сентября 1981.
    Салаўёў М.  Чалавек будучыні. // Чырвоная змена. Мінск. 1 кастрычніка 1981.
    Репин Л.  Теорема жизни. К 90-летию со дня рождения академика О. Ю. Шмидта. // Комсомольская правда. Москва. 2 октября 1981.
    Шмидт О. Ю.  К 90-летию со дня рождения. Статьи // Природа. № 10. Москва.1981. С56-70.
    Шміт Ота Юльевіч. // Беларуская ССР. Кароткая энцыклапедыя ў 5 тамах. Т. 5. Мінск. 1981. С. 669.
    Прысвечана О. Ю. Шміту. // Магілёўская праўда. Магілёў. 6 лютага 1982.
    Васільеў П. П.  Партрэт на скале. // Магілёўская праўда. Магілёў. 14 ліпеня 1982.
    Левин Б.  О. Ю. Шмидт – учёный-энциклопедист. // Наука и жизнь. № 3. Москва. 1982. С. 50-57.
    Алгебра. Сборник работ, посвященных 90-летию со дня рождения О. Ю. Шмидта. Москва. 1982. 163 с.
    О. Ю. Шмидт и советская геофизика 80-х годов. материалы сессии ин-та, 26-27 окт. 1981 г. и совещ. 28 окт. 1981 г. Москва. 1983. 261 с.
    Шумейко М.  Большевистская республика во льдах. // Знамя юности. Минск. 13 апреля 1984.
    Валчанкова К.  Матэматык, палярнік, астраном. // Магілёўская праўда. Магілёў. 7 снежня 1984.
    Росіч Ю.  Легендарны Ота Шміт. // Літаратура і Мастацтва. Мінск. 26 красавіка 1985. С. 3.
    Воскобойников В. М.  Зов Арктики. Новосибирск. 1985. 190 с.
    Отто Юльевич Шмидт. Альбом. Авт. текста и сост. А. И. Леденев. Минск. 1985. 32 с.
    З імем Шміта. // Магілёўская праўда. Магілёў. 23 жніўня 1986.
    Ледовая Одиссея. // Миронов А.  Избранные произведения в 2-х томах. Т. 1. Минск. 1986. С. 106-366.
    Ножнікаў М.  У гонар першага героя. // Магілёўская праўда. Магілёў. 25 ліпеня 1987.
    Шмидт О. Ю. // Их именами названы: Энциклопедический справочник. Москва. 1987. С. 687.
    Шмидт О. Ю. // Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь в 2-х томах. Т. 2. Москва. 1988. С. 705.
    Шмидт О. Ю. // Могилёв. Энциклопедический справочник. Минск. 1990. С. 448-449.
  Могилёвец Н.  Отто Шмидт и филателия. // Магілёўс. праўда. – 1991. – 14 жн.
    Ножников Н.  Один во многих ипостасях. Штрихи к портрету О. Ю. Шмидта // Магілёўская праўда. Магілёў. 26 жніўня 1991.
    Байкова Н.  “Лядовы камісар”. // Магілёўская праўда. Магілёў. 18 верасня 1991.
    Симаньков В.  Герой-академик. О. Шмидт. // Вестник Могилёва. Могилев. 27 сентября 1991.
    Цветаева М.  Челюскинцы. Стихи. // Магілёўская праўда. Магілёў. 28 верасня 1991.
    Сафронаў А.  Першы сярод чалюскінцаў: О. Ю. Шміт. // Звязда. Мінск. 28 верасня 1991.
    Назаровіч М.  Кім ганарыцца горад. Да 100-годдзя з дня нараджэння О. Ю. Шміта. // Магілёўская праўда. Магілёў. 2 кастрычніка. 1991.
    Іофе Э.  Ламаносаў з Магілёва. // Чырвоная змена. Мінск. 7 кастрычніка 1991. С. 10.
    О. Ю.Шмидт. // Грэхэм Л.  Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе. Москва. 1991. С. 378-382.
    Никитенко Н. Ф.  О. Ю. Шмидт. Книга для учащихся 8-11 классов средней школы. Москва. 1992. 159 с.
    Никитенко Н. Ф.  О. Ю. Шмидт. Москва. 1992. 159 с. (Люди науки).
    Матвеева Л. В.  Отто Юльевич Шмидт 1891-1956. Москва. 1993. 202 с.
    Іофе Э. Р.  Ламаносаў з Магілёва: Феномен Шміта. // Пачатковая школа. № 1. Мінск. 1995. С. 49-50.


    Шміт Ота (1891-1956). // Географы і падарожнікі Беларусі. Альбом – атлас пад рэдакцыяй доктара геаграфічных навук В. А. Ярмоленкі. Мінск. 1999. С. 34.
    Гапоненка В. Шміт Ота Юльевіч. // Хто ёсць Хто сярод беларусаў свету. Энцыклапедычны даведнік. Ч. 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах. Выданне першае, разлічанае на дапаўненні. Мінск. 2000.
    Боякова С. И.  О. Ю. Шмидт и освоение Арктики. К 110-летию со дня рождения крупного российского ученого-математика, геофизика, академика О. Ю. Шмидта. // Якутский архив. № 3. Якутск. 2001. С. 69-73.
    Негенбля И. Е.  Челюскинская эпопея. //Якутия. Якутск. 7апреля (С. 4); 8 апреля (С. 4) 2004.
    Михайлов В. Челюскинцы. // СБ. Беларусь сегодня. Минск. 20 декабря 2005.
    Гапоненка В.  Шміт Ота Юльевіч. // Сузор’е беларускага памежжа. Беларусы і народжаныя ў Беларусі ў суседніх краінах. Энцыклапедычны даведнік. Мінск. 2014. С. 552-553.



    Жонка Вера Хведараўна, у дзявоцтве Яніцкая (1889-1937) нар. у Стараканстанцінаве Валынскай губэрні, у сям’і лекараў Хведара Яніцкага ды Лізаветы, у дзявоцтве Гросман. Скончыла з залатым мэдалём Мырыінскую жаночую гімназію ў Адэсе, у 1912 г. гістарычны факультэт Вышэйшых жаночых (Бястужаўскіх) курсаў. Пасьля пераезду разам з мужам Ота ў Маскву скончыла курсы ў Інстытуце  вышэйшай нэрвовай дзейнасьці, сакратар Расейскага псыхааналітычнага таварыства. Таксама скончыла Унівэрсытэт Марксызма-Ленінізму (1936). Памерла ад базедавай хваробы.


    Сын: Уладзімір Отавіч Шміт (1920-2008) – кандыдат тэхнічных навук, прафэсар.



    Маргарыта Эмануілаўна, у дзявоцтве Галасоўкер (1889-1955) нар. у Кіеве – дачка хірурга Эмануіла Галасоўкера, які паходзіў з сям’і заможнага землеўласьніка Гаўрылы Абрамавіча Галасоўкера і Мані Абрамаўны, у дзявоцтве Фількенштэйн. Да 1931 г. Маргарыта загадвала аддзелам французскай рэвалюцыі Інстытута Маркса-Энгельса, затым загадчыцай сэктару мастацкіх ілюстрацый Інстытута сусьветнай літаратуры АН СССР (1935-1949).

    Сын Сігурд Отавіч Шміт (1922-2013) – савецкі і расейскі гісторык, акадэмік

    Аляксандра Аляксандраўна, у дзявоцтве Горская (1906-1995), нар. на ст Абухава пад Санкт-Пецярбургам, у рабочай сям’і. – удзельніца экспэдыцыі на параплаве Чэлюскін (прыбіральшчыца). Узнагароджаная ордэнам Чырвонай зоркі. Адказны работнік Ленінградзкага порту.


    Сын Аляксандар Отавіч Шмит (1934-2010). Геоляг, удзельнік шматлікіх геалягічных экспэдыцый, у тым ліку і на Алданскі шчыт, першаадкрывальнік у 1960 г. мінэралу чараіт. Пахаваны на праваслаўных Смаленскіх могілках у Санкт-Пецярбургу.




    Юля Сівер,
    Койданава.