пятница, 12 декабря 2014 г.

Ёган Морзэ. Радыст Крэнкель. Койданава. "Кальвіна". 2014.





    Эрнст Тэадоравіч Крэнкель нар. 11 (24) сьнежня 1903 г. ва вуездным месьце Беласток [часам пішуць што ў Юр’еве (Тарту)], Гарадзенскай губэрні Расійскай імпэрыі.
    Мае продкі прыйшлі ў Расею з Нямеччыны. Яшчэ ў кацярынінскія часы для назіраньня за атарамі авечак ва Ўкраіне з Цюрынгіі выпісалі вэтэрынара Крэнкеля. У XIX ст. ў Харкаве працаваў іншы мой продак, пекар Кренкель. Там жа, у Харкаве, 28 красавіка 1863 г. нарадзіўся мой бацька. Калі ж адбыўся пераезд у Прыбалтыку, не ведаю...
    Дзеда майго клікалі Эрнст, бацьку - Тэадор. Так ужо павялося ў сям’і: два імя - Эрнст і Тэадор. Я - Эрнст, а мой сын ізноў Тэадор...
    Бацька мой нарадзіўся на два тыдні раней тэрміну. Праляжаўшы два тыдні ў ваце, ледзь выжыў. Шчасьлівая бабуля дала зарок прысьвяціць сына богу. Так бацька патрапіў ў Дэрпцкі унівэрсытэт (места Юр’еў, цяпер Тарту) на багаслоўскі факультэт і рыхтаваўся стаць пастарам. Справа пасоўвалася. Заставалася два гады вучобы. У заняпалых царкоўках падчас практыкі ўжо былі вымаўлены першыя нядзельныя пропаведзі. І раптам бацька нечакана засмуціў маю бабулю. Ён перайшоў з багаслоўскага на філялягічны факультэт. Пачаў вывучаць грэцкую, латынь і санскрыт.
    Пасьля скону дзеда грошай на завяршэньне адукацыі не хапіла. Бацька паехаў у Пскоў і здаў экстэрнам іспыты на званьне настаўніка нямецкай мовы з правам выкладаньня ў казённых гімназіях, ва ўсіх клясах.
    Праз некаторы час яго запрасіла выкладаць у маёнтак нейкага буйнага абшарніка ў Ліфляндыі. Там ён пазнаёміўся з маладой выкладчыцай Марыяй Якаўлеўнай Кестнер і неўзабаве, у 1896 году, жаніўся на ёй. Гэта была мая маці.
    Калі радавод бацькі я амаль не ведаю, то генэалягічнае дрэва сям’і Кестнер вядома мне пачынаючы ад 1510 году, калі мой продак Піліп Кестнер ткаў палатно ў мястэчку Вальтэрсгаузене (Цюрынгія)...
    Бацька пачаў казённую службу ў Сарапуле, затым пераехаў у Баку, з Баку ў Беласток...
    Маё зьяўленьне на сьвет суправаджалася некаторымі зрухамі ў коле шматлікіх сваякоў, пра што неаднаразова, з багацьцем падрабязнасьцяў распавядаў мне бацька. На дапамогу маці выклікалі сястру бацькі, цётку Гульду. Гэта была мая каханая цётка, цудоўная жанчына з насамрэч анёльскім характарам. Па аповядах бацькі, вельмі жывым і непасрэдным, я ўяўляю сабе яе прыезд па выпадку майго нараджэньня так, нібы сам прысутнічаў пры гэтай сустрэчы.
    Нават коні заўсьміхаліся, калі ў апошніх чыслах сьнежня 1903 года цётка Гульда ў зімовай дарожнай палярыне колеру пылу і збляклай травы, якую насілі жанчыны некалькіх пакаленьняў, вылезла з вагона трэцяга клясу на пэрон станцыі Беласток. На галаве ў яе ўзвышалася нейкае няўяўнае збудаваньне, належнае называцца капялюш. На матузку, перакінутым праз шыю, - муфта з плюшу, узбоч на рамяні – саф’янавая торба, па блакітным вечку якой вышыты пацеркамі пунсовыя ружы. У адной руцэ цётка трымала кошык з хатняй ежай, у іншай - дарожную падушку ў палатняным чахле.
    Насілу старгаваўшыся з вазаком (цётка была не моцная ў рускай мове), яна пакаціла на ўскраіну Беластока, якая звалася Баяры. Мы здымалі там у трухлявай генэраліхі невялікую хатку з вялікім садам. Пасялілася наша сям’я так далёка таму, што кватэры ў Баярах былі куды таньней, чым у цэнтры горада.
    Калі прыезд цёткі Гульды вядомы мне толькі па аповядах, то Баяры я памятаю выдатна. Пад’яжджаць да нашай хаты даводзілася паміж двума глухімі платамі. Але гэта было б не страшна, калі б прастора паміж гэтымі платамі не запаўняла лужына, вядомая ўсяму Беластоку, годная саперніца знакамітай міргарадзкай баюрыны, апісанай Гогалем. У маразы лужына замярзала. Што ж датычыцца сьпякоты, то яна была ёй зусім непасільнай. Лужына не высыхала нават у самае засушлівае лета, выконваючы абавязкі своеасаблівай мяжы ў вазацкіх тарыфах. Калі наймалі вазака на Баяры, ён заўсёды пытаў: да лужыны ці за лужыну? “За лужыну” каштавала на пятачок даражэй.
    Лужына гуляла не апошнюю ролю ў нашым дзіцячым жыцьці Калі вазак, які баязьліва аглядаўся на глухія платы, прыкладаў усе высілкі, каб вырвацца са сваёй брычкай, што загразла па калодкі колаў, на процілеглы бераг, на платах зьяўляліся мы, хлапчукі. З крыкамі каманчаў, якія выйшлі на сьцежку вайны, адкрывалі бамбаваньне. Камяні ляцелі ў лужыну, абліваючы вазака і седака каскадамі бруду. Узвар’яваны седак ішоў жаліцца. Маці лупцавала мяне лінейкай, якая доўгія гады ўпрыгожвала мой пісьмовы стол. З часам мы пераехала з Баяраў бліжэй да вучэльні. Новая кватэра была побач з гарадзкім садам, у ракі Белай. Зрэшты, Белай гэту рэчку можна было назваць толькі з павагі да яе мінулага. Ад таго, што спускалі ў яе гарбарні і шматлікія мануфактурныя фабрыкі, вада была такой густой, што амаль не цякла.
    Бацьку ў горадзе ведалі, і быў ён “пэрсона грата”. Выходзячы з хаты, ён спыняўся і чакаў, калі пад’едзе конка. І хоць ад нашай хаты да прыпынку было далёка, конка заўсёды спынялася прама ў нашых варот. Кандуктар вітаў бацьку. Зьвяртаючыся да яго па імі і імю па бацьку, пытаў, ці зьбіраецца ён ехаць у горад.
    - Так, паеду, - адказваў бацька, - толькі жонка вось-вось падыдзе!
    Коні махалі хвастамі Бацька вёў сьвецкую гутарку з кандуктарам пра надвор’е. Пасажыры цярпліва чакалі.
    Як у кожным маленькім горадзе, у Беластоку было прынята часта хадзіць у госьці ў прымаць госьцяў. Грамадзкае жыцьцё цякло вакол сямейнага стала пад газавай лямпай з вялікай засьняй і вісюлькамі з пацерак. Пачастунак падаваўся сьціплы, але не ў ім была сутнасьць Людзі зьбіраліся, каб адпачыць. Маці акампанавала на фісгармоніі сьвятару, які выдатна выконваў украінскія песьні. Прыходзіў да нас і сын аднаго з мясцовых фабрыкантаў, уладальнік архімодных камізэлек і тоненькіх, як іголачкі, вусоў. Дружбаком бацькі быў мясцовы пастар.
    Падчас візытаў госьці абмяркоўвалі самыя розныя праблемы - ад самых далёкіх да вельмі блізкіх. І землятрус у Месіне і справы ў Трыпалі, і, зразумела, свае беластоцкія падзеі, якія ўсім, што прысутнічалі, здаваліся не меней значнымі. Для кожнага з нас час цячэ па-рознаму. У маладосьці - павольней, у старасьці – хутчэй. У вялікіх гарадах звычайна імклівей чым у маленькіх правінцыйных мястэчках Пры гультайстве куды цішэй чым у напружанай працы...
    Я ўспомніў пра гэта таму, што марудлівасьць правінцыйнага Беластока надзяляла мяне дзяцінствам чалавека XIX стагодзьдзя (хоць, як ужо гаварылася, я нарадзіўся праз тры гады пасьля таго, як XX стагодзьдзе ўступала ў свае правы).
    Адна з чыньнікаў папулярнасьці майго бацькі сярод жыхароў горада - спроба пашырыць грамадзкае жыцьцё і вывесьці яе з-пад засьні газавай лямпы.
    Ён зрабіўся ініцыятарам, рэжысёрам і душой аматарскіх дзіцячых спэктакляў. Выканаўцамі былі вучні ўсіх клясаў. За шмат месяцаў да спэктаклю пра яго ўжо казаў увесь горад. Матулі ўступалі ў бой - кожная клапатала для свайго птушаняці ролю больш прыкметную, больш выйгрышную. Рэпетавалі спэктакль, малявалі дэкарацыі, шылі гарнітуры...
    Нарэшце наставаў вялікі дзень. Мясцовыя дамы з раніцы працавалі над вырабам незьлічонага ліку бутэрбродаў. І гледачы, і юныя акторы зьбіраліся ў школе, у актавай зале. Зьбіраліся як мага раней, баючыся спазьніцца і натуральна, павялічваючы таўханіну. Духавы аркестар з вучняў весялілі публіку громападобнымі гукамі вальса і іншых танцаў. Распарадчыкі з блакітнымі бантамі на плячы спрабавалі ўтаймаваць шумную непакорлівую стыхію.
    Калі спэктакль заканчваўся, адзін з яго ўдзельнікаў чытаў са сцэны віншавальны адрас і пад гром аплядысмэнтаў уручаў яго бацьку. Звычайна адрас друкавалі залатымі літарамі на крэйдавай паперы і ўкладвалі ў раскошны бювар. На наступны дзень мясцовая прэса, не шкадуючы фарбаў і цудоўных ступеняў, апісвала цуды мінулага вечара. Бацька быў шчасьлівы гэтым выкананьнем свайго грамадзкага абавязку.
    Зразумела спэктаклі былі наіўнымі, вялікіх акцёрскіх талентаў ад выканаўцаў не патрабавалі. Галоўная добрая якасьць іх складалася ў тым, што яны займалі шматлікіх дзяцей. А якое задавальненьне дастаўляў іх сваякам сам працэс пазнаваньня пад самаробным грымам выканаўцаў! У адным з такіх спэктакляў, дзе справа адбывалася ў цацачнай краме, удзельнічаў і я. Выконваў ролю камінара. На мне быў прылеглы бліскучы гарнітур з чорнага сатыну, бацькаўскі цыліндар, маленькія чорныя драбіны, вяроўка з цяжарам і мяцёлка. З гэтай роляй лялькі я зладзіўся цалкам, тым больш, што мае абавязкі абмяжоўваліся толькі знаходжаньнем на сцэне, і не больш за гэта.
    Бацька любіў падарожнічаць. Узімку старанна распрацоўваліся пляны летніх паездак. Часам гэта былі і замежныя ваяжы. Два разы разам з намі, дзецьмі, бацькі зьяжджалі за мяжу...
    Вярнуўшыся дахаты, бацька надзяляў сувэнірамі ўсіх сяброў і распавядаў пра паездку. Такіх аповядаў хапала на шмат вечароў. З вялікім гумарам з багацьцем падрабязнасьцяў бацька выразна распавядаў пра замежныя прыгоды.
    Правінцыйна-марудлівае жыцьцё Беластока было далёка не ідылічнай. У некаторых адносінах гэты горад меў змрочную славу: калі ўжо пачыналася паласа габрэйскіх пагромаў, без Беластока не абыходзілася.
    Антысэмітызм заўсёды выклікаў агіду ў маіх бацькоў. Натуральна, што ганеньні на габрэяў, небясьпекі, якім яны падвяргаліся, выклікалі ў бацькі і маці спагада да прасьледуемых і жаданьне абараніць іх ад пагромшчыкаў.
    У 1906 годзе падчас пагрому праз плот нашага саду пералез габрэй, за якім гналася група хуліганаў. Напалоханы да сьмерці, ён маліў маю маці выратаваць яго. Усё абышлося шчасна. Маці схавала яго. І яшчэ доўгія гады гэты чалавек прыходзіў да нас у хату з падзякай.
    Тое ж самае, толькі ў вялікіх маштабах, рабіў і мой бацька. Ён быў інспэктарам камэрцыйнай вучэльні, а падчас адсутнасьці дырэктара замяняў яго. Вучэльня - прыгожы, з калянадай, будынак кацярынінскай пабудовы - знаходзілася на адной з цэнтральных вуліц. Неяк раніцай да яго зьвяртаецца вартаўнік з трывожнай весткай - пагром!
    Паслаўшы вартаўніка за рамізьнікам бацька стаў апранацца ў форму. Ён надзеў сурдут з трыма ордэнамі. Трохкутны капялюш. Узброіўся шпагай. Яна была відавочна непаўнавартасная і ўваходзіла ў форму толькі як даніна традыцыям. Разам з похвамі гэта тонюсенькая шпага пратыкалася праз адмысловую дзірку ў левай кішэні сурдута. Да таго ж маімі стараньнямі яна даўно ўжо была зламанай. Але паколькі бацька не зьбіраўся выцягваць яе з похваў, шпага мела цалкам прэзэнтабэльны выгляд. Для ягоных мэтаў гэтае і было добрым. “Зброя” нібы ставіла кропку, ператвараючы цалкам цывільнага настаўніка ў асобу асабліва афіцыйную.
    Вуліцы былі пустэльныя. Асьцерагаючыся пагромшчыкаў, жыхары аддавалі перавагу адседжвацца па хатах. Штохвілінна прысьпешваючы рамізьніка, бацька дабраўся да вучэльні.
    Пачынаючы ад вэстыбюлю ўсе клясы і шырокія калідоры былі забітыя не толькі дзеткамі ўсіх клясаў, але і іх сваякамі ледзьве не да сёмага калена.
    Жанчыны, якія плачуць, біблейскія старыя ў ярмолках, ляпсардаках, з белымі пэйсамі, разгубленыя, перапуджаныя дзеці. Усё гэта выглядала сум і трывогу. Што рабіць? Бо разьнясуць усё на сьвеце, і масавае пабоішча немінучае. Выйсьце знойдзена.
    - Спадарыня, злучыце мяне, калі ласка, са спадаром паліцмайстрам. Спадарыня злучыла. - Канцылярыя паліцмайстара слухае. Бацька сустракалася з паліцмайстрам на ўсякіх вечарах і быў з ім знаёмы. Вядома, і паліцмайстар добра ведаў бацьку.
    - Перадайце, што тэлефанаваў Крэнкель. Тут у вучэльні вялікая колькасьць вучняў і іх сваякоў. Пераканаўча прашу даслаць афіцыйную ахову, ці то паліцыянтаў, ці то салдат, каб не здарылася беды.
    Адказу не было. Хтосьці пасоп у мікрафон у паклаў трубку. Праз некалькі хвілін другі званок. Ізноў сапеньне, і трубка зноў пакладзена. На трэці званок быў адказ. Голас афіцыйнага службоўца з афіцыйнай установы Расійскай імпэрыі, выразна прамаўляючы словы, сказаў:
    - Мы вашу жыдоўскую вучэльню зараз у паветра ўзьнімем! Пачуўшы гук адбою, павесіў трубку і бацька. Але што ж рабіць далей?
    Зусім недалёка, у канцы квартала, за самавітай агароджай знаходзіўся сьпіртагарэлачны завод, ці як яго звычайна звалі, - манаполька. Яшчэ зранку там зьявілася каманда салдатаў, якая стала на яго ахову. Такія каштоўныя аб'екты нельга было падвяргаць небясьпекі рабаваньня.
    Да шчасьця, афіцэр, якога бацька папрасіў па дапамогу, апынуўся сумленным, добрым чалавекам. Без усякіх акалічнасьцяў ён загадаў двум салдатам стаць у дзьвярэй вучэльні ў ахоўваць яе.
    Ва ўсю шырыню вуліцы рухаліся пагромшчыкі. Наперадзе два сталых барадача несьлі царскі партрэт, увіты трохкаляровай стужкай дзяржаўнага сьцяга Бязладны сьпеў “Божа, цара захоўвай” зьмешвалася з дзікімі крыкамі, пагрозамі і мацюкальнай лаянкай. Зьвінелі пабітыя вокны, але стаячыя на пасту салдаты вырабілі ўражаньне. Натоўп мінуў. Папіхаўшыся ў манаполькі, пагромшчыкі зьніклі. Дзеці, жанчыны і старыя былі выратаваны.
    Пагромы вельмі непахвальна для Расіі асьвятляліся ў замежным друку. Царскі ўрад змушана было правесьці сьледства, хоць бы паказное, для заспакаеньня розумаў. У горад прыбыла “высокая” ўрадавая камісія.
    Як відавочнік падзей быў выкліканы на паседжаньне гэтай камісіі і мой бацька. Велізарная цёмная заля, бліскучы паркет, стол, пакрыты зялёным сукном. За сталом - вялікі саноўны чын у портках з залатымі лямпасамі, у мундзіры, са мноствам невядомых звычайным сьмяротным ордэнаў. Побач - вайскоўцы і цывільныя спадары. Усё гэта пад шатамі велізарнага, на ўвесь рост, партрэта васпана імпэратара.
    Бацька па прастаце душэўнай распавёў усё вельмі падрабязна. Паведаміў пра гутарку з канцылярыяй паліцмайстра. Выказаў сваё абурэньне. Згадаў прозьвішча афіцэра, падзякаваўшы яму за выратаваньне вучэльні.
    Невядома, чым скончылася гэта сьледства для афіцэра, а бацьку параілі “па стане здароўя” пакінуць дзяржаўную службу...
    У 1910 году мы пераехалі з Беластока ў Маскву і пасяліліся ў Орлікавым завулку, у другой ці трэцяй хаце направа, лічачы ад Садовай...
    У Маскве Эрнст Крэнкель вучыўся ў прыватнай рэфармацкай гімназіі. У гады Першай сусьветнай і грамадзянскай вайны змушаны быў пакінуць вучобу і пайсьці ў рознарабочыя. Жадаў стаць кінаартыстам. У 1921 году з адрозьненьнем скончыў гадавыя курсы радыётэлеграфістаў.
    Працаваў радыстам на палярных станцыях Матачкін Шар (Новая Зямля, 1924-1925, 1927-1928), бухта Ціхая (Зямля Франца-Іосіфа, 1929-1930) [12 студзеня 1930 г. ім быў ўсталяваў сусьветны рэкорд далёкасьці радыёсувязі, ажыцьцявіўшы сувязь паміж дыямэтральна процілеглымі раёнамі зямнога шара: знаходзячыся ў Арктыцы на палярнай станцыі Бухта Ціхая, ён правёў радыёсувязь на кароткіх хвалях (КВ) з антарктычнай базай Літл-Амэрыка першай экспэдыцыі Бэрда. Скарыстаная ім апаратура была самаробнай], мыс Алавяны (Паўночная Зямля, 1935-1936), выспа Хатняя (Паўночная Зямля, 1936).
    Удзельнік арктычных экспэдыцый на ледакольным параходзе “Георгій Сядоў” (1929), на нямецкім дырыжаблі “Граф Цэпелін” (1931), які праляцеў ажна да Новасібірскіх выспаў, параходах “Сыбіракоў” (1932), “Челюскин” (1933-1934), маршрут якіх праходзіў праз тэрытарыяльныя воды Якуцкай АССР. Пасьля згубы “Чэлюскіна” забясьпечваў радыёсувязь лёдавага лягера О. Ю. Шміта з мацерыком. Пазыўны радыёстанцыі “Чэлюскіна” RAEM пасьля быў замацаваны за Крэнкелем у якасьці яго асабістага радыёаматарскага пазыўнога.
    Крэнкель за свае палярныя паходы атрымаў званьне Герой Савецкага Саюза (22 сакавіка 1938 г.); Два ордэна Леніна (1937, 1938); Ордэн Працоўнага Чырвонага Сьцяга (1932); Ордэн Чырвонай Зоркі (1934).
    У 1935 г. Крнкель быў прызначаны начальнікам палярнай станцыі на мысе Алавяным Паўночнай Зямлі (у складзе чатырох чалавек).
    З 6 чэрвеня 1937 г. па 15 сакавіка 1938 г. быў радыстам першай дрэйфуючай станцыі “Паўночнае канцавосьсе” (пазыўны UPOL). За ўдзел у дасьледаваньнях Паўночнага Ледавітага акіяна, праведзеных падчас дрэйфу на крызе, ён (як і яго калегі па дрэйфе) атрымаў у 1938 г. ступень доктара геаграфічных навук (без абароны дысэртацыі) і быў абраны ганаровым чальцом Усесаюзнага геаграфічнага таварыства, але ад гарантаванага абраньня сапраўдным чальцом Акадэміі навук СССР палярнік разважліва адмовіўся..
    Пасьля працаваў начальнікам Кіраваньня палярных станцый і сувязі Галоўпаўночмаршляху. У гады ВАВ быў намесьнікам начальніка і чальцом калегіі Галоўпаўночмаршляху. Кіраваў эвакуацыяй сем’яў палярнікаў з Масквы і Ленінграда, удзельнічаў у перакіданьні Арктычнага інстытута і іншых падразьдзяленьняў Галоўпаўночмаршляху з абложанага Ленінграду.
    Знаходзячыся ў Краснаярску, пачынаючы з кастрычніка 1941 г., працягваў працаваць у якасьці намесьніка начальніка Галоўпаўночмаршляху, кіраваў працай усіх савецкіх палярных станцый. У яго вядзеньні было і наладжваньне надзейнай радыёсувязі ўздоўж маршруту "Алсыб”, па якім з кастрычніка 1942 па кастрычнік 1945 гады пераганялі з Аляскі ў Краснаярск амэрыканскія самалёты, якія пастаўляюцца па ленд-лізу. Дэпутат Вярхоўнага Савету СССР (1937-1946).
    Вярнуўшыся пасьля вайны ў Маскву, працягваў працаваць у Галоўпаўночмаршляху. У 1946 году, калі была зьнятая выкліканая вайной забарона на аматарскую радыёсувязь, Крэнкель першым у СССР атрымаў ліцэнзію на асабістую радыёстанцыю. Ад 1948 па 1951 г. ён узначальваў Маскоўскі радыёзавод “Хваля”.
    Ад 1951 г. працаваў начальнікам лябараторыі аўтаматычных радыёмэтэаралягічных станцый НДІ гідрамэтэаралягічнага прыборабудаваньня Галоўнага кіраваньня гідрамэтэаралягічнай службы СССР (ГУГМС). Стварэньне аўтаматычных мэтэастанцыяй, якія разьмяшчаліся ў цяжкадаступных раёнах, дазволіла значна згусьціць сетку назіраньняў за надвор'ем. У 1969 г., пасьля вяртаньня з антарктычнага рэйса, быў прызначаны дырэктарам гэтага інстытута.
    З 15 лістапада 1968 г. па 15 сакавіка 1969 г. Крэнкель быў начальнікам рэйса навукова-дасьледчага судна ГУГМС “Прафэсар Зубоў” з Ленінграда ў Антарктыку. Судна даставіла ўдзельнікаў 14-й Савецкай антарктычнай экспэдыцыі на палярныя станцыі “Мірны” і “Белінсгаўзен” і забрала зімоўшчыкаў папярэдняй экспэдыцыі.
    Падчас рэйса Э. Т. Крэнкель выходзіў у эфір на караткахвалевых радыёаматарскіх дыяпазонах пад пазыўным RAEM/mm (дзьве апошнія літары азначаюць, што радыёстанцыя разьмешчана на марскім судне, якое знаходзіцца ў плаваньні). На борце судна Крэнкель прыступіў да працы над мэмуарамі “RAEM - мае пазыўныя”. Неўзабаве пасьля рэйса гэта кніга пачала публікавацца ў часопісе “Новый мир”. На працягу шматлікіх гадоў да канца жыцьця Крэнкель быў старшынёй Фэдэрацыі радыёспорту СССР.
    Памёр Эрнст Крэнкель 8 сьнежня 1971 гады і быў пахаваны ў Маскве, на Новадзявочых могілках (7-й участак). Помнік на магіле сымбалізуе радыёсыгнал з пазыўным RAEМ, які вырываецца з Паўночнага канцавосься. Разам з ім пахаваная ягоная жонка Натальля Пятроўна (1902-1970).





     Працы:

    В лагере Папанина. Москва-Ленинград. 1938. 32 с.

    Радиостанция «Северный полюс». Москва. 1938. 39 с.

    Четыре товарища. Дневник. Москва. 1940. 311 с.

    Четыре товарища. Дневник. 2-е изд. Москва. 1940. 232 с.

    Мой путь радиста. Москва. 1946. 10 с.

    RAEM — мои позывные. Москва. 1973. 496 с.

    Літаратура:

    Бурлянд В.  В эфире — RAEM // Радиофронт. № 8. Москва. 1941. С. 30-31.
    Бырляд В. А.  Эрнст Теодорович Кренкель. 24/ХІІ 1903 – 8/ХІІ 1971. Москва. 1973. 21 с.
    Орлов В. Филателия о радиоспорте. // Филателия СССР. № 9. Москва. 1975. С. 7-9.
    Чехов И. Рыцарю Арктики посвящается. // Филателия СССР. № 9. Москва. 1975. С. 31.
    Наш Кренкель. Ленинград. 1975. 174 с.
    Кренкель Эрнст Теодорович. / Огрызко В. Североведы России. Материалы к биографическому словарю. Москва. 2002. С. 221-222.
    Ёган Морзэ,
    Койданава.