четверг, 16 октября 2014 г.

Анэля Вайдэлота. Ліцьвін Гарадзенскі. Койданава. "Кальвіна". 2014.


                                                          ЛІЦЬВІН  ГАРAДЗЕНСКІ
    Тадэвуш [Фаддей] Гарaдзенскі [Horodeński, Hordeński, Horodyński, Городенский] староста чарнавусаўскі, шэф 7-го пешага Літоўскага палка пешай гвардыі.
    Адразу ж пасьля перамогі паўстаньня ў Вільні, у расійскай частцы Ашмянскага павета шляхціц Тадэвуш Гарадзенскі, сабраўшы «войтаў і ўсіх сялян» свайго і нават суседніх маёнткаў, прымусіў іх разам з сабою, стоячы на каленях, прысягнуць на вернасьць Касьцюшку. Гарадзенскі тут жа заклікаў усіх узброіцца пікамі і косамі, сам аддаў на гэтыя і іншыя патрэбы ўвесь свой набытак. А потым з аддзелам, які ўтварыўся такім чынам, з іншымі шляхціцамі — Вышынскім, Падзвінскім, Загрэўскім і Іваноўскім рушыў помсьціць у маёнткі той шляхты, якая запляміла сябе супрацоўніцтвам з акупантамі. Нарабіўшы панікі ў навакольлі, Гарадзенскі са сваім атрадам перайшоў мяжу, шукаючы падтрымкі паўстанцам каля Вільні.
    Па загаду Ясінскага Т. Гарадзенскі ў чэрвені 1794 года папоўняў паўстанцкае войска некалькімі сотнямі мясцовай шляхты і сялян на Пастаўшчыне.
    У канцы ліпеня 1794 г. М. Агінскі зьвярнуўся да М. Вельгорскага, галоўнакамандуючага войскаў ВКЛ, з просьбаю дазволіць яму “ўчыніць дывэрсію” на поўначы Беларусі, на мяжы з Інфлянтамі ды Курляндыяй. У сувязі з гэтым М. Вельгорскі аддаў загад аб падначаленьні Агінскаму павятовых генэрал-маёраў Я. Зянковіча (Завілейскі), К. Беліковіча (Браслаўскі), І. Марыконі (Вілкамірскі), якія ўзначальвалі мясцовую шляхту і сялян-касінераў. Туды ж увайшоў і аддзел Гарадзенскага.
    Калі аддзелы Агінскага падышлі да Дынабургу, то з мэтай выведкі невялікі атрад Гарадзенскага за тры кілямэтры уніз па Дзьвіне пераправіўся праз раку і 4 жніўня уварваўся ў места, падпаліўшы яго. Але, пасьля кароткага бою змушаны быў адысьці са сваім аддзелам на злучэньне з асноўнай сілай паўстанцаў. Па дарозе яму атрымалася захапіць у палон двух расійскіх афіцэраў з сакрэтным пасланьнем да М. Рапніну з Пецярбургу і вялікай поштай. Усё захопленае ў кур’ераў было тэрмінова перапраўлена да Касьцюшкі.
    Пасьля задушэньня паўстаньня, калі шляхціц Гарадзенскі зьявіўся з расейскім пашпартам, выдадзеным яму ў Варшаве Суворавым за рэцэё (падпіску не ўдзельнічаць больш у паўстаньні), у Гародню да генэрал-губэрнатара Рапніна, каб атрымае пропуск да свайго маёнтку, то быў арыштаваны і накіраваны ў Смаленск.
    Смаленская сьледчая камісія ў траўні 1795 г. матэрыялы сьледзтва накіравала ў Пецярбург. Пасьля гэтага Кацярына II загадала стварыць “асобы камітэт”, які павінен быў разгледзець вынікі сьледзтва па справе паўстаньня. У канцы траўня - пачатку чэрвеня 1795 гады гэты камітэт прадставіў імпэратрыцы праект свайго рашэньня. Згодна з ім, трынаццаці паўстанцам (сярод іх - Я. Копацю, Т. Гарадзенскаму, Я. Зянковічу) была вынесеная сьмяротная кара. Але неўзабаве сьмяротны прысуд былі скасаваны.
    20 чэрвеня 1795 г. Кацярына ІІ выдае ўказ “Імянны, дадзены Генэрал-Пракурору. - Пра пакараньне тых, якія ўдзельнічалі ў Польскім мяцяжы”, дзе абвясьціла, што «тых, якія, парушачы прысягу на вернае нам падданства, самой справай і асабіста ўдзельнічалі ў мяцяжы і бунце і ў тым відавочна абвінавачаны,.. былога Пінскай брыгады Паручніка, які абвясьціў потым сябе Брыгадзірам, Язэпа Копеца, Шляхціца Мацьвея Радзевіча, Падпалкоўніка Тамаша Гарадзенскага, Падпалкоўніка Яна Зенковіча, і Шляхціца Іосіфа Алхімовіча разаслаць у самыя найаддаленыя Сыбірскія гарады».
   Праз Іркуцк ды Якуцк Гарадзенскі быў дастаўлены ў порт Ахоцк. Іркуцкі намесьнік Людвіг /Ларывон Цімафеевіч/ ван Нагель, які ўдзельнічаў у вайне з Барскай канфэдэрацыяй (1769-1772) пад камандаваньнем А. В. Суворава, 1 сьнежня 1796 г. паведамляў генэрал-пракурору Ўрадаўнічага сэната А. М. Самойлаву: “На гэтых днях атрымаў я ад Ахоцкого камэнданта рапарт, што адпраўленыя той вобласьці па гарадах на жыцьцё сакрэтныя арыштанты ў Нижнекамчатск Язэп Копец, у Гіжыгінск Тамаш Гарадзенскі, у Цігільскую крэпасьць Ян Зянковіч, у Акланск Іосіф Алхімовіч дастаўлены ў Ахоцк шчасна і ў наступныя месцы на транспартных судах пад наглядам суднавых кіраўнікоў у жніўні месяцы адпраўленыя, але там усе яны ў якім стане прынятыя, па неатрыманьні за аддаленасьцю месцаў рапартаў, нічога данесьці Вашай яснавяльможнасьці не магу”.
    З утварэньнем губэрняў на Камчатцы астрогі Іжыгінскі, Акланскі і Ніжнекамчацкі былі пераўтвораны ў павятовыя гарады, галоўнае ж кіраваньне Камчаткаю залежала ад Іркуцкага губэрнскага начальства.
    Літаратура:
    Полное собрание законов Российской империи с 1649 года. Том ХХІІІ. С 1789 по 6 ноября 1796. СПб. 1830. С. 711.
    Без-Корнилович М. О. Исторические сведения о примечательнейших местах в Белоруссии с присокуплением и других сведений, к ней же относящихся. СПб. 1855. С. 58
    Dziennik Józefa Kopcia Brygadjera wojsk Polskich z rozmaitych nót dorywczych sporządzony. Z sześcioma tablicami litografowanemi i mappą Kamczatki. Berlin. 1863. S. 20, 95.
    Dziennik podróży Józefa Kopcia. // Sybir. Pamiętniki Polaków z pobytu na Sybirze. T. II. Chełmno. 1865. S. 31.
    Энгель А. Описание дел, хранящихся в архиве Виленского генерал-губернатора. Т. I. Ч. 2. Вильна. 1869. С. 767.
    Librowicza Z.  Polacy w Syberji. Kraków. 1884. S. 71.
    Записки бригадира Іосифа Копця. Перевел и сообщил Г. А. Воробьев. // Исторический вестник. СПБ. Т. LXVI. № 11. 1896. С. 580.
    Janik M. Dzieje Polaków na Syberji. Kraków. 1928. S. 74.
    Макарова Г. В.  Новые материалы о пребывании участников движения Т. Костюшко в России. // Славяноведение. Москва. № 3. 1994. С. 45.
    Емельянчык У.  Паланез для касінераў (з падзей паўстання 1794 г. пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі на Беларусі). Мінск. 1994. С. 67, 101-102, 130, 140, 152.
    Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik. Warszawa-Wrocław. 1995. S. 35, 97.
    Из показаний в смоленской следственной комиссии подполковника Т. Городенского о своем участии в восстании. // Восстание и война 1794 года в Литовской провинции (По документам архивов Москвы и Минска). Составление, редакция и предисловие кандидата исторических наук Е. К. Анищенко. Минск. 2001. С. 58, 60-63, 183.
    Анэля Вайдэлота,
    Койданава