четверг, 16 октября 2014 г.

Марыля Курыла. Зашыверскі арыштант. Койданава. 2014.



    Андрэй [Andrzej], сын Станіслава [Станиславович] і Антаніны, у дзявоцтве Богуш, мечнікаўны мінскай, Дубраўскі [Dubrawski, Dubrazki, Дуброўскі, Дубражский] герба Сас [Sas] – нар. ля 1720 году. 
    Пісар аўруцкі, затым падстараста аўруцкі гродзкі, судзьдзя гродзкі жытомірскі, дэпутат на кіеўскі сойм 1767-1768 гг.
    Быў вельмі заможны, валодаў пад Бярдычавам Райгародоцкім ключом з вёскамі Фрыдраў (цяпер Цярноўка) і Kлітэнка, а таксама на Жытоміршчыне Гарошкаўскім ключом з мястэчкам Гарошкі і сялом Зубаўшчына, дзе Дубраўскі праводзіў восень і зімы ў паляваньні. Улетку гаспадарыў на сваіх чарназёмах у Фрыдраве. Ён жыў у адзіноце, з некалькімі сябрамі, нават у Люблін ды Варшаву езьдзіў конна. Не заяжджаў на начлегі і прывалы, хоць і ішлі за ім брычкі з кухняй і крэдансамі, а разьмяшчаўся ў вады. Нават узімку начаваў на сьнезе, загарнуўшыся ў шкуру мядзьведзя. Насіў шляхоцкую куртку а паверх яе гуцульскую гуню, з тоўстага сукна, на людзях - польскі строй. Нягледзячы на вонкавае дзікунства, дзівіў розумам і досьціпам. Спартанец, моцнай волі і характару, умераны і цьвярозы, працавіты і энэргічны, ненавідзеў бязьдзейнасьці, п’янствы і крадзеж. Гаспадарка яго было ўзорнай і лясы неахопнымі. Народ, у яго быў заможны і працавіты, знаходзіўся ў дастатку і бясьпекі. Пры адсутнасьць паліцыі сам падтрымліваў парадак у Бярдычаўскім ды Жытомірскім паветах і гайдамацтва там не дапушчаў. Калі каманды Юзэфа Габрыэля Стэмпкоўскага і Францішка Ксавера Браніцкага хапалі гайдамакаў і вешалі іх тысячамі, Дубраўскі пярэчыў супраць такога барбарства, а адсылаў іх у вязьніцу пад вежай у Зубаўшчыне, дзе іх кожную пятніцу секлі без літасьці, і тых, якія раскаяліся, праз некалькі тыдняў ці месяцаў выпускалі. Дубраўскі дагэтуль жыве ў паданьнях люду на Валыні, як жорсткі і мсьцівы зьнішчальнік гайдамакаў.
     Дубраўскі, як зрабіўся судзьдзём градзкім жытомірскім, супакоіў Валынь на памежжы з Украінай без ваеннай дапамогі. Таксама правёў гучную справу скупшчыка крадзенага габрэя Mошкі, багатага арандатара, арганізатара рабаваньняў, якога пасьля разгляду справы абезгаловілі, таму габрэі ненавідзелі Дубраўскага і моцна яму шкодзілі.
    Дубраўскі доўга жыў нежанатым і сабраў значныя капіталы, меў багаты збор вугорскага віна, крэдансы ў срэбры і выдатную службу. Грошы пазычаў на слова, і адсоткаў па шляхоцкім звычаі, не браў. Любіў лячыць народ топленым салам розных жывёл, дадаючы некалькі кропель тлушчу ў гарэлку, і гэта ад усякай хваробы. Ажаніўся ў пажылым узросьце на ўдаве Стэцкай, з дому Хаецкіх. Пасьля жаніцьбы пасталеў, узімку жыў у Жытоміры і езьдзіў у карэце.
    Браў удзел у зьезьдзе змоўшчыкаў у Хойніках (Мазырскі павет) у Караля Прозара ў жніўні 1793 г. Калі пачалося паўстаньне Касьцюшкі расійскія ўлады загадалі здаць зброю. Дубраўскі, які меў вялікую калекцыю прыгожай старасьвецкай зброі, загадаў сваім слугам закапаць яго і паставіць на гэтым месцы стог сена. Але хтосьці данёс, зброю знайшлі, акрамя таго, знайшлі заклік да паўстаньня, што рыхтавалася.
    На Вялікдзень 1794 г. Дубраўскага арыштавалі. Афіцэры і службоўцы разрабавалі срэбра і каштоўнасьці. Затым было Смаленскае сьледзтва, дзе Дубраўскі быў аднесены да першай катэгорыі (парушэньне вернападданьніцкай прысягі, удзел у падрыхтоўцы бунту) абвінавачваных, па прысудзе, абвешчаным імянным указам Кацярыны II ад 20 чэрвеня 1795 г. быў асуджаны на паселішча ў “найаддаленыя Сыбірскія гарады”.
    Маёмасьць Дубраўскага канфіскавалі: Гарошкаўскі і Райгарадоцкі ключы, разам з 2667 душ мужчынскіх атрымаў 2 IX 1795 г. генэрал Міхаіл Кутузаў [Гарошкі ў 1912-1923 гг. называліся Кутузава, потым у 1923-1923 гг. Валадарск, затым Валадарск-Валынскі]; вёскі Фрыдраў, 304 душ мужчынскіх, і Kлітэнку атрымаў падпалкоўнік Міхаіл Пафнуцьеў.
    У Іркуцку Дубраўскі быў прызначаны ў павятовы горад Зашыверск Якуцкай вобласьці Іркуцкай губэрні.
    Адпраўлены па “ордэры якуцкага камэнданта” з Якуцка 1 чэрвеня 1796 г., Дуброўскі, пад наглядам сяржанта Ахоціна і аднаго казака, як “сакрэтны арыштант” прыбыў да месца ссылкі 21 ліпеня. Зашыверскі гараднічы павінен быў “ужыць за ім нагляд, усякую асьцярожнасьць і дбаньне, не дазваляючы яму ні з кім з тых, якія жывуць у горадзе мець вольных зносінаў або наведваньня”, штомесяц даносіць пра здароўе і паводзіны арыштанта, а таксама назіраць за ўсімі ягонымі допісамі. Дубраўскі ў ссылку прывёз “4 кафтаны, 4 пары ботаў, пярыну, 3 падушкі, 2 дываны, лісінае футра, шынель і шмат іншых рэчаў, а грашыма - 52 галяндзкіх чырвонца і 700 рублёў рускімі асыгнацыямі”. Пры пераезьдзе ў яго зьнік срэбны гадзіньнік. На забесьпячэньне яму выдавалася “па 60 коп. на дзень ад казны і, па меры неабходнасьці, ён мог браць невялікімі сумамі з уласных сродкаў”. Тут ён аддаўся свайму ўлюбёнаму паляваньню, нягледзячы на тое, што меў больш за 70 гадоў. Зарабляў нават на гандлі шкурамі.




    /Автономная Якутия. Якутск. № 31. 8 февраля 1929. С. 4./
    Ужо 12 сакавіка 1797 г., г. зн. менш чым праз год па ягоным прыбыцьці ў ссылку, прыйшоў указ “пра найусеміласьцівае вызваленьне, тых, хто падпаў пад пакараньне, зьняволеньне і ссылку палякаў”, а 14 сакавіка Дубраўскі ўжо выехаў з месца выгнаньня.
    Дубраўская, усё што мела, аддала на справу выратаваньня мужа. Кутузаў аддаў ёй назад разрабаваную Зубоўшчыну з 12 хатамі. Дубраўскі вярнуўся на радзіму белабародым старым і не пажадаў скарыстацца міласьцю Кутузава, а знайшоў яшчэ адну сваю вёску побач Мазыра, якую “забыліся” канфіскаваць. Грошы, якія ён пазычаў, ніхто яму не вяртаў, Дубраўскі пра іх і не нагадваў, а даўжнікі не сьпяшаліся з аддачай. Толькі адзін чалавек з-пад Вільні вярнуў яму пазычаную суму. Яе Дубраўскі аддаў жонцы, а сам неўзабаве, ля 1803 года, памёр.
    Літаратура: 
*    17.345. – Іюня 20. Іменный, данный Генералъ-Прокурору. – О наказаніи участвовавшихъ въ Польскомъ мятежѣ. // Полное собраніе законовъ Россійской имперіи съ 1649 года. Томъ ХХІІІ. Съ 1789 по 6 ноября 1796. Санктпетербургъ. 1830. С. 711.
*    Owruczanie 1794. // Gawędy Michała Czaykowskiego. Paryż. 1840. S. 10-17.
    Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego z pozostałych po nim rękopisów przepisane i wydane przez J. I. Kraszewskiego. T. II. Wilno. 1857. S. 247, 267-268, 291.
*    Wzmianka historyczna o panu Andrzeju Dubrawskim sędyi grodzkim żytomirskim. // Wspomnienia narodowe przez Eu...go Helleniusza [E. Iwanowski]. Paryż. 1861. S. 305-323.
*    Dziennik Józefa Kopcia Brygadjera wojsk Polskich z rozmaitych nót dorywczych sporządzony. Z sześcioma tablicami litografowanemi i mappą Kamczatki. Berlin. 1863. S. 20, 95.
*    Dziennik podróży Józefa Kopcia. // Sybir. Pamiętniki Polaków z pobytu na Sybirze. T. II. Chełmno. 1865. S. 31.
*    Первое приложеніе къ письму Д. П. Трощинскаго, отъ 3 іюля 1795 г. // Сборникъ Императарскаго Русскаго Историческаго Общества. Т. XVI. С. Петербургъ. 1875. С. 239.
*    Henryk Niemirycz (Niemirzycz) na Czerniechowie, starościc nowosielecki; generrał-adjutant J. K. Mości. // Wspomnienia z lat minionych. Eu-go Heleniusza [E. Iwanowski]. W Krakowie. 1875. 340-342.
*    Protokół Graniczny... // Pamiątki polskie z różnych czasów przez Eu ... Heleniusza [E. Iwanowski]. T. I. Kraków. 1882. S. 452.
*    Michał Czaplic, podstoli kijowski. // Pamiątki polskie z różnych czasów przez Eu ... Heleniusza [E. Iwanowski]. T. II. Kraków. 1882. S. 388-390, 395, 397, 401-402.
*    Polacy w Syberji przez Zygmunta Librowicza. Kraków. 1884. S. 71.
    Dubrawski Jędrzej. // Encyklopedya Powszechna Kieszonkowa. Z. X. Warszawa 1888.
*    Dubrawski Jędrzej. // Encyklopedya Powszechna Kieszonkowa wraz ze słownikiem Wyrazów Obcych w języku polskim używanych. Warszawa. 1891. S. 326.
*    Polski dni nieszczęśliwe w latach 1793-1794, później w 1832-1835 i następnych. // Wspomnienia polskich czasów dawnych i późniejszych przez Eu ... Heleniusza [E. Iwanowski]. Т. ІІ. We Lwowie. 1894. S. 30-31, 37-38, 40.
*    Записки бригадира Іосифа Копця. Перевелъ и сообщилъ Г. А. Воробьевъ. // Историческiй вѣстникъ. Т. LXVI. № 11. С.-Петербургъ. 1896. С. 580.
*    Karol Prozor oboźny W. W. Ks. Litew. przyczynek do dziejów Powstania Kościuszkowskiego. Monografia opracjwana na podstawie nowych źródeł archiwalnych przez Maryana Dubieckiego. Z portretem Karola Prozora. W Krakówie. 1897. S. 180, 191, 279.
*    III. Więzienia w Smoleńsku. O Dzienniku podróży w Syberyi brygadzera Józefa Kopcia. O Beniowskim. O księdzu Marku wspomnienie. // Listki wichrem do Krakowa z Ukrainy przyniesione przez Eu ... Heleniusza [E. Iwanowski]. Т. ІІ. Kraków. 1901. S. 53-54.
    Семевскій В.  Пожалованія населенныхъ имѣній въ царствованіе Екатерины II. Очеркъ изъ исторіи частной земельной собственности въ Россіи. // Ежемѣсячный журналъ для всехъ. № 4. Апрѣль. С.-Петербургъ. 1906.
    Mościcki H.  Dzieje porozbiorowe Litwy i Rusi. T. 1. 1772-1800. Wilno. 1910. S. 142, 296, 299.
*    Dubrawski Andrzej. // Janik M.  Dzieje Polaków na Syberji. Kraków. 1928. S. 74, 78, 455.
*    М. А. К. [Кротов М. А.].  Ссыльные в Зашиверске в конце XVIII века. «Неизвестный секретный арестант». Андрей Дубровский. // Автономная Якутия. Якутск. № 31. 8 февраля 1929. С. 4.
    Kieniewicz S.  Ignacy Działyński 1754-1797. Kórnik. 1930.
    Dzwonkowski W.  Dubrawski Andrzej. // Polski słownik biograficzny. T. V. Kraków. 1939-1946. S. 437-438.
*    Najdawniejsze relacje z pobytu polaków w Jakucji. // Armon W.  Polscy badacze kultury Jakutów. [Monografie z Dziejów Nauki i Techniki. T. CXII.] Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk. 1977. S. 26.
*    Панков А.  Якутская Мангазея. // Полярная звезда. Якутск. № 3. 1978. С. 125.
*    Dzwonkowski W.  Dubrawski Andrzej. // Polski słownik biograficzny. T. V. Kraków. 1939-1946. [Reprint] Wrocław. 1989. S. 437-438.
*    Макарова Г. В.  Новые материалы о пребывании участников движения Т. Костюшко в России. // Славяноведение. № 3. Москва. 1994. С. 45.
    Nowiński F.  Polacy na Syberii Wschodniej, zesłańcy polityczni w okresie międzypowstaniowym. Gdańsk. 1995. S. 41-42.
*    Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik. Warszawa-Wrocław. 1995. S. 35, 97.
*    Самые давние упоминания о пребывании поляков в Якутии. // Армон. В.  Польские исследователи культуры якутов. Перевод с польского К. С. Ефремова. Москва. 2001. С. 25.
*    Дубровский Андрей, житомирский городской судья. // Восстание и война 1794 года в Литовской провинции (По документам архивов Москвы и Минска). Составление, редакция и предисловие кандидата исторических наук Е. К. Анищенко. Минск. 2001. С. 184.
*    Лиля Бриг (по материалам, любезно предоставленным Алесем Барковским).  «Спокойно, Маша, я Дубровский». Был ли пушкинский герой якутским пленником? // Якутск вечерний. Якутск. 23 августа 2002. С. 8.
*    Баркоўскі А. Восстание 1794 года или Инсуррекция Костюшки и Якутия. 2013.
*    Мулина С.  География польской ссылки в Сибири в девяностые годы Х века. // Niepodległość i pamięć. Czasopismo humanistyczne. Nr 4 (60). Warszawa. 2017. S. 44-46, 49.
    Dziennik Józefa Kopcia brygadjera wojsk polskich z rozmaitych nót dorywczych sporządzony : z sześcioma tablicami litografowanemi i mappą Kamczatki. [Na podstawie wydania: Berlin, nakładem Księgarni Akademickiej E. Grossa, 1863.] Warszawa. 2017.
    Марыля Курыла,
    Койданава