четверг, 1 мая 2014 г.

Іван Ласкоў. Кульга. Паэма. Ч. 3. Чэрвень. Койданава. "Кальвіна". 2014.





                                                        ЧЭРВЕНЬ
                                                 (Да паэмы “Кульга”)

                                       Адсвяткаваўшы май вячысты наш,
                                       Да дна сагрэўшыся вячыстым маем,
                                       Мы у сцюдзёны чэрвень зазіраем
                                       Гурмою, несвяточнаю наўсцяж.

                                       Глядзім з пакрытай шэранню душой,
                                       З напружанасцю яраснай і злою:
                                       Чаму, чаму усё ж не на чужой?
                                       Чаму, чаму такою не малою?

                                       Глядзім праз часу ўздзірванелы пласт,
                                       Што кожны год ажно на год таўсцее,
                                       І пакідае спадзяванне нас,
                                       На праўду-матку меншая надзея.

                                       Бывае, здасца воку мудраца:
                                       Крышталь магічны — вось ён! Ёкне сэрца,
                                       Ды у аблокі сонца дасць нырца,
                                       І патухае на далоні шкельца.

                                       А іншы сам - і не мудрэц зусім -
                                       Сляпое шкельца за крышталь магічны
                                       Як выдасць - ды і цацкаецца з ім,
                                       Нібыта з мікраскопам загранічным.

                                       О, каб ён быў, няўлоўны той крышталь,
                                       Мы б ад яго дабіліся адказу,
                                       Чаму праслаўленая наша сталь
                                       Праслаўленая стала не адразу.

                                       Калі адзін паслаў, другі павёў,
                                       Чаму машыны не загрукаталі,
                                       Чаму не рынуліся на звяроў,
                                       Гремя огнём, сверкая блеском стали?
                                       Ці ж тую сталь пад лёскат гучных слоў
                                       Тры пяцігодкі мы не гартавалі?

                                       Ужо заснеш нібы — як страсяне,
                                       Як скалане сярод дрымотнай ночы:
                                       Чаму, чаму? - пытаем і у сне,
                                       Але не йдзе да нас і сон прарочы.

                                       І я прарочым сном не засынаў
                                       І крышталя не маю пахваліцца,
                                       Ды бог ці д’ябал мне наканаваў
                                       У чэрвені тым самым нарадзіцца.

                                       І я без вешчых сноў, без крышталя,
                                       Ох, як не раптам, ох, як спакваля,
                                       Ох, да чаго і доўга і здаля
                                       Ішоў — то прама крочыў, то, ў абход,
                                       Без нічые падказкі і парады,
                                       Але дайшоў-такі да гэтай праўды —
                                       Сам не скажу вам, на каторы год.

                                       Прыйшоў, прыйшоў - хоць за руку не вёў,
                                       Ніхто не вёў — а ўсё-такі прыйшоў.

                                       Спасцігнуў я, у чым быў горкі лёс,
                                       У чым было няшчасце нашай сталі —
                                       Яго з сабою той няўхільна нёс,
                                       Каго мы з ёй так шчодра рыфмавалі.
                                      ------------------------------------------------

                                       Прыглядваючыся праз часу дым
                                       Да, прама скажам, вельмі дзіўных фактаў,
                                       Адны гатовы іх тлумачыць тым,
                                       Што ён занадта давяраўся пакту.

                                       Які даверлівы! Аж хоць бы хны,
                                       І не свярбюча, значыць, і не мулка,
                                       Што першай кінутай у печ вайны
                                       Была такая ж самая цыдулка 1 ?

                                       Другія лупяць ува ўсе званы,
                                       Абы каторы да званоў дарваўся:
                                       Баяўся, хлопцы, наш аплот вайны,
                                       Не даць прычэпкі зверу завіхаўся!

                                       Што ж, прыгадаем, як было яно:
                                       Ва ўпор звяруга зырыць, точыць зубы,
                                       А мы - хай зырыць! - мы сабе ў кіно,
                                       А мы — хай точыць! — мы сабе у клубы.

                                       Ужо за рэчкаю то у клубок
                                       Свой скруціць хвост, то б’е ім па свірэпцы
                                       Мы ж вочы плюшчым і насы убок:
                                       Каб, гэта значыцца, не быць прычэпцы...

                                       Няўжо і праўда думаў наш “Аплот”,
                                       Што гэтым неяк перашкодзім зверу?
                                       Не геній хай, але ж не ідыёт!
                                       Як Станіслаўскі паўтараў; не веру!
                                             -----------------------------------

                                       Грашыць не трэба: дурнем ён не быў,
                                       Прынамсі, шмат каго перадурыў.
                                       І страхам вочы не яму муціла —
                                       Зусім не гэта ў чэрвень нас каціла.

                                       Сядзеў, нібы у крэпасці, ў Крамлі
                                       Той, хто лічыў сябе пупом зямлі:
                                       Не бог, не геній - партфункцыянер
                                       З злавеснай тамерланаўскай закваскай,
                                       Такі ж падступны і няўмольны звер
                                       Пад бальшавіцкай, чалавечай маскай.

                                       Ужо не помніў, колькі год сядзіць,
                                       І верыў, што сядзець да скону будзе:
                                       Хто б мог яго адгэтуль папрасіць —
                                       Адны ў зямлі, другія у “Дальбудзе”.

                                       Прывычна ласку раздаваў і здзек,
                                       Даўно ўвайшоўшы ў смак абранай ролі;
                                       Каму на волі жыць, каму ў няволі,
                                       Каму і жыць увогуле даволі —
                                       Сам вырашаў, не раіўся генсек.

                                       Што там народ — у партыі і то
                                       Ён не пытаў дазволу ні на што,
                                       І нат пасада тая, што дала
                                       Генсеку партыя, пад пошчак маршаў
                                       У рэшце рэшт здавацца пачала
                                       Арыгінальным тытулам манаршым.

                                       Гэй, каралі, цары і іншы хлам!
                                       Цяжкой ступой ідзе на змену вам
                                       Генсек - манарх дваццатага стагоддзя!
                                            --------------------------------------------

                                       Ад беспадстаўнай сціпласці не прах
                                       Наш гэты, тыпу новага, манарх:
                                       Як і вядзецца скрозь у самадзержца,
                                       Усебаковай славай цешыў сэрца.

                                       Сам архітэктар, сам і будаўнік
                                       Зайздроснага грамадства без памаркі,
                                       Усё ён вызнаў, ува ўсё пранік —
                                       Ад лёсу моў да сельскай гаспадаркі.

                                       І хто паэт найлепшы, і артыст,
                                       І чым, дапусцім, шкодны вейсманіст —
                                       усюды адчуваў сябе, як дома,
                                       Наш геніяльны энцыклапедыст,
                                       Хоць з семінарыі не ўзяў дыплома.

                                       Паспеў ён славы паспытаць любой,
                                       Збанамі піў — любой было уволю
                                        Адной фатальна не ставала - той,
                                       Што імператараў хмяліць найболей.

                                       І памагатых — тлумная гурма,
                                       Ды спадзявацца на яе — дарма:
                                       Хоць вызалочвай іх рукамі ногі —
                                       Не можа быць стратэг без перамогі,
                                       А перамог дзе ўзяць, калі няма?

                                       Ну, памаглі, панарабіўшы звону,
                                       Удалую прысвоіць абарону.
                                       Ды гэтай кропляй прагу не суняць:
                                       Браць гарады, а не абараняць
                                       Стратэг павінен, каб стратэгам стаць.
                                      ----------------------------------------------------

                                       Чорт пабірай, як проста ім было,
                                       Хвалёным Македонскім Аляксандрам!
                                       Ішоў туды, куды яго вяло,
                                       І браў сваё назло сваім Касандрам.

                                       Ці Тамерлан. Ужо сярэднявечча,
                                       А ці трымаў сябе ён, як авечка?
                                       Якія вогнішчы за ім палалі!
                                       І ні на грош ніякае маралі.

                                       І нават Банапарт, Напалеон, 2
                                       Калі яму свяціла перамога -
                                       І ні задумваўся ніколі ён,
                                       І ні аглядваўся на анікога.

                                       А ты ў душы хоць тройчы будзь стратэг -
                                       Ты і не маеш права на набег.
                                       Ты не эмір. Ты ўсё-такі генсек
                                       Той самай партыі, што абвясціла -
                                       І свет пачуў яе праз роў траціла! -
                                        “Вайна - вайне! Народы! Мір навек!”

                                       Ды што рабіць, калі бунтуе кроў
                                       Выслоўе нечаканае вось гэта,
                                       Наконт - падумаць! - усяго Сусвету:
                                       “Малы, каб мець аж двух гаспадароў”. 3

                                       Які усё-ткі дзёрзкі чалавек!
                                       З адной нагою і адной рукою
                                       Дый непісьменны шчэ, як чаравік -
                                       І не збаяўся выракчы такое!

                                       Ох ганарысты Чынгісханаў зяць!
                                       Ну што ён меў з таго, што браўся ўзяць?

                                       Ці мо ягоны трон ужо стаяў
                                       На неабдымнай шостай частцы сушы?
                                       Ці у яго па аксаміту траў
                                       Не коні тупалі, а танкаў тушы?

                                       Ці у яго не беркуты з рукі —
                                       Бамбардзіроўшчыкаў арда ўзлятала,
                                       Каб прасаваць раз’юшаным металам,
                                       Таптаць здранцвелыя мацерыкі?

                                       А можа, ён зусім не пра сябе?
                                       Не мог жа ён, з мазгамі, як у змея,
                                       Не разумець, што пры сваёй сяўбе
                                       Увесь Сусвет касцямі не засее!

                                       Не, верыў ён, што грымне лёсу ўдар,
                                       І ён на гэты ўдар не будзе ў крыўдзе, —
                                       Калі с т а л ё в ы, новы гаспадар
                                       Яму, жалезнаму, 4 на змену прыйдзе.

                                       І ён прыйшоў, ужо прыйшоў, і моц
                                       Страшную мае, страшны розум мае,
                                       Ён мог бы зерне гэтае змалоць —
                                        “Дэкрэт аб міры” чортаў замінае.

                                       Напаў бы хто! Глядзіш на ўсе бакі:
                                       Ну хто, паны суседзі? Вам жа можна!,
                                       Зацята кіснуць масаю тварожнай,
                                       Ніхто не рыпаецца, слабакі.
                                    -------------------------------------------------

                                       І зноў даносіцца знаёмы звон:
                                       “Баяўся! Чуеце? Баяўся ён!”

                                       Што ж ён, галовы нашы забіваў
                                       Чужою тою і малою тою,
                                       А сам нагамі коўдру узбіваў,
                                       Начамі курчыўся ад непакою?

                                       Ды і чаго было яму баяцца?
                                       Бразготак ашалелага паяца?

                                       За ім стаяла верная, як раб,
                                       Як кантынент гіганцкая краіна,
                                       А ў ёй усё - ахвота браць была б:
                                       Любое золата, любая гліна.

                                       Яна “стаяла”? Ён стаяў за ёй,
                                       Стаяў за ёй, як за сцяной якой.

                                       І за сцяною гэтай - ведаў ён -
                                       На ўсеагульным калашматным полі
                                       Двухсотмільённая чарга на скон, -
                                       Яна не дойдзе да яго ніколі.

                                       А колькі ўбіў на сталь і на дзюраль,
                                       Каб авалодаць і зямлёй, і небам!
                                       Дарма, ці што, пятнаццаць год амаль
                                       Марыў народ хранічным недаедам.

                                       Самаздаволена глядзеў наўкол:
                                       Хто мае столькі гусеніц і крылаў?
                                       А як прыемна ўспомніць Халхін-Гол:
                                       Вось дзе салому ламанула сіла.

                                       Баяўся? То гаршкі навошта біў
                                       З саюзнікамі у трыццаць дзевятым,
                                       А потым іх, як цуцыкаў, дражніў,
                                       З Фінляндыяй улезшы у дэбаты? 5

                                       Адседзіліся! Чывікнулі штось
                                       Ды і маўчаць, як вераб’і у просе.
                                       Нічога! Ёсць яшчэ пад бокам в о сь.
                                       І завадатар ёсць у гэтай восі.

                                       Маньяк, шаленец мюнхенскі, п’яны
                                       Ад таннай славы пакарэння слабых -
                                       І ён у сне Сусвет трымае ў лапах,
                                       І ён сябе не мысліць без вайны.

                                       Ён мог бы, мог! Але, відаць, і ў ім,
                                       У нейкім месцы цёмным, патайным,
                                       У пятках, можа, хоць ён і храбрыцца,
                                       Хаваецца душонка баязліўца.

                                       Так несумненна, несумненна так —
                                       Хоць аб сусветным панаванні марыць:
                                       Нашто іначай прапаноўваў пакт -
                                       Нібыта браў дазвол па Польшчы ўдарыць?

                                       Такі, бадай, ніколі і нідзе
                                       На болей моцнага ненападзе.
                                       Каб ён палез у заваруху першым,
                                       Ты абавязан выглядаць слабейшым!
                                   -----------------------------------------------------

                                       І ноч прыйшла. і позні час агні
                                       За вокнамі прарэджваў і прарэджваў,
                                       А ён вачэй не закрываў ані:
                                       Аб гэтай ночы Зорге папярэджваў.

                                       Дый ці адзіны Зорге! Колькі іх
                                       Галовы аддало за дату тую...
                                       І кожны, мусіць, верыў, што ратуе.
                                       Як іх не скора ўспомняць і не ўсіх!

                                       Які працяў бы іх, бясстрашных, жах,
                                       Калі б маглі як-небудзь здагадацца,
                                       Як своеасабліва наш манарх
                                       Да гэтай ночы будзе рыхтавацца!

                                       Так-так, ён склаўшы рукі не сядзеў
                                       І вось цяпер глядзеў, ці ўсё паспеў.

                                       Паспеў трубнуць на ўвесь шырокі свет:
                                       Раз абяцаў не нападаць сусед,
                                       То і няма падстаў чакаць нападу;
                                       А хто суседа будзе абражаць —
                                       Як правакатараў усіх саджаць.
                                       Вось рагатаў паяц, відаць — да ўпаду...

                                       Хай парагоча! І з таго, што ў час,
                                       Калі ён разварочвае армады -
                                       І броневойскі без саляру ў нас,
                                       І без снарадаў - па мяжы! - гарматы,
                                       І што сцярвятнікам яго даём
                                       На палявыя нашыя садзіцца, 6
                                       І што віжы яго ужо і днём
                                       Ідуць пасвістваючы праз граніцу,
                                       Што на пагранзаставах камсастаў
                                       Ідзе у адпачынак бесклапотна...

                                       Хай паіржэ. Абы не засвістаў
                                       Адбою саранчы сваёй балотнай.
                                       Абы рвануўся праз кусты-пасты,
                                       Як выхваляецца, у тэмпе марша!
                                       Там паглядзім, як зарагочаш ты,
                                       Калі цябе пагонім да Ла-Манша.

                                       Там паглядзім, каму быў суджан крах,
                                       Каму купацца ў бессмяротнай славе,
                                       Хто на гліняных высіцца нагах
                                       1 хто калос аж да нябёс на справе.

                                       Ну а пакуль — скаль зубы, блазен, скаль!
                                       ...Задураная песнямі пра сталь,
                                       Не насцярожвала вушэй Расія.
                                       Насоўвалася на бяссілле сіла.

                                       І крэматорыем смуродзіў бэз,
                                       І быццам попел, сыпаліся зоркі,
                                       А ён па люльку у кішэню лез
                                       І мімаходзь рашаў, што зробіць з Зорге.

                                       І спалі мы апошні раз усмак,
                                       Ён усыпіў народ, і спаў прасцяк.
                                       Ніхто не ўскочыў, каб шаленца спудзіць,
                                       Ніхто не ведаў з нас, што нас абудзіць.

                                       І ён не ведаў, “геніяльны” Ён,
                                       Што нат і думаць кіне пра Ла-Маншы
                                       І будзе доўгіх, доўгіх дзесяць дзён
                                       Маўчаць, нібы вады у рот набраўшы.

                                       І зразумеўшы, што ніхто, нідзе,
                                       Апроч як мы, яго не прыме SOSы,
                                       Да мікрафона ледзьве дабрыдзе
                                       І скажа “Бацька” наш: “Браты і сёстры!..”
                                   ----------------------------------------------------------

                                       І сорак год прайшло, як грукат сціх,
                                       І раны быццам бы мы залячылі,
                                       А колькі нас тады палегла ўсіх —
                                       Аж і да гэтага не падлічылі.

                                       Хто кажа дваццаць, хто і дваццаць пяць
                                       Адкуль жа ведаць нам той лік гаротны,
                                       Калі дагэтуль у гразі балотнай
                                       непахаваныя яшчэ ляжаць.

                                       Па ўсіх мая бясконцая туга,
                                       Па ўсіх, па ўсіх, кім балявалі чэрві,
                                       Але асобны боль за тых, хто чэрвень
                                       Абраў сабе для першага “куга”.

                                       Усё зрабіў, каб чырванню заліўся
                                       Вясёлы чэрвень, што абралі мы,
                                       Той, хто у самы чорны дзень зімы
                                       На гора нашае на свет з’явіўся.

                                       Над ім віселі авіяпалкі,
                                       Над ім дзяжурылі аэрастаты -
                                       Нас засланялі толькі мацяркі
                                       Сабой і ад гранаты, і гарматы.

                                       Ніхто не скажа, колькі нас было,
                                       Бо большасць нас і не была на ўліку.
                                       Дарэмна захлыналіся ад крыку:
                                       Лісцём занесла, снегам замяло.

                                       Я, можа, з тысячы адзін жывы.
                                       Тырчу, як колас на стаптаным полі.
                                       Таму аб даўняй чэрвеньскай крыві
                                       Я не павінен забываць ніколі.

                                       Таму даўно дзень нараджэння свой,
                                       Як свята нейкае, не адзначаю -
                                       І з сённяшняга чэрвеня у той,
                                       Бы ў брацкую магілу, зазіраю.

                                       ************************

    1). У Польшчы з гітлераўскай Германіяй быў заключаны аналагічны пакт аб ненападзе.
    2). У ваенных акадэміях трыццатых гадоў вывучалася ваеннае майстэрства Аляксандра Македонскага як найвялікшага стратэга старажытнасці, Тамерлана - як найвялікшага стратэга сярэдневечча, Напалеона - як найвялікшага буржуазнага стратэга.
    3). Вядомае выказванне Тамерлана: “Сусвет занадта малы, каб мець двух уладароў”.
    4). Імя Цімур у перакладзе азначае “жалеза”, у сувязі з чым мянушку “Тамерлан” (Цімур-Кульга) і перакладаюць як “жалезны Кульга”.
    5). На момант абвяшчэння вайны Савецкім Саюзам Фінляндыі апошнюю падтрымлівалі Англія і Францыя. У далейшым. не атрымаўшы ад іх істотнай дапамогі, Фінляндыя далучылася да фашысцкай Германіі.
    6). Былі выпадкі, калі германскія самалёты, што выконвалі рэйсы Берлін-Масква, Масква-Берлін, садзіліся на палявыя аэрадромы ў Беларусі.
     /Крыніца. Мінск. № 7. 1996. С. 22-32./