среда, 14 мая 2014 г.

Гапа Пінчук. Рэвалюцыянэр Віктусь. Койданава. "Кальвіна". 2014.


                                                        РЭВАЛЮЦЫЯНЭР  ВІКТУСЬ
    Віктар Паўлавіч Краніхфельд [Кранихвельд] нар. у сям’і участковага міравога судзьдзі ва вуездным месьце Пінск Менскай губэрні Расейскай імпэрыі, але пасьля заўчаснай сьмерці бацькі ім пачала займалася маці – Дар’я Аляксееўна.
    Існуе паданьне, што ў валадараньне расейскай імпэратрыцы Ганны Іванаўны (1730-1740) у Расею з Нямеччыны (Кранихфельд – места ў Цюрынгіі) прыбыў першы Краніхфельд – Фрыдрых Вільгельм Георг – немец (габрэй), архіатэр (галоўны лекар) прынца Кумберленскага, старшыня бэрлінскага таварыства цьвярозасьці, дырэктар прыватнай вочнай клінікі, прафэсар гігіены Бэрлінскага ўнівэрсытэта. У Расеі ён быў перахрышчаны ў праваслаўе і прызначаны лейб-мэдыкам Двару. Ягоны праўнук Ёган (Іван) Краніхфельд, дамогся высокага па тых часах званьня купца першай гільдыі. ажаніўся на рускай дзяўчыне з купецкага саслоўя, і ў яго нарадзілася тры сына - Аляксандр, Павел ды Мікалай (названыя ў гонар трох рускіх імпэратараў). Старэйшы сын Аляксандр Іванавіч (1812-1881), юрыст, зрабіўся прафэсарам Пецярбурскага ўнівэрсытэта, атрымаўшы тым самым права на асабістае дваранства ды сям’і не завёў. Сярэдні - Павел Іванавіч зрабіўся міравым судзьдзём у Пінску і меў двух сыноў Уладзімера ды Віктара. Малодшы - Мікалай зрабіўся акцызным службоўцам у Адэсе і сын Сяргей [(1870-1914) меншавік, дробны канторскі службовец, які 20 тысяч рублёў золатам, атрыманых у спадчыну, ахвяраваў на арганізацыю II зьезду РСДРП і выданьне газэты “Искра”. Сын Андрэй Сяргеевіч Краніхфельд (1902-1938), меншавік, лідэр Расійскага сацыял-дэмакратычнага зьвяза працоўнай моладзі. Дочкі: Людміла Сяргееўна Краніхфельд (1904-1990) ды Вікторыя Сяргееўна Краніхфельд (1905-1983).] і дачка Вольга.
   Уладзімір Паўлавіч Краніхфельд, нар. у 1865 г., быў, мабыць, самы знакаміты з расійскіх Краніхфельдаў. Ён стаў прафэсійным літаратарам. Вучыўся ў пінскай рэальнай вучэльні; не скончыўшы курсу быў арыштаваны і патрапіў пад нагляд паліцыі. У 1888 г. другасна быў арыштаваны і, праседзеўшы 1,5 гады ў папярэднім зьняволеньні, затым 2 гады адбываў пакараньне ў Санкт-пецярбурскай адзіночнай турме, з абавязковай працай за ткацкім станком. Па вызваленьні пачаў пісаць у “Воронежском Телеграфе”, “Руссских Ведомостях” і “Русской Мысли”. У 1895-1896 гг. загадваў статыстычнымі працамі варонежскага земства. Ад 1896 па 1900 гг. працаваў па статыстыцы ва Ўральскай вобласьці, рэдагаваў газэту “Уралец” і зьмяшчаў артыкулы ў “Памятных книжках Уральской области”. Атрымаўшы магчымасьць пасяліцца з 1900 г. у Санкт-Пецярбурзе, пачаў прымаць дзейны ўдзел у “Северном Курьере”, “Журнале для всех”, “Образовании”, “Русском богатстве”, і асабліва ў “Мире Божьем”. Асобна вышлі брашуры: “А. С. Пушкин” (Уральск, 1899) і “Т. Г. Шевченко, певец Украины и Запорожья” (Спб., 1901). “Т. Г. Шевченко - певец Украины. Критико-биографический очерк.” (СПб., 1911; 1914).
    У сакавіку 1880 г. Віктар Паўлавіч Краніхфельд сышоў з 5 клясу Пінскага рэальнага вучылішча і адправіўся ў Кіеў але неўзабаве ізноў вярнуўся ў Пінск. Паступіў вальнапісаным у адзін з палкоў, адкуль перавёўся ў рыскае пяхотнае юнкерскае вучылішча, якое скончыў у 1885 г. і накіраваны паручнікам ў 120 пяхотны полк. Заарганізаваў нарадавольскі гурток афіцэраў у Менску.
    У 1885 г. быў арыштованы і за распаўсюджваньне нарадавольскіх ідэй у 1886 г. высланы ў Сыбір на 3 гады і быў паселены ў акруговым месьце Балаганск Іркуцкай губэрні. Тэрмін ссылкі заканчваўся 15 кастрычніка 1889 г. і вясной Віктар атрымаў дазвол выехаць летам ў Перм.
    Але 22 сакавіка 1889 г. сасланыя габрэі ў Якуцку не падпарадкаваліся мясцовай адміністрацыі...
    Неўзабаве сасланыя Балаганска склалі:
    «Русскому Правительству.
                       Государственныхъ ссыльныхъ Балаганскаго округа, Иркутской губ.
                                                                      ЗАЯВЛЕНІЕ.
    22 марта, наст. 89 г., в г. Якутскѣ. мѣстнымъ вице-губернаторомъ Осташкинымъ совершена возмутительнѣйшая кровавая расправа съ нашими  товарищами — государств. ссыльными: шесть человѣкъ убито; 28 — смертельно и легко израненные, избитые и изувѣченные преданы военно-полевому суду.
    Такой безчеловѣчной. безсмысленно-жестокой бойни, такихъ невинно-мученическихъ жертвъ еще не знаетъ русское общество!
    Длинный рядъ столкновеній ссыльныхъ съ властями за послѣдніе 2—3 года, столкновеній менѣе крупныхъ по размѣрамъ, но вызываемыхъ аналогичными же явленіями, указывает, что основную причину слѣдуетъ искать гораздо глубже, чѣмъ въ личныхъ качествахъ людсй. вызывающихъ ихъ; указываетъ, что столкновенія эти являются результатомъ системы, ежегодно кидающей сотни людей въ полное распоряженіе этапныхъ офицеровъ, смотрителей пересыльныхъ тюремъ и цѣлаго легіона Осташкиныхъ, сознающихъ свою полную безнаказанность, одобряемыхъ и поощряемыхъ свыше и потому руководствующихся въ своихъ отношеніяхъ къ ссыльным самыми низкими инстинктами, воспитанными на почвѣ бсзшабашнаго сибирскаго произвола.
    Въ Томскѣ (1886, 7 и 8-ой г. г.), Иркутске (22 окт. 87 г.), Тюмени (9 іюн. 88 г), Почитанкѣ (15 іюн. 88 г.). Кускунѣ (16 іюл. 88 г.). Канскѣ (5 и 6 авг. 88 г.), Куразанѣ (авг. 88 г.) Халдеевѣ (сент. 88 г.). Алгашерѣ (лѣт. 88 г.), Верхоленскѣ (88 г.), Киренскѣ (88—9 г.), Сургутѣ (88 г.), Ср. Карѣ (расправа г. Корфа с Ковальской 88 г.), Сахалинѣ (авг. 88 г.) и т. д., отказъ со стороны насъ и нашихъ товарищей подчиниться самымъ невыполнимымъ и чудовищиымъ требованіямъ, нарушавшимъ неотъемлемыя права личности, оскорблявшимъ всякое человѣческое достоииство, вызывалъ грубыя расправы, въ которыхъ единствеиными аргументами законности этихъ требованій являлись веревки, кандалы, приклады, штыки (Иркутскъ, Кускунъ) и даже камни (Канскъ). На обращенія наши въ разныя правительственныя учрежденія и къ такимъ лицамъ, какъ ген.-губернаторъ Вост. Сибири, гр. Игнатьевъ, съ просьбой горантировать насъ на будущее время отъ подобныхъ насилій и произвола, намъ или ничего не отвѣчали или категорически объявляли, что, въ случаѣ дальнѣйшаго сопротивленія съ нашей стороны, къ нашимь услугам пули и штыки (Канскъ), и въ заключеніе предавали суду, т. е. отвѣчали штыками-же, тюрьмой, ссылкой и каторгой (Иркутскій и Тобольскій суды). Насъ продолжали систематически вызывать на активные протесты и сопротивленія, и якутская исторія есть лишь результатъ этой системы.
    Если ни одна расправа не кончалась так печально раньше, то лишь потому, что не находилось Осташкиныхъ, строющихъ сь такою откровенною безцеремонностью карьеру на нашихъ трупахъ, и ни разу еще не предъявлялось намъ такихъ невозможныхъ требованій, какія были предьявлены Осташкинымъ нашимъ товарищамъ.
    Эта позорная исторія, поскольку она является результатомъ системы, выработавшей уже въ насъ опредѣленный взглядъ и соотвѣтственное отношеніе, не могла бы быть для насъ неожиданностью; но возмущающія душу подробности этого событія, безсмысленное звѣрство, тупая, безцѣльная же стокость, позорное поведеніе, какъ лицъ, руководившихъ бойней, такъ и непосредственныхъ исполнителей ея, далеко выдѣляютъ ее изъ всего ряда предшествовавшихъ столкновеній и поселяютъ въ насъ глубокое чувство негодованія, диктующее эти строки
    Въ Якутскѣ ежегодно скопляется извѣстное количество ссыльныхъ, подлежащихъ отправкѣ въ Ср. Колымскъ. Верхоянскъ и др. отдаленные пункты края. До пріѣзда Осташкина, въ виду продолжительности пути и особыхъ условій мѣстности, через которую пролегаетъ этотъ путь, изъ Якутска отправляли по два человѣка въ партии, прсдоставляя имъ право запасаться возможно большимъ количествомъ съѣстныхъ припасовъ и тѣмъ хоть нѣсколько гарантируя отъ лишеній, граничившихъ съ голодною смертью. Бывали, однако, и при этихъ условіяхъ случаи, когда для спасенія отъ голода приходилось ѣсть вьючныхъ лошадей и по 2 — 11/2 м-ца сидѣть на станкѣ, въ ожиданіи дальнѣйшей отправки.
    Вице-губ. Осташкинъ, явившись за отсутствіем губернатора безконтрольнымъ хозяиномъ Якутской обл. и прекрасно сознавая основанія установившагося вышеуказаннаго порядка, зная также, что началась распутица, что въ мѣстностяхъ, прилегающихъ къ дорогѣ, свирѣпствуетъ оспа, частью истребившая, частью заставившая разбѣжаться якутовъ, — издалъ приказъ о немедленной отправкѣ. Но уже не по 2, а по 4 человѣка въ партіи (съ казаками и ямщиками 9—10 чел.). ограничивъ количество багажа 5 пудами (установленная норма багажа, не считая съѣст. припасовъ, к-рыхъ приходится запасать минимумъ на 3 м-ца), деньги на дорожные расходы приказалъ выдавать только наканунѣ отправки и въ половинномъ размѣрѣ и объявилъ рядъ другихъ распоряженій. обрекавшихъ ихъ на медленную смерть от изнуреній, голода, оспы и т. д. Всѣ эти обстоятельства указываютъ на то, что Осташкинъ, издавая рядъ такихъ распоряженій. имѣлъ цѣлью исключительно вызвать сопротивленіе и, на почве «энергического усмиренія», укрѣпить за собою репутацію дѣятельнаго администратора, вполнѣ уловившаго духъ системы. Когда ссыльные подали в Якутское областное правленіе прошеніе объ измѣненіи условій отправки, прошеніе это не было сначала даже и принято; потомъ его приняли и 21 марта полиціймейстеръ обѣщалъ дать отвѣтъ на него на другой день, для чего самъ же просилъ всѣхъ ссыльныхъ, подлежащихъ отправкѣ, собраться вмѣстѣ. въ квартирѣ ссыльнаго Ноткина. Такимъ образомъ 22 марта утромъ ссыльные собрались въ числѣ 34 человѣкъ не для бунта и вооруженнаго сопротивленія (послѣ ареста у нихъ было отобрано всего лишь 3 револьвера), собрались не по собственной иниціативѣ и преднамѣренному соглашенію, а лишь потому, что якутская администрація просила ихъ собраться, чтобы выслушать отвѣтъ на прошеніе. Но, вмѣсто отвѣта, явилась полиція и команда солдать, чтобы арестовать собравшихся. Когда они заявили, что пойдутъ добровольно, и просили удалить конвой, ихъ стали арестовывать силой; произошла свалка, ссыльныхъ стали разстрѣливать залпами изъ ружей и колоть штыками. На выстрѣлы разстрѣливаемые отвѣтили выстрѣлами по Осташкину, т.-е. поступили такъ, какъ поступилъ бы каждый на ихъ мѣстѣ. Власти разбѣжались, такъ что некому даже было прекратить эту звѣрскую расправу, не сь кѣмъ даже было объясниться; быть можетъ ни одинъ не остался бы въ живыхъ, если бы солдаты, разстрѣляв и переколовъ почти до половины собравшихся, изранивъ и изувѣчивъ остальных, не занялись грабежомъ ихъ имущества. Кололи и мущинъ и женщинъ, некоторыхъ солдаты подымали на штыки и перебрасывали черезъ себя, убивали сдавшихся и ссыльныхъ, привлеченныхъ выстрѣлами къ мѣсту происшествія и пытавшихся прекратить эту бойню путемъ мирныхъ переговоровъ; нѣкоторые солдаты усаживались среди улицы и пускали пулю за пулей, раненыхъ бросали на однѣ сани съ трупами; головы волочились по землѣ, поливая кровью улицы Якутска... Нѣтъ силъ изобразить всѣ ужасы этой кровавой, звѣрской, безчеловѣчной расправы...
    И правительство и мѣстный ген.-губернаторъ, гр. Игнатьев, въ частности, оправдали все это; естественный акт самозащиты обращенъ въ организованное вооруженное сопротивленіе, оставшіеся въ живыхъ преданы военно-полевому суду.
    Выражая предъ правительством крайнее презрѣніе и негодованіе за эту кровавую расправу, спѣшимъ открыто заявить о полнѣйшей солидарности нашей съ честно-павшими товарищами и о нашемъ крайнемъ сожалѣніи, что, географическое положеніе не позволило намъ лично принять участія въ этомъ дѣлѣ и пойти рука объ руку съ нашими якутскими товарищами и погибнуть сь ними отъ пуль и штыковъ, какъ погибли Папій Подбѣльскій, Сергѣй ІІикъ, Софья Гуревичъ, Яковъ Ноткинъ, Петръ Мухановъ, Григорій Щуръ, чтобъ не на бумагѣ только, а и своею кровью заявить предъ лицомъ всего русскаго общества о нашей глубокой ненависти къ произволу и насилію.
    Подавая и распространяя настоящее заявленіе, мы не обращаемся къ гуманности, къ чувству человѣчности и справедливости русскаго правительства. Близкое знакомство с условіями и исторіей ссылки и нашъ личный тяжелый опыть устраняютъ въ насъ всякія сомнѣнія на этотъ счетъ. Гдѣ руководящимъ мотивомъ дѣйствій является произволъ, злоба и месть, тамъ нѣтъ и не можетъ быть мѣста этимъ чувствамъ.
    Цѣль же нашего заявленія выразить открыто всю ту степень презрѣнія и негодованія, которую порождаетъ въ насъ эта безчеловѣчная расправа. эта система обращенія ссылки въ актъ грубой мести, и представить ее на судъ русскаго общества, в полной и непоколебимой увѣренности, что кровь нашихъ товарищей и протестующій голосъ ссылки вызовуть въ немъ новый запасъ революціонной энергіи, большую степень напряженности въ борьбѣ с деспотизмомъ, въ борьбѣ за лучшее будущее нашей родины.
    Викторъ Кранихфелдъ, Павелъ Грабовскій, Эвелина Улановская, Николай Ожиговъ.
    Іюнь 1889 г., г. Балаганскъ».
    30 ліпеня 1889 г. МУС Расеі атрымала сапраўдны гэты ліст, які быў напісаны рукой Краніхфельда. Адначасовы гэтая “Заява”, размножаная на гектографе, пачала рассылацца ў закрытых капэртах па размаітых адрасах.
    4 жніўня 1889 г. Іркуцкі губэрнатар дакладваў, што гэтыя пісакі арыштаваныя. 8 лістапада 1891 г. Іркуцкі губэрнскі сыд прысудзіў да 4 гадоў катаргі, якую Правячы Сэнат замяніў на пажыцьцёвае паселішча ў самых аддаленых месцах Сыбіры.
    Спачатку Віктар жыў ў Мархінскім улусе Вілюйскай акругі Якуцкай вобласьці, дзе пабраўся шлюбам з выгнанкай Эвелінай Уланоўскай. Яны былі прыпісаныя да сялянскай грамады, а потым да мяшчанаў места Якуцк. У Якуцкай вобласьці у Краніхфельдаў нарадзілася дачка Ліда.
    У 1890 г. тэрмін знаходжаньня ў Сыбіры для Краніхфельдаў быў абмежаваны да 14 гадоў. 20 ліпеня 1900  г. яны пераехалі ў слабаду Віцім Кірэнскай акругі Іркуцкай губэрні, дзе Віктар знайшоў працу дробнага служачага на капальні Ленскага золатапрамысловага таварыства.
    У траўні 1905 г. Краніхфэльды, без дазволу ўладаў пакідаюць месца пражываньня і прыяжджаюць у Пецярбург, дзе ўступаюць у партыю эсэраў.
    Неўзабаве Браты Краніхфельды (Уладзімер і Віктар Паўлавічы ды Сяргей Мікалаевіч) нечакана атрымліваюць спадчыну. У далёкай Амэрыцы памірае ўдава легендарнага генэрала Гуркі (народжаная Краніхфельд). Яе самавіты стан падзяляецца паміж дванаццацьцю далёкімі сваякамі, сярод якіх апынуліся і нашы браты. Кожны з іх атрымаў больш за дваццаць тысяч залатых расійскіх рублёў... Як самы разважны і прагматычны, Уладзімір Паўлавіч купляе дачу ў Тэрыёкі ў тагачаснай Фінляндыі. Віктар Паўлавіч таксама выдаткаваў грошы на куплю, але не дачы, а кнігарні на Неўскім праспэкце ў Санкт-Пецярбургу. Тыя, хто бывалі ў Пецярбургу (Ленінградзе), павінны памятаць гэтую краму, разьмешчаны на правым боку Неўскага праспэкта (калі глядзець у бок Адміралцействы) адразу за мостам з канямі Клёдта. (Крама савецкіх пісьменьнікаў). Аднак паколькі Віктар Паўлавіч не ўспадкаваў камэрцыйныя таленты свайго дзеда (купца першай гільдыі) і паколькі па бясконцай дабрыні сваёй ён вельмі часта раздаваў бясплатна патрэбныя кнігі студэнтам, то крама, як камэрцыйнае прадпрыемства, даволі хутка прагарэла, пакінуўшы свайго ўладальніка ў пабітага карыта”.
    Неўзабаве, за продаж нелегальнай эсэраўскай літаратуры, Віктар атрымаў год крэпасьці і пакараньня адбываў у “Крыжах”.
    31 кастрычніка 1915 г. Эвеліна памерла ў Петраградзе. Ейная дачка хадзіла на магілу маці, пакуль сама не зьлягла.
    26 лютага 1922 Віктар Краніхвельд памёр у Пецярбурзе ад вадзянкі
    Літаратура:
    Спасович В. Д.  Дело об административно-сосланных — подпоручике запаса армии Кранихфельде и др., обвиняемых в государственном преступлении // Сочинения В. Д. Спасовича. Том 7. 1894. С. 291-309.
    Кантор Р.  Памяти Вик. Павл. Кранихфельда. (К истории Якутской драмы 1889 года). // Каторга и ссылка. Сб. № 4. Москва. 1922. С. 181-191.
    Гапа ПІНЧУК,
    Койданава.