среда, 14 мая 2014 г.

Наста Дзіўная. Эвяліна Ўланоўская. Койданава. "Кальвіна". 2014.




                                                            ЭВЯЛІНА  ЎЛАНОЎСКАЯ
    Эвяліна (Філамена) Людвікаўна Ўланоўская [у замустве Краніхфельд] – нарадзілася 3 чэрвеня 1860 года ва вуездным месьце Наваградак Гарадзенскай губэрні Расейскай імпэрыі ў шляхецкай сям’і.
    Праз чатыры гады яна разам з бацькамі пераехала ў Пермскую губэрню, куды бацькі былі запрошаны на працу да свайго сваяка Паклеўскага–Козела, дзе ейны бацька зрабіўся упраўляючым маёнтку у Таліцкім заводзе па віннай справе.
    [Альфонс Тамашавіч Паклеўскі-Козел нарадзіўся у 1809 (1815) г. у маёнтку Быкаўшчына (цяпер Полацкі раён Віцебскай вобласьці РБ) Скончыў школу дамініканцаў у мястэчку Ушачы, калегіюм піяраў, вучыўся у Віленскім унівэрсытэце. Ад 1838 г. губэрнскі сакратар, чыноўнік па асобых даручэньнях пры генэрал-губэрнатару Заходняй Сыбіры. У 1843 г. заснаваў першае ў Сыбіры параплаўства. Валодаў залатымі і азбэставымі капальнямі, жалезнымі, срэбнымі і медзянымі руднікамі, радовішчамі смагарду ды александрыту, заводамі па вытворчасьці чыгуну, жалеза, сьвечак, гутамі ды іншымі прадпрыемствамі. Найбуйнейшы ў Заходняй Сыбіры вытворца гарэлкі, піва, прадуктаў харчаваньня. Ініцыятар будаўніцтва чыгункі Кацярынбург-Цюмень. Адзін са стваральнікаў у 1872 г. Сібірскага гандлёвага банку. Пабудаваў у Сыбіры 5 касьцёлаў. Пасьля яго сьмерці 9 верасьня 1890 г. ягоныя нашчадкі стварылі гандлёвы дом “Спадкаемцаў А. Ф. Паклеўскага-Козела.”]
    Па заканчэньні Кацярынбурскай гімназіі Эвяліна з братам і маці паехала ў Санкт-Пецярбург, дзе зьнялі кватэру “ў некалькі пакояў”, ды паступіла на фэльчарскія курсы. У 1879 г. была арыштаваная на студэнцкай вечарынцы нарадавольцаў , дзе яна, нібыта, прысутнічала па “непаразуменьню”.   
    Дарэчы, з Дому папярэдняга зьняволеньня яна пісала маці:
    Дзякую Вам, дарагая мама, я атрымала Вашу цыдулку і адразу ж, паводле Вашага жаданьня, зьнішчыла яе... Я не забылася дагэтуль, што пасьля паўстаньня ў Польшчы, калі цэлыя сотні палякаў, мужчын і жанчын, высылаліся ў Сыбір, а мы жылі гэтыя гады на Ўрале, непадалёк ад аднаго з этапаў, Вы з татам кожны тыдзень адпраўлялі цэлы воз з харчовымі прыпасамі, адзежай, абуткам і самі ехалі сустракаць “партыю”. Вы распавядалі дарослым, а мы, дзеці, чула насьцярожыўшыся, не прапускалі ніводнага слова з аповяду, які не прызначаўся для нас. Вы са сьлёзамі гатовыя былі цалаваць край адзежы няшчасных пакутнікаў за ідэю... Я памятаю, як заходзіў да нас з “партыі” ваш брат, а мой родны дзядзька, ужо тады чалавек псыхічна ненармальны, што, вядома, не перашкодзіла яму ісьці на селішча з пазбаўленьнем усіх правоў... Дагэтуль у мяне ў вушах гучыць грубіянскі вокрык: “вось ён"! І ледзь не паўроты салдатаў, якія акружылі нашу адасобленую хатку. Салдаты былі пасланы для злову хворага чалавека. Дзядзька здаўся ў варотах, у адной руцэ ў яго быў букет палявых кветак, другой ён абняў Вас, калі Вы да яго кінуліся з ганка насустрач. “Я табе прынёс кветкі”, - сказаў ён, - “я ведаў, што мне не дазволяць быць у цябе, вельмі хацелася паглядзець, як ты жывеш... Выпадкова зайшоў у лес, дазнаўся, што прасьцяком да цябе ўсяго сем вёрст, не змог утрымацца, прыйшоў”... Да найвялікшага шчасьця дзядзькі, яго жаданьне пабачыцца з сястрой не палічылі ні за адлучку, ні за ўцёкі. Занадта было ясна, што ён даўно ўжо жыве ў сьвеце мрой, і суровая рэчаіснасьць для яго не існуе... Магло быць і інакш. Мы, дзеці, стаялі на вокнах вялікай “хаты”, калі дрожкі, акружаныя з усіх бакоў салдатамі, праехалі міма ў кірунку да этапу. На дрожках сядзелі Вы, тата, дзядзька і афіцэр. Як ні былі мы малыя, мы адчувалі сваімі маленькімі сэрцайкамі непатрэбную жорсткасьць; са сьлёзамі на вачах мы сьціскалі адзін аднаму ручкі. Вы вярнуліся да вечара з заплаканымі вачамі, сумная і ўзялі нас з “хаты” да сябе на засьценак. Мы ціха, моўчкі, разышліся па сваіх ложачках, як быццам поруч быў дарагі нябожчык. З адной з наступных “партый” прайшоў іншы Ваш брат, і наш дзядзька, ужо на катаргу, на цэлых 16 гадоў!.. Вы бачыце, я ўсё памятаю, усё да драбнюткіх падрабязнасьцяў. Вы пра гэта і не здагадваліся, выпадку не было, мы і не разгаварыліся. Да спатканьня ж, да хуткага спатканьня, дарагая мама. Ваша дачка”.
    Эвяліна была высланая на тры гады ў м. Пудаж Аланецкай губэрні. Адтуль, за парушэньне рэжыму, кваліфікаванае як спроба ўцёкаў, 3 лістапада 1879 года была высланая ў Бярозаўскія Пачынкі Глазаўскага вуезда Вяцкай губэрні. Там аднаго разу сустрэла “сьветлага сябра” Уладзімера Караленку [11 студзеня 1880 г. датаваны яе ліст да У. Г Караленкі і М. Г. Лашкаровай. 31 кастрычніка 1880 г. яна атрымала ліст ад Караленкі], які прысьвяціў ёй апавяданьне “Дзіўная” ды апісаў сустрэчу з ёй ў “Гісторыі майго сучасьніка” у главе Дзеўку прывезьлі”...
    Ад 1883 г. жыла ў Харкаве, дзе навучалася акушэрству ды ўваходзіла ў групу нарадавольцаў. У 1884 г. зьняволеная ў Бутырскую турму ў Маскве, дзе правяла 22-дзённую галадоўку. Асуджана па “працэсе 21-го” і ў 1886 г. выслана на 5 гадоў у акруговае места Балаганск Іркуцкай губэрні, дзе ў 1889 г. разам з іншымі падпісала “Заяву расейскаму ўраду” супраць г.зв. “якуцкай бойні”, калі купка габрэйскіх сасланых 22 сакавіка 1889 г. хацела прымусіць адміністрацыю Якуцкай вобласьці таньчыць пад іхнюю дуду. 2 жніўня 1889 г. “заяўшчыкаў” арыштавалі і зьняволілі ў Іркуцкую турму. Іркуцкі губэрнскі суд прысудзіў Эвяліну ды Віктара да 4 гадоў катаргі, але Правячы Сэнат зьменшыў пакараньне да пажыцьцёвага пасяленьня ў Сыбіры.

                                                 12-е и последнее письмо матери.

                                                             (Спустя много лет)
        Письмо это относится к 1890 году, когда адресатка, приговоренная к поселению,
                                               отправляется  Вилюйский округ. А. П.
    Дочка моя дорогая! Получила, наконец, твое письмо из вавилонского пленения.
    Верю, что тебе жить хочется полной жизнью, что накануне 14 лет, которые тебе предстоит пробыть на поселении, ты готова «горы приступом брать», верю твоему хотению работать и т. д. и т. д., всему верю, вплоть до твоей мечты вернуться к «прекрасным берегам Невы» сильной, бодрой, полной неостывшего страстного желания продолжать ту деятельность, которую ты себе избрала.
    Пусть змей-искуситель никогда не нашептывает тебе свои сомнения... Пусть!
    Но мы с тобой, моя дорогая, милая девочка, уже больше не увидимся. Я не дождусь тебя. Ни «живая и мертвая вода» мутных волн Невы, ни вода холодного Вилюя уже не вернут меня к жизни. Смерти я не боюсь. Только бы обнять тебя еще раз, еще раз почувствовать биение твоего сердца. Я так мало хочу и так много для себя — увидеть мою девочку, обвить ее всю, прижаться к ней, побыть около нее.
    Я знаю, ты все еще едешь, едешь... У тебя замерзает дыхание от мороза, у меня стынет кровь в жилах от горя и одиночества.
    Уже нет надежды увидеть тебя, никакой надежды. Я долго крепилась... Еще недавно мне все удивлялись: в работе я черпала свои силы, в работе я забывала мое горе. На вопрос одной дамы, уж   не знаю ли я секрета молодости, ответила с готовностью: знаю, в зеркало реже смотреть. Она обиделась.
    Я далека была от желания сказать колкость, это так просто: когда я себя не вижу в зеркале, забываю, что мне уже более шестидесяти лет. Вот и все. Мне жаль ее, зачем она обиделась.
    Писать хочется. Когда я тебе пишу, эти тысячи верст как бы исчезают, пространства нет. Забывая, что ты будешь читать это письмо через два или три месяца, разговариваю с тобой. Мало слов, не хватает, так много сказать надо. Работать уже не могу, силы сразу иссякли... Я все еще надеялась, все ждала... Прощай, совсем прощай.
    Твоя осиротевшая мама». /Прыбылев А. В.  В годы неволи. (Переписка Э. Л. Улановской (Кранихфельд) с матерью). // Каторга и ссылка. Кн 3 (24). Москва. 1926. С. 249-250.
   
Спачатку Эвяліна жыла ў Мархінскім улусе Вілюйскай акругі Якуцкай вобласьці, дзе пабралася шлюбам з выгнанцам
Віктарам Паўлавічам Краніхфельдам, братам пісьменьніка і літаратурнага крытыка Уладзімера Паўлавіча Краніхфельда. Яны былі прыпісаныя да сялянскай грамады, а потым да мяшчанаў места Якуцк. У Якуцкай вобласьці у Краніхфельдаў нарадзілася дачка Ліда.
    У 1890 г. тэрмін знаходжаньня ў Сыбіры для Краніхфельдаў быў абмежаваны да 14 гадоў. Летам яны пераехалі ў слабаду Віцім Кірэнскай акругі Іркуцкай губэрні, дзе Віктар знайшоў працу дробнага служачага на капальні Ленскага золатапрамысловага таварыства.
    Ад 1905 г. Краніхфэльды ў Пецярбургу, у 1907 г. Эвяліна ўступіла ў партыю эсэраў.
    31 кастрычніка 1915 г. Эвеліна памерла ў Петраградзе. Ейная дачка хадзіла на магілу маці, пакуль сама не зьлягла.
    Літаратура:
    Спасович В. Д.  Дело об административно-сосланных — подпоручике запаса армии Кранихфельде и др., обвиняемых в государственном преступлении // Сочинения В. Д. Спасовича. Том 7. 1894. С. 291-309.
    Прыбылев А. В.  В годы неволи. (Переписка Э. Л. Улановской (Кранихфельд) с матерью). // Каторга и ссылка. Кн 3 (24). Москва. 1926. С. 223-250.
    Кирилина Е. Я.  Грабовский в якутской ссылке. // Вопросы литературы. № 7. 1961. С. 166-169.
    Мельников М. Ф.  Эвелина Улановская. // Мельников М. Ф.  Шел край наш дорогой столетий. Минск. 1987. С. 28-30.
    Карніловіч Э.  “Не гнуцца гэтакія”. // Чырвоная змена. Мінск. 6 красавіка 1994.
    Карніловіч Э.  Уланоўская Эвяліна Людвігаўна. // Энцыклапедыя Гісторыя Беларусі ў 6 тамах. Т. 6. Кн. І. Мінск. 2001. С. 576-578.
    Карніловіч Э. А.  “Не гнуцца гэтакія”. // Карніловіч Э. А.  Імёны з небыцця. Мінск. 2003. С. 22-31.
    Карніловіч Э.  Уланоўская Эвяліна Людвігаўна. // Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 16. Мінск. 2003. С. 217.
    Кранихфельд Л.  История моей жизни (Осколки воспоминаний). Москва. 2003.
    Наста Дзіўная,
    Койданава


                                                                        ДАДАТАК




                                                                           ДЗІЎНАЯ
                                                                   Нарыс з 80-х гадоў
                                                                                  І
    — Ці хутка станцыя, ямшчык?
    — Не скора яшчэ, да мяцеліцы наўрад ці даехаць, — бач, як закруціла, сівер ідзе.
    Ага, відаць, да мяцеліцы не даехаць. Пад вечар бярэцца на мароз. Чутна, як парыпвае пад палазамі сьнег, зімовы вецер — сівер — гудзе ў цёмным бары, яловыя лапы цягнуцца да вузкай лясной дарогі і самотна гайдаюцца ў змроку раньняга вечара.
    Холадна і няўтульна. Кібітка вузкая, пад бакі цісьне, ды яшчэ так недарэчы тырчаць шашкі і рэвальвэры ў праважатых. Званочак вядзе нейкую даўгую аднастайную песьню, у тон мяцеліцы.
    На шчасьце — вось і адзінокі станцыйны агеньчык на паляне шумнага бору.
    Мае праважатыя, два жандары, бразгаюць сапраўдным арсэналам зброі і атрасаюць сьнег у гарачай, цёмнай, закуранай хаце. Бедна і непрыветна. Гаспадыня прыладжвае ў сьвяцільні дымную лучыну.
    — Ці няма чаго ў цябе паесьці, гаспадыня?
    — Нічога няма ў нас...
    — А рыбы? Рака тут у вас недалёка.
    — Была рыба, ды выдра ўсю пажэрла.
    — Ну, бульбы...
    — Вой, бацюхна! Памерзла бульба ў нас сёлета, як ёсьць памерзла.
    Няма чаго рабіць; самавар, як ні дзіўна, знайшоўся. Пагрэліся чаем, гаспадыня ў кошыку прынесла хлеба і цыбулі. А мяцеліца на дварэ разгулялася, сыпала дробным сьнегам у вокны, часам нават агеньчык лучыны міргаў і хістаўся.
    — Нельга вам ехаць — начуйце! — гаворыць старая.
    — Што ж, заначуем. Вам жа, пане, сьпяшацца няма куды таксама. Бачыце — край тут які!.. Ну, а там яшчэ горш — паверце слову, — гаворыць адзін з праважатых.
    У хаце ўсё сьціхла. Нават гаспадыня склала сваю прасьніцу з пражай і ўляглася, перастаўшы паліць лучыну. Апанаваў змрок і цішыня, якая парушалася толькі парывістымі ўдарамі ветру.
    Я не спаў. У галаве, пад шум завірухі, нараджаліся і ляцелі адна за адной цяжкія думкі.
    — Не сьпіцца, відаць, пану? — гаворыць той жа праважаты — “старшой”, чалавек даволі сымпатычны, кемлівы, з прыемным, нават як быццам інтэлігентным тварам, ён ведаў сваю справу і таму не быў пэдантам. У дарозе такія не шукаюць непатрэбных абмежаваньняў і фармальнасьцей.
    — Ага, не сьпіцца.
    Нейкі час маўчым, але я ведаю, што і мой сусед не сьпіць, — адчуваецца, што і яму не да сну, што і ў яго галаве раяцца нейкія думкі. Другі праважаты, малады “падручны”, сьпіць сном здаровага, але вельмі стомленага чалавека. Часам ён штосьці неразборліва мармыча.
    — Дзіўлюся я з вас, — зноў гучыць роўны грудны голас унтэра, — народ малады, людзі высакародныя, адукаваныя, можна сказаць, — а як сваё жыцьцё праводзіце...
    — Як?
    — Эх, пане! Няўжо мы не можам разумець!.. Добра разумеем, не ў гэтакім, можа, жыцьці былі і не да гэтага змалку прывыклі...
    — Ну, гэта вы абы-што гаворыце... Быў час і адвыкнуць...
    — Няўжо вам весела? — гаворыць ён тонам сумненьня.
    — А вам?
    Маўчаньне. Гаўрылаў (будзем так зваць майго субяседніка), відаць, нешта думае.
    — Не, пане, нявесела. Верце слову: іншы раз бывае — проста, здаецца, на сьвет не глядзеў бы... Чаму, не ведаю,— толькі іншы раз так падступіць — нож востры, і толькі.
    — Служба паганая, ці што?
    — Служба службай... Канечне, не гульня, ды і начальства, трэба сказаць, строгае, а толькі ўсё ж не ад гэтага...
    — Дык чаго ж?
    — Хто ведае...
    Зноў маўчаньне.
    — Служба што. Сам сябе паводзь акуратна, толькі і ўсяго. Мне, тым больш, дадому скора. Са здатачных я, тэрмін ужо выходзіць. Начальнік кажа: “Заставайся, Гаўрылаў, што табе рабіць у вёсцы? Рэпутацыя ў цябе добрая...”
    — Застаняцеся?
    — Не. Яно, праўда, і дома... Ад сялянскай працы адвык!.. Ежа во... Ну і, само сабой, абыходжаньне... Грубасьць гэта...
    — Дык у чым жа справа? Ён падумаў і потым сказаў:
    — Вось я вам, пане, калі не засумуеце, выпадак адзін раскажу... Са мной быў...
    — Раскажыце...
                                                                             II
    Паступіў я на службу ў 1874 годзе, у эскадрон, адразу са здатачных. Служыў добра, можна сказаць, з поўнай стараннасьцю, усё болей па нарадах: у парад куды, да тэатра,— самі разумееце. Грамату добра ведаў, ну, і начальства не абмінала. Маёр у нас зямляк мне быў, убачыў ён маё стараньне, кліча аднойчы да сябе: “Я цябе, Гаўрылаў, у унтэр-афіцэры прадстаўлю... Ты ў камандзіроўках бываў?” — “Не, кажу, ваша высакародзьдзе”. — “Ну, кажа, у наступны раз прызначу цябе ў падручныя, прыгледзішся — справа няхітрая”. — “Слухаюся, кажу, ваша высакародзьдзе, рады старацца”.
    А ў камандзіроўках я і праўда што не быў ні разу, — з вашым братам, значыць. Яно хоць, скажам, справа няхітрая, а ўсё ж інструкцыі трэба ведаць, ды і кеміць тое-сёе патрэбна. Ну, добра...
    Праз тыдзень гэтак кліча мяне днявальны да начальніка і унтэр-афіцэра аднаго таксама. Прыйшлі. “Вам, кажа, у камандзіроўку ехаць. Вось табе, — гаворыць унтэр-афіцэру, — падручны. Ён яшчэ не бываў. Глядзіце, не зявайце, зрабіце, хлопцы, усё малайцамі, — паненку вам везьці з замка, палітычную, Марозаву. Вось вам інструкцыя, заўтра грошы атрымаеце і з богам!..”
    Іваноў, унтэр-афіцэр, старшы са мной ехаў, а я падручным, — вось як у мяне цяпер другі жандар. Старшаму сумка казённая даецца, грошы ён на рукі атрымлівае, паперы; ён расьпісваецца, падлікі гэтыя вядзе, ну, а радавы ў дапамогу яму: паслаць куды, за рэчамі глядзець, тое, другое.
    Ну, добра. Раніцой, ледзь днець пачало, — ад начальніка выйшлі, — гляджу: Іваноў мой ужо выпіць недзе пасьпеў. А чалавек быў, трэба шчыра сказаць, не падыходзячы — цяпер разжалавалі... На вачах у начальства — як мае быць унтэр-афіцэру, і нават на іншых паклёп наводзіў, выслугоўваўся. А як толькі з вачэй, то і закруціўся, і першае што — выпіць!
    Прыйшлі мы ў замак, як сьлед паперу падалі — чакаем, стаім. Цікава мне — што за паненку давядзецца везьці, а везьці трэба па маршруце далёка. Па гэтай самай дарозе ехалі, толькі ў павятовы горад яна была прызначана, не ў воласьць. Вось мне і цікава першы раз: што, маўляў, за палітычная такая?
    Толькі пачакалі мы гэта з гадзіну, пакуль яе рэчы зьбіралі — хаця і рэчаў з ёй вузельчык маленькі — спаднічка там, ну, тое-сёе, — самі ведаеце. Кніжкі таксама, а больш нічога з ёй не было; небагатых бацькоў, думаю. Толькі выводзяць яе — гляджу: маладая яшчэ, далібог, дзіцём мне падалася. Валасы русявыя, у адну касу сабраныя, шчокі чырвоныя. Ну, потым убачыў я — бледная зусім, белая ўсю дарогу была. І адразу мне яе шкода стала... Вядома, думаю... Начальства, даруйце... дарэмна не пакарае... Значыць, зрабіла штосьці па гэтай, па палітычнай часьці... Ну, а ўсё-такі... шкода, так шкода — проста, ну!..
    Пачала яна апранацца: паліто, галёшы... Рэчы нам яе паказалі — правіла такое: па інструкцыі мы рэчы глядзець павінны. “Грошы, пытаемся, з вамі якія будуць?” Рубель дваццаць капеек грошай аказалася, — старшы сабе ўзяў. “Вас, паненка, гаворыць ён, я абшукаць павінен”.
    Як яна тут успыхне. Вочы загарэліся, чырвань яшчэ гусьцей твар заліла. Губы тонкія, сярдзітыя... Як паглядзела па нас — верыце: збаяўся я і падступіцца не адважуся. Ну, а старшы, вядома, выпіўшы: проста лезе да яе. “Я, кажа, абавязаны; у мяне, кажа, інструкцыя!..”
    Як тут яна крыкне, — нават Іваноў і той ад яе адступіўся. Гляджу я на яе — твар пабялеў, ні крывінкі, а вочы пацямнелі, і злосная-злосная... Нагой тупае, гаворыць скоранька, — толькі я, прызнацца, добра і не слухаў, што яна гаварыла... Наглядчык таксама спалохаўся, вады ёй прынёс у шклянцы. “Супакойцеся, просіць яе, калі ласка, кажа, самі сябе пашкадуйце!” Ну, яна і яго не ўважыла. “Варвары вы, кажа, халопы!” І іншыя падобныя дзёрзкія словы гаворыць. Як хочаце: супраць начальства гэта ж нядобра. Бач, думаю, гадзюка... Дваранскі вырадак!
    Так мы яе і не абшукалі. Павёў яе наглядчык у другі пакой, ды з наглядчыцай адразу ж і выйшлі. “Нічога, гавораць, пры іх няма”. А яна пазірае на яго і быццам сьмяецца яму ў твар, і вочы злыя ўсё. А Іваноў, вядома, — мора па калена, — глядзіць ды ўсё сваё: “Не па закону: у мяне, гаворыць, інструкцыя!..” Але наглядчык увагі не зьвярнуў. Ясна, раз ён п’яны. П’янаму якая вера!
    Паехалі. Па горадзе праяжджалі, — яна ўсё ў вокны карэты глядзіць, быццам разьвітваецца ці знаёмых хоча ўбачыць. А Іваноў узяў ды фіранкі апусьціў — вокны і закрыў. Забілася яна ў куток, сьцялася ўся і не глядзіць на нас. А я, прызнацца, не вытрымаў: узяў за беражок адну фіранку, быццам сам паглядзець хачу, — і адкрыў так, каб ёй відаць было... Толькі яна і не зірнула — у куточку сярдзітая сядзіць, губы прыкусіла... Да крыві, так я сабе думаў, пакусае.
    Паехалі чыгункай. Надвор’е яснае ў той дзень стаяла — увосень гэта было, у верасьні месяцы. Сонца сьвеціць, але вецер сьвежы, асеньні, а яна ў вагоне акно адчыніла, сама высунецца на вецер і сядзіць так. Па інструкцыі яно не паложана, ведаеце, вокны расчыняць, але Іваноў мой як у вагон уваліўся, так і захроп; а я не адважуся ёй сказаць. Потым асьмеліўся, падышоў да яе і кажу: “Паненка, кажу, зачыніце акно. — Маўчыць, быццам не ёй гавораць. Пастаяў я тут, пастаяў, а потым зноў кажу: — Прастынеце, паненка,— холадна ж”.
    Павярнулася яна да мяне і ўтаропілася вачыма, нібыта зьдзівілася нечаму... Паглядзела ды і кажа: “Кіньце!” І зноў у акно высунулася. Махнуў я рукой, адышоў убок.
    Зрабілася яна крыху спакайнейшая. Зачыніць акно, у паліто захутаецца ўся, грэецца. Вецер, кажу, моцны быў, холадна! А потым зноў да акна сядзе, і зноў на ветры ўся, — пасьля турмы, відаць, не наглядзіцца. Павесялела нават, пазірае сабе, усьміхаецца. І так на яе ў тую пару хораша глядзець было!.. Ці верыце...
    Апавядальнік змоўк і задумаўся. Потым, як быццам трохі сумеўшыся, загаварыў далей:
     — Вядома, з непрывычкі гэта... Пасьля шмат вазіў, прывык. А той раз дзіўна мне здалося: куды, думаю, мы яе вязём, дзіцё гэтакае... І потым, прызнацца вам, пане, вы ўжо не асудзіце: што, думаю, калі б у начальства папрасіць за жонку ўзяць... Я б ужо з яе дурасьць гэтую выкурыў. Чалавек я, тым болей, служачы... Канечне, розум малады, дурны... Цяпер я дапяў... Папу тады на споведзі расказаў, а ён: “Вось ад гэтай самай думкі насланьнё на цябе і найшло. Таму што яна, відаць, і ў бога не верыць...”
    Ад Кастрамы на тройцы ехаць давялося; Іваноў у мяне п’яны –п’яненькі: праспіцца і зноў залівае. Выйшаў з вагона, хістаецца. Ну, думаю, дрэнь справа, хаця б грошы казённыя не пагубляў. Уваліўся ў паштовыя калёсы, лёг і адразу захроп. Села яна побач, — няёмка. Паглядзела на яго — ну, быццам вось на гадзіну якую. Скурчылася так, каб не зачапіць яго як-небудзь — уся ў куточак і прыціснулася, а я на козлы сеў. Паехалі, — вецер сіверны, — я і то прамёрз. Закашляла моцна і хусьцінку да вуснаў паднесла, а на ёй, гляджу, кроў. Дык мяне нібы хто ў сэрца кальнуў іголкай. Эх, кажу, паненка, — як можна! Хворыя вы, а ў такую дарогу паехалі, восень, холад!.. Хіба, кажу, можна гэтак!
    Ускінула яна на мяне вочы, паглядзела, і быццам зноў усярэдзіне ў яе закіпаць стала.
    “Што вы, кажа, дурныя, ці што? Не разумееце, што я не па сваёй волі еду? Добранькі таксама: сам вязе і яшчэ шкадуе!”
    “Вы б начальству заявілі, — у бальніцу хоць ляглі б, чым у такі холад ехаць. Дарога ж няблізкая!”
    “А куды?” — пытаецца.
    А нам, ведаеце, строга забаронена гаварыць злачынцам, куды іх везьці загадана. Бачыць яна, што я сумеўся, і адвярнулася. “Не трэба, кажа, гэта я так... Не гаварыце нічога, ды ўжо і самі не лезьце”.
    Не стрываў я. “Вось куды вам ехаць. Не блізка! — Сьцяла яна вусны, бровы насупіла, але нічога не сказала. Пахітаў я галавой... — Вось як, — кажу,— паненка. Маладыя вы, не ведаеце яшчэ, што гэта значыць!”
    А прыкра мне было... Раззлаваўся... А яна зноў паглядзела на мяне дый кажа:
    “Дарэмна вы так думаеце. Ведаю я добра, што гэта значыць, а ў бальніцу ўсё-такі не лягла. Дзякуй! Лепей ужо калі паміраць, дык на волі, у сваіх. А то, можа, яшчэ і папраўлюся, дык зноў жа па волі, а не ў бальніцы вашай турэмнай. Вы думаеце, кажа, ад ветру я захварэла ці ад прастуды? Дзіва што!” — “Там у вас, пытаюся, што, сваякі ёсьць?” Гэта я таму, бо яна мне гаварыла, што ў сваіх папраўляцца хоча.
    “Не, — кажа, — у мяне там ні сваякоў, ні знаёмых. Горад мне чужы, але, мусіць, такія ж, як і я, ссыльныя ёсьць, таварышы”. — Зьдзівіўся я — як гэта яна чужых людзей сваімі называе, — няўжо, думаю, яе хто без грошай там паіць-карміць будзе, ды яшчэ незнаёмую?.. Толькі не стаў яе распытваць, таму што бачу: бровы ўздымае, незадаволеная, навошта я пытаюся.
    Добра, думаю... Няхай! Ліха но бачыла. хлебане гора, будзе ведаць, што такое чужая старана...
    Пад вечар хмары насунуліся, вецер падзьмуў халодны, — а там і дождж пайшоў. Гразь і дасюль была, а тут разьвезла — проста кісель, не дарога. Сьпіну мне ўсю гразьзю запырскала, ды і ёй парадкам дасталася. Адным словам сказаць, што надвор’е, на яе няшчасьце, пайшло самае дрэннае: дожджыкам проста ў твар сячэ; яно хоць, дапусьцім, кібітка крытая і дзяружкай я яе закрыў, але куды там! Цячэ ўсюды; прамерзла, гляджу: уся дрыжыць і вочы заплюшчыла. Па твары кроплі дажджу пацяклі, а шчокі белыя, і не зварухнецца, як без памяці. Спалохаўся я нават. Бачу: справа, выходзіць, дрэнь... Іваноў п’яны — храпе сабе, гора мала... Што тут рабіць, тым больш я першы раз.
    У Яраслаў-горад у самы вечар прыехалі. Раскатурхаў я Іванова, на станцыю выйшлі, загадаў я самавар грэць. А з горада з гэтага параходы ходзяць, толькі па інструкцыі нам на параходах вазіць строга забараняецца. Яно хоць нашаму брату выгадней — эканомію загнаць можна, але боязна. На прыстані, ведаеце, паліцэйскія стаяць, а то і наш брат, мясцовы жандар, паклёп навесьці заўсёды можа. Вось паненка і гаворыць нам: “Я, — кажа, — далей па паштовых не паеду. Як хочаце, кажа, параходам вязіце”. А Іваноў ледзь вочы прадраў з пахмельля — сярдзіты. “Вам пра гэта разважаць не паложана. Куды павязуць, туды і паедзеце!” Нічога яна яму не сказала, а мне:
    “Чулі, — гаворыць, — што я сказала: не паеду”.
     Адазваў я тут Іванова ўбок: “Трэба, — кажу, — на параходзе везьці. Вам жа лепей: эканомія застанецца”. Ён на гэта пайшоў, толькі напалохаўся. “Тут, — кажа,— палкоў-нік, дык каб нічога піякага. Ідзі спытай,— мне,— кажа,— нездаровіцца нешта”. А палкоўнік недалёка жыў. “Хадзем, кажу, разам і паненку з сабой возьмем”. Баяўся я: Іваноў, думаю, спаць заваліцца сп’яну, дык каб нічога ніякага. А то — уцячэ яна ці над сабой што зробіць — адказваць давядзецца. Ну, пайшлі мы да палкоўніка. Выйшаў ён да нас. “Што трэба?” — пытаецца. Яна яму і тлумачыць і таксама не надта лагодна. Ёй бы папрасіць пакорна, так і так, маўляў, зрабіце боскую ласку — а яна тут па-свойму: “Па якому праву”, — гаворыць, ну і іншае; усе, ведаеце, дзёрзкія словы гаворыць, якія вы, палітыкі, любіце. Ну, самі разумееце, начальству гэта не падабаецца. Начальства любіць ціхмяных. Аднак выслухаў ён яе і нічога — ветліва адказвае: “Не магу, — кажа, — нічога я тут не магу. Па закону... нельга!” Гляджу, паненка мая зноў расчырванелася, вочы — як вугельчыкі. “Закон!” — гаворыць і засьмяялася па-свойму, злосна і моцна. “Сапраўды так, — палкоўнік ёй,— закон!”
     Прызнацца, я тут забыўся па асьцярожнасьць ды і ўставіў сваё: “Праўда, што, ваша высакародзьдзе, закон, але яны, ваша высакародзьдзе, хворая”. Паглядзеў ён на мяне строга. “Як тваё прозьвішча?” — пытаецца. “А вам, паненка, кажа, калі хворыя вы, — у бальніцу ў турэмную, калі ласка!” Адвярнулася яна і пайшла прэч, слова не сказала. Мы за ёй. Не захацела ў бальніцу; ды і то трэба сказаць: ужо калі на месцы не засталася, а тут без грошай, ды па чужой старане, канечне, не даводзіцца.
    Ну, што тут зробіш. Іваноў на мяне накінуўся: “Што, маўляў, цяпер будзе; ясна, з-за цябе, дурня, абодва адказваць будзем”. Загадаў коней запрагаць і ноч перачакаць не схацеў, так нанач і выяжджаць давялося. Падышлі мы да яе: “Калі ласка, кажам, паненка, коні пададзеныя”. А яна на канапу прылягла — толькі сагравацца пачала. Падхапілася, стала перад намі,— выпрасталася ўся, — глядзіць на нас ва ўпор, нават, скажу вам, страшна па яе глядзець зрабілася. “Праклятыя вы”, — кажа і зноў па-свойму загаварыла, незразумела. Быццам бы і па-руску, — а нічога зразумець немагчыма. Толькі сярдзіта ды жаласна: “Ну, цяпер ваша воля, вы мяне замучыць можаце, — што хочаце рабіце. Еду!” А самавар усё на стале стаіць, яна яшчэ і не піла. Мы з Івановым свой чай заварылі, я і ёй наліў. Хлеб у нас белы, я таксама ёй адрэзаў. “Паешце, — кажу, — на дарогу. Нічога, хоць сагрэецеся трохі”. Яна галёшы абувала, кінула абуваць, павярнулася да мяне, глядзела, глядзела, потым плячыма павяла і кажа:
    “Што гэта за чалавек такі! Зусім вы, здаецца, ненармальныя. Буду я, кажа, ваш чай піць!”
    Крыўдна мне зрабілася, сказаць не магу: і цяпер успомню, кроў да твару прылівае. Вось вы не грэбуеце з намі хлеб-соль есьці. Рубанава везьлі, — штаб-афіцэрскі сын, а таксама не грэбаваў. А яна пагрэбавала. Загадала потым на другім стале сабе самавар асобна сагрэць, і ўжо вядома: за чай і за цукар удвая заплаціла. А ўсяго ж і грошай — рубель дваццаць!
                                                                                     III
    Апавядальнік змоўк, і на нейкі час у хаце стала ціха, чуваць было толькі роўнае дыханьне малодшага жандара ды шыпеньне мяцеліцы за акном.
    — Вы не сьпіцё? — папытаўся ў мяне Гаўрылаў.
    — Не, гаварыце, калі ласка,— я слухаю.
    — ...Шмат я ад яе, — прадаўжаў апавядальнік, памаўчаўшы, — шмат пакуты тады прыняў. Дарогай, ведаеце, ноччу, усё дожджык, непагадзь злая... Праз лес едзеш, лес стогнам стогне. Яе мне і не відаць, таму што ноч цёмная, слата, хоць вока выкалі, а паверыце,— яна ў мяне перад вачыма стаіць, ды так, што вось, быццам удзень, яе бачу: і вочы яе і твар злосны, і як яна зьмерзла ўся, а сама ўсё глядзіць некуды, нібы ўсе думкі свае пра сябе ў галаве варочае. Як са станцыі паехалі, пачаў я яе кажухом накрываць. “Апраніце, прашу, кажух, — усё ж цяплей будзе”. Скінула кажух з сябе. “Ваш, кажа, — вы і апранайце”. Кажух, і праўда, мой быў, але здагадаўся я і тлумачу ёй: “Не мой, кажу, казённы, па закону арыштаваным паложана”. Ну, апранула...
    Толькі і кажух не памог: як разьвіднелася, — зірнуў я на яе, а яна аж з твару зьмянілася. Са станцыі зноў паехалі, загадала яна Іванову на козлы сесьці. Пабурчаў ён, але не змог аслухацца, тым больш — хмель у яго трохі прайшоў. Я з ёй побач сеў.
    Трое сутак мы ехалі і нідзе не начавалі. Па-першае, у інструкцыі сказана: не спыняцца па начлег, а “ў выпадку вялікай стомленасьці” — не іначай як у гарадах, дзе ёсьць каравулы. Ну, а тут, самі ведаеце, якія гарады!
    Прыехалі-такі на месца. Быццам гара ў мяне з плячэй далоў, як горад убачылі. І трэба вам сказаць: у капцы яна амаль што на руках у мяне і ехала. Бачу — ляжыць у возе, непрытомная; падкіне на каляіне калёсы, дык яна галавой у біліну і ўдарыцца. Падняў яе на руку на правую, так і вёз; усё ж лягчэй. Спачатку адштурхнула была мяне: “Прэч, кажа, не дакранайцеся!” А потым нічога. Можа, таму, што без памяці была... Вочы заплюшчаныя, павекі зусім пацямнелі, і твар дабрэйшы зрабіўся, не такі злосны. І нават так было, што засьмяецца праз сон і прасьвятлее, прыціскаецца да мяне, да цёплага. Відаць, ёй, беднай, добрае ў сьне трызьнілася. Як да горада пад’яжджалі, ачнулася, устала... Дождж перасьціх, сонца выглянула, — павесялела... Толькі з губэрні яе далей адправілі, у губэрнскім горадзе не пакінулі, і нам жа яе далей везьці давялося — тамашнія жандары ў разьезьдзе былі. Як ехаць нам, — гляджу: у паліцыю народу набіраецца: паненкі маладыя ды паны студэнты, відаць, са ссыльных... І ўсе, быццам знаёмыя, з ёй гавораць, за руку вітаюцца, распытваюць. Грошай ёй прынесьлі, хустку на дарогу пуховую, не абы-якую... Правялі...
    Ехала вясёлая, толькі кашляла часта. А на нас і не пазірала.
    Прыехалі ў павятовы горад, дзе ёй пражываць назначана; здалі яе пад расьпіску. Тут яна прозьвішча нейкае называе. “Тут, кажа, Разанцаў?” — “Тут”, — адказваюць. Спраўнік прыехаў. “Дзе, кажа, жыць будзеце?” — “Не ведаю, кажа, а пакуль што да Разанцава пайду”. Пахітаў ён галавой, а яна сабралася і пайшла. З намі і не разьвіталася.
                                                                                   IV
    Апавядальнік змоўк і прыслухаўся, ці не сплю я.
    — Дык вы яе болей і не бачылі?
    — Бачыў, ды лепей бы ўжо і не бачыць...
    ...Неўзабаве я зноў яе сустрэў. Як прыехалі мы з камандзіроўкі — зараз нас зноў у нарад, і зноў у той жа бок. Студэнта аднаго вазілі, Загражскага. Вясёлы такі, песьні добра сьпяваў і выпіць любіў. Яго яшчэ далей паслалі. Вось паехалі мы цераз той самы горад, дзе яе пакінулі, і стала мне цікава пра яе жыцьцё даведацца. “Тут, пытаюся, паненка наша?” Тут, гавораць, толькі дзіўная яна нейкая: як прыехала, дык адразу да ссыльнага пайшла, і ніхто яе пасьля не бачыў, — у яго і жыве. Хто гаворыць: хворая яна; а то плятуць: быццам яна ў яго палюбоўніца. Вядома, народ вярзе... А мне ўспомнілася, што яна гаварыла: “Памерці мне ў сваіх хочацца”. І так мне цікава... І не тое што цікава, а, проста сказаць, пацягнула. Схаджу, думаю, Пагляджу на яе. Ад мяне яна дрэннага не бачыла, а я на яе злосьці не маю. Схаджу...
    Пайшоў — добрыя людзі дарогу паказалі; а жыла яна ў канцы горада. Домік маленькі, дзьверцы нізенькія. Увайшоў я да ссыльнага гэтага, гляджу: чыста ў яго, пакой сьветлы, у кутку ложак стаіць і занавескай куток адгароджаны. Кніг багата, на стале, на паліцах... А побач майстэрня малюсенькая, там на лаўцы другая пасьцель ляжыць.
    Як зайшоў я, — яна на пасьцелі сядзела, у хустку захутаная і ногі пад сябе падабрала,— шыла штосьці. А ссыльны... Разанцаў па прозьвішчы... побач на лаўцы сядзіць, з кніжкі ёй штосьці вычытвае. У акулярах, чалавек, відаць, сур’ёзны. Шые яна, а сама слухае. Стукнуў я дзьвярыма, яна, як убачыла, прыўстала, за руку яго схапіла, ды так і замерла. Вочы вялікія, цёмныя і страшныя... ну, усё, як і раней бывала, толькі яшчэ бялейшая тварам здалася. За руку яго моцна сьціснула, — ён спалохаўся, да яе кінуўся: “Што, кажа, з вамі? Супакойцеся!” А сам мяне не бачыць. Потым адпусьціла яна руку яго, — з пасьцелі ўстаць хоча. “Бывайце, — кажа яму,— відаць, ім для мяне і сьмерці добрай шкода”. Тут і ён павярнуўся, убачыў мяне, — як ускочыць на ногі. Думаў я — кінецца... заб’е яшчэ. Чалавек, тым болей, рослы, здаровы.
    Яны, ведаеце, падумалі так, што зноў гэта за ёй прыехалі... Толькі бачыць ён — стаю я і сам ні жывы ні мёртвы, ды і адзін. Павярнуўся да яе, узяў за руку. “Супакойцеся. А вам, пытаецца, кавалер, што тут, уласна, трэба?.. Чаго прыйшлі?”
    Я растлумачыў, што, маўляў, нічога мне не трэба, а так прыйшоў, сам па сабе. Як вёз, маўляў, паненку, і былі яны нездаровыя, дык праведаць прыйшоў... Ну ён абмяк. А яна ўсё такая ж злосная, кіпіць уся. І за што б, здаецца? Іваноў, вядома, чалавек недалікатны. Дык я ж за яе заступаўся...
    Разабраўся ён, у чым справа, засьмяяўся да яе: “Ну вось бачыце, кажа, я ж вам казаў”. Я так зразумеў, што ў іх была ўжо гаворка пра мяне... Пра дарогу яна, відаць, расказвала.
    “Даруйце, — кажу, — калі напалохаў вас... Няўчас што... Дык я і пайду. Бывайце, маўляў, не ўспамінайце ліхам, дабром, відаць, не ўспомніце”.
    Устаў ён, у твар мне паглядзеў і руку падае.
    “Вось што, — кажа, — паедзеце назад, калі час будзе, — заходзьце, калі ласка”. — А яна пазірае на нас ды ўсьміхаецца па-свойму, нядобра.
    “Не разумею я, — кажа,— чаго яму заходзіць? І навошта клічаце?” А ён ёй: “Нічога, нічога! Няхай зойдзе, калі сам зноў захоча... Заходзьце, заходзьце, нічога!”
    Не ўсё я, прызнацца, зразумеў, што яны тут яшчэ казалі. Вы ж, паны, мудрагеліста іншы раз між сабой гаворыце... А цікава. Калі б так застацца, паслухаць... але мне няёмка, — яшчэ б чаго не падумалі. Пайшоў.
    Ну, толькі завезьлі мы пана Загражскага на месца, едзем назад. Кліча спраўнік старшага і гаворыць: “Вам тут заставацца аж да распараджэньня; тэлеграму атрымаў. Папер вам чакаць па пошце”. Ну, мы, вядома, засталіся.
    Вось я зноў да іх: дай, думаю, зайду — хоць у гаспадароў пра яе спытаю. Зайшоў. Гаворыць гаспадар дома: “Дрэнна, — кажа, — каб не памерла. Баюся, каб адказваць не давялося, — таму, уласна, што папа клікаць не будуць”. Толькі стаім мы, гаворым, а ў гэты самы час Разанцаў выйшаў. Убачыў мяне, павітаўся, ды і кажа: “Зноў прыйшоў? Што ж, зайдзі”. Я і зайшоў ціхенька, а ён за мной. Паглядзела яна, ды і пытаецца: “Зноў гэты дзіўны чалавек!.. Вы яго паклікалі, ці што?” — “Не, — кажа, — не клікаў я, — ён сам прыйшоў”. Я не выцерпеў:
    “Што гэта, кажу, паненка, — за што вы сэрца на мяне носіце? Ці я вораг вам які?”
    “Вораг і ёсьць, — кажа, — а вы хіба не ведаеце? Канечне, вораг!” — Голас у яе слабы, ціхі, на шчоках чырвань так і гарыць, і такі твар у яе прыемны... здаецца, не наглядзеўся б. Эх, думаю, — не жыліца яна па сьвеце, — пачаў прабачэньня прасіць, — як бы, думаю, не памерла, не дараваўшы. “Даруйце мне, — кажу, — калі вам што нядобрае зрабіў”. Вядома, як па-нашаму, па-хрысьціянску належыць... А яна зноў, гляджу, аж кіпіць... “Дараваць! Вось яшчэ! Ніколі не дарую, і не думайце, ніколі. Памру вось... але ведайце: не даравала!”
    Апавядальнік зноў змоўк і задумаўся. Потым працягваў ціха і засяроджана:
    — Зноў у іх паміж сабой гаворка пайшла. Вы вось чалавек адукаваны, па-іхняму разумець павінны; дык я вам скажу, якія словы я запомніў. Словы запалі, і цяпер помню, а сэнсу не ведаю. Ён гаворыць:
    “Бачыце: не жандар да вас прыйшоў цяпер... Жандар вас вёз, другога павязе, дык гэта ён усё па інструкцыі. А сюды ж яго хіба інструкцыя прывяла? Вы вось што, — кажа, — пане кавалер, не ведаю, як зваць вас...”
    “Сьцяпан”, — кажу.
    “А па бацьку як?”
    “Пятровічам звалі”.
    “Дык вось, маўляў, Сьцяпан Пятровіч. Вы сюды чаму прыйшлі? Па-чалавечы? Праўда?”
    “Вядома, па-чалавечы. Гэта, кажу, вы правільна тлумачыце. Калі па інструкцыі, дык нам гэта нават забаронена, каб да вас заходзіць без патрэбы. Начальства даведаецца — не пахваліць”.
    “Ну, вось бачыце», — ён ёй гаворыць і за руку яе ўзяў. Яна руку вырвала.
    “Нічога, — кажа,— не бачу. Гэта вы бачыце, чаго і няма. А мы з ім вось (гэта значыць, са мной) людзі простыя. Ворагі дык ворагі, і няма чаго тут антымоніі разводзіць. Іхняя справа — глядзі, наша справа — не зявай. Ён, вось бачыце: стаіць, слухае. Шкода, не разумее, а то б у данясеньні ўсё напісаў...”
    Павярнуўся ён у мой бок, глядзіць на мяне праз акуляры. Вочы ў яго вострыя, а добрыя. “Чуеце? — мне гаворыць. — Што ж вы скажаце?.. Ну, ды не тлумачце нічога: я так лічу, што вам гэта крыўдна”.
    Яно, канечне... па інструкцыі так паложана, што калі што супраць інтарэсу, то абавязаны я, па прысяжнай пасадзе, на бацьку роднага данесьці... Ну, але калі я не затым, значыць, прыйшоў, то праўда, што цяжка мне было, проста за сэрца ўзяло. Павярнуўся я да дзьвярэй, але Разанцаў утрымаў.
    “Пачакай, — кажа, — Сьцяпан Пятровіч, — не ідзі яшчэ”. А ёй: “Нядобра гэта... Ну, не даруйце, не мірыцеся. Што пра гэта гаварыць. Ён і сам, можа, не дараваў бы, калі б як сьлед усё зразумеў... Але ж і вораг таксама чалавек бывае... А вы гэтага якраз і не прызнаеце. Сэктантка вы, — кажа, — вось што!”
    “Няхай, — яна яму, — а вы раўнадушны чалавек... Вам бы, — кажа, — толькі кніжкі чытаць...”
    Як яна яму гэта слова сказала, — ён нават на ногі ўскочыў. Быццам ударыла яго. Яна, бачу, спалохалася нават.
    “Раўнадушны? Ну, вы самі ведаеце, што няпраўду сказалі”.
    “Магчыма, — яна яму адказвае. — А вы мне — праўду?..”
    “А я, — гаворыць, — праўду: баярыня вы, Марозава, дый годзе...”
    Задумалася яна, руку яму падала; ён руку ўзяў, а яна ў твар яму паглядзела-паглядзела дый кажа: “Так, вы, напэўна, маеце рацыю!” А я стаю, дурань дурнем, пазіраю, а ў самога смокча нешта ля сэрца, так і падступае. Потым павярнулася да мяне, глянула без гневу і руку падала. “Вось, кажа, што я вам скажу: ворагі мы да сьмерці... Ну, ды бог з вамі, руку вам падаю, — жадаю вам калі-небудзь чалавекам стаць — зусім не па інструкцыі... Стамілася я”, — гаворыць яму.
    Я і выйшаў. Разанцаў таксама за мной. Сталі мы на дварэ, і бачу я: на вачах у яго быццам сьляза паблісквае.
    “Вось што, — кажа, — Сьцяпан Пятровіч. Доўга вы яшчэ тут прабудзеце?”
    “Не ведаю, — кажу, — можа, і яшчэ дні тры, да пошты”.
    “Калі, — кажа, — яшчэ зайсьці захочаце, дык нічога, зайдзіце. Вы, здаецца, чалавек, па сваёй справе, нічога...”
    “Даруйце, — кажу, — напалохаў...”
    “Толькі, — кажа, — вы ўжо лепей гаспадыні спачатку скажыце”.
    “А што я хачу спытаць, — кажу: — Вы вось пра баярыню гаварылі, пра Марозаву. Яны, значыць, баярскага роду?”
    “Баярскага, — кажа, — ці не баярскага, а ўжо такая парода: зламаць яе, кажа, можна... Вы і то ўжо зламалі... Ну, а сагнуць, — сам жа бачыў: не гнуцца такія”.
    На тым і разьвіталіся.
                                                                                       V
    ...Памерла яна неўзабаве. Як хавалі яе, я і не бачыў — у спраўніка быў. Толькі на другі дзень ссыльнага гэтага сустрэў; падышоў да яго — гляджу: ён аж з твару зьмяніўся.
    Росту ён быў высокага, твар сур’ёзны, але раней ветліва глядзеў, а тут зьверам на мяне, як ёсьць, зірнуў. Падаў быў руку, а потым раптам руку маю кінуў і адвярнуўся. “Не магу, — кажа, — я цябе бачыць цяпер. Ідзі, братка, богам прашу, ідзі!..” Апусьціў ён галаву і пайшоў, а я на кватэру прыйшоў, і так у мяне заскрэбла, — проста дні два нават есьці не мог. З таго самага часу нуда і прывязалася да мяне. Бы сурочыў хто.
    На другі дзень спраўнік паклікаў нас: “Можаце, — кажа, — цяпер ехаць: прыйшла папера, але позна”. Відаць, зноў нам яе везьці давялося б, ды ўжо бог яе пашкадаваў: сам прыбраў.
    ...Толькі што яшчэ са мной пасьля здарылася, — не канец жа яшчэ. Назад едучы, прыехалі мы на станцыю адну... Заходзім у пакой, а там па стале самавар стаіць, закуска розная, і старэнькая нейкая сядзіць, гаспадыню чаем частуе. Чысьценькая старая, маленькая, ды вясёлая такая, гаваркая. Усё гаспадыні пра свае справы расказвае: “Вось, — кажа, — сабрала я пажыткі, дом, што ў спадчыну дастаўся, прадала і паехала да маёй галубкі. Вось узрадуецца! Ужо і насварыцца, і раззлуецца, ведаю, што раззлуецца, — а ўсё ж радасная будзе. Пісала мне, загадала не прыяжджаць. Каб нават ні ў якім разе я да яе не ехала. Ну, ды гэта ўсё нічога!”
    Тут мяне быццам хто пад левы бок штурхануў. Выйшаў я на кухню. “Што за старая?” — пытаюся ў дзеўкі-служанкі. “А гэта, — кажа, — той самай паненкі, што вы той раз везьлі, матуля родная”. Тут мяне павяло нават. Бачыць дзеўка, як я з твару зьмяніўся, пытаецца: “Што, служывы, з табой?”
    “Цішэй, — кажу,— чаго крычыш... паненка ж памерла”.
    Тут яна, дзеўка гэтая, — і дзеўка ж, трэба сказаць, гуляшчая была, з праежджымі круціла, — як плясьне рукамі ды як заплача, і з хаты вон. Узяў я шапку, ды і сам выйшаў, — чуў толькі, як старая ў зале з гаспадыняй усё гаворыць, і так мне гэтай старой страшна стала, так страшна, што і выказаць немагчыма. Пайшоў я па дарозе, — пасьля ўжо Іваноў мяне дагнаў з возам, я і сеў.
                                                                                   VI
    ...Вось які выпадак!.. А спраўнік данёс, відаць, начальству, што я да ссыльных хадзіў, і палкоўнік кастрамскі таксама данёс, як я за яе заступаўся, — адно да аднаго і сабралася. Не хацеў мяне начальнік і ў унтэр-афіцэры прадстаўляць. “Які ты, — кажа, — унтэр-афіцэр, — баба ты! У карцэр бы цябе, дурня!” Толькі мне тады ўсё роўна было і нават не шкада нічога.
    І ўсё я пра гэту паненку злосную забыць не мог, ды і цяпер тое ж самае: так і стаіць, бывае, перад вачыма.
    1880
     /У. Г. Караленка. Апошні прамень. Выбранае. Пераклаў з рускай Анатоль Кудравец. Мінск. 1984. С. 12-26./

                                                         VIII.  ДЗЕЎКУ  ПРЫВЕЗЬЛІ
    Неяк увечар, на калядах, сям’я Гаўры зьяжджала гуляць да багатага пачынаўца Дураненкі. Гэта быў той самы гаспадар, які ў дзень майго прыезду на сходзе ў старасты казаў пра неабходнасьць “пашанаваць” Фрола-Лаўра новым дахам. Яго слухалі паважна, і яго меркаваньне прынялі. Гэта быў, мабыць, самы заможны чалавек у Пачынках.
    Вярнуліся мае гаспадары ад Дураненкаў позна і распавялі мне навіну: “Да Дураненкі прывезьлі дзеўку”, таксама ссыльную. Яны яе бачылі, і яна ім сказала, што яна “па адной справе са мной”.
    Я дрэнна спаў гэту ноч ад нецярпеньня. “Па адной справе са мной”… Можа быць, гэта адна з сясьцёр Іваноўскіх… Раніцой, аднак, калі гаспадары, якія праспаліся, распавялі падрабязнасьці, я пераканаўся, што мая здагадка няслушная: дзяўчына была сьветлая бляндынка, з кругла астрыжанымі валасамі, “як у хлопца”. Па адной справе са мной… Я зразумеў, што гэтым яна жадала сказаць, што яна таксама палітычная. Па апісаньні - гэта была зусім маладзенькая дзяўчына. Як яна павінна пачувацца ў гэтай глухмені?
    На наступную раніцу да Гаўры наштосьці прыехаў малады хлопец - сын Дураненкі. Ён дапоўніў аповяды маіх гаспадароў: “Дзеўку прывёз сам ураднік і пасяліў у іх, сказаўшы, што на гэта значыць загад самога спраўніка: пасяліць у лепшай хаце, гэта значыць у Дураненкі”.
    - Ну, - сказаў я хлопцу, - пакланіся вашай новай жыліцы і скажы, што заўтра я прыйду да яе.
    Хлопец замахаў рукамі.
    - І-і ні-ні. Не мажы прыходзіць! Ураднік загадаў, каб ссыльных, асабліва цябе, не падпускаць на сто сажняў да нашага пачынку. “Калі што, кажа, - з ружжа страляйце”.
    Гэта было сур’ёзна. Дурны ўраднік, можа быць, па загадзе неразумнага станавога ці спраўніка, уводзіў зусім новы матыў у наша ссыльнае жыцьцё. Раз ужо мне даслалі для подпісу абавязаньне “не выходзіць за мяжу паселішча”. Я адказаў у жартаўлівым тоне, з-за тое што я жыву не ў паселішчы, то і абавязаньні не выходзіць за мяжу яго даць не магу. Зараз гэта была спроба прымацаваць нас, як да турмы, да межаў дадзенага пачынка. Бог ведае куды магла б прывесьці гэта спроба, калі б я ёй падпарадкаваўся. Таму я ўспыхнуў і сказаў хлопцу:
    - Ну калі так, то скажы бацьку: заўтра я прыйду да яго ў госьці не адзін. Паклічу яшчэ Нясецкага, Лізункова і іншых ссыльных. Хай прымае госьцяў.
    Лізункоў быў таксама крымінальны ссыльны, чалавек загадкавы і дзіўны: велізарнага росту, які пазарастаў барадой да самых броў, з доўгімі валасамі, якія ён распускаў па плячах і напускаў зьверху на лоб. Мінулае яго не было нікому вядома: казалі, што зарасьнік на ілбу і на шчоках хавае таўро КАТ, якое калісьці кат ставіў гарачым жалезам прысуджаным на катаргу. У яго адрывістых аповядах парой прасьлізгвалі зьвесткі пра далёкую Сыбір. Ён ведаў, як завецца кітайская гарэлка (“дужа моцная: вып’еш з напарстак - з ног валіць”), і распавядаў, што кітайскую лодачку можна панесьці пад мышкай… У бога ён не верыў і, да зьдзіўленьня пачынаўцаў, любіў часам блюзьніць, лаючы і бога, і багародзіцу, і Міколу-цудатворца самымі непрыстойнымі словамі. Казаў ён павольна, глухім голасам, і вочы яго пры гэтым глядзелі цяжка і цьмяна. Мне здавалася, зрэшты, што гэты жахлівы выгляд і манеры былі для гэтага чалавека толькі зброяй у жыцьцёвай барацьбе, асабліва ў Пачынках, а ў сутнасьці, душа ў яго была не злая… Я разы два прымаў яго ў сябе, частуючы гарбатай, і ў яго вачах чытаў падзяку і нават адданасьць. Я быў упэўнены, што ён па першым слове пойдзе са мной да Дураненкі.
    Сям’я Гаўры пры маёй заяве глядзела на мяне са зьдзіўленьнем і нават некаторым страхам. Дагэтуль яны лічылі мяне “рахманым”, а цяпер я пагражаю прывесьці з сабой да Дураненкі чараду ссыльных. Але мне не заставалася нічога іншага: я быў у лесе, сярод лясных нораваў, і калі я дазволю ўрадніку паставіць мяне ў залежнасьць ад яго самадурных загадаў, то цяжка сказаць, да чаго гэта можа дайсьці. Акрамя таго, у маім уяўленьні стаяла гэта бедная дзяўчына. Яна, вядома, чакае майго наведваньня сярод гэтых лясных людзей. І я не прыйду?..
    - Ну дык вось, хлопец! Так і скажы бацьку, - паўтарыў я цьвёрда. Хлопец, мабыць, спалохаўся. Ён зьехаў з заклапочаным выглядам, а гадзіны праз тры зьявіўся сам Дураненак. Я, праўду сказаць, на гэта і разьлічваў, успамінаючы сваю першую сустрэчу з бісероўцамі. Я быў амаль упэўнены, што Дураненак саступіць. Нясецкага, Лізункова і іншых ссыльных я захоўваў як апошні сродак.
    Увойдучы і пахрысьціўшыся на абразы, Дураненак, мажны, добра, нават фарсіста па-мясцоваму, апрануты, самавіты мужчына, прывітаўся са мной за руку і сказаў:
    - Тут, чуеш, Валадзімер, мой хлопец табе напляскаў дарэмшчыны… Калі прыйдзеш да ссыльнай нашай, мы табе будзем радыя… Як не пусьціць добрага чалавека… Наш воцін (я казаў, што ўраднік быў родам вацяк) сам, відаць, нічога не разумее у справах тых.
    - Ну вось гэтак вось лепш, - сказаў я. - Ураднік ваш сапраўды дурны і накажа вам немаведама чаго.
    - А ты, Валадзімер, бабе маёй чыркі ці не ізладзішь? У чырках ёй хуш у царкву калі на тое зьезьдзіць… - лісьліва сказаў Дураненак.
    - Дастанеш тавару - для чаго не ізладзіць, - адказаў я весела. Для мяне стала відавочна, што справа абыдзецца без скандалу. Дурное дамаганьне паліцыі было паралізавана ў асобе самага ўплывовага з пачыноўцаў… Яго прыкладу падпарадкуюцца і астатнія.
    На наступны дзень я пайшоў па лёдзе Камы. Пачынак Дураненкі знаходзіўся вёрстах у шасьці ад Гаўры і стаяў над стромкім берагам. Кожны пачынак у гэтай багатай лесам старане складаецца з дзьвюх хат. Адна летняя, другая зімовая. Кожную зіму пачынаўцы абавязкова марозяць прусакоў у зімовай хаце, і на гэты час сям’я пераходзіць у летнюю. Астатні час зімы яна бывае пустая, і зараз у ёй пасялілася новая жыліца Дураненкі. Гэта была Эвяліна Людвігаўна Уланоўская, полька родам, але якая атрымала чыста рускае выхаваньне і ўжо датычная да рускай “палітыкі”. У яе хаце было ахайна і чыста. На сьцяне вісела каталіцкае расьпяцьце - блаславеньне маці. На лавах і паліцах яна расклала кнігі… Дураненак распавёў мне, што новая мая знаёмая – “дзеўка адчайная”. Адзін з хлопцаў, якія зайшлі да яе, убачыўшы дзяўчыну, астрыжаную як хлопчык, дазволіў сабе з ёю некаторую вольнасьць. Яна пхнула яго так, што ён зваліўся і балюча пабіўся. Пасьля гэтага хлопцы трымалі сябе з ёю паважна. Нягледзячы на гэтую бачную бойкасьць, я разумеў, што бедная дзяўчына, у сутнасьці, вельмі спалоханая пачынкоўскай глухменьню. Пазнаўшы, што я зьбіраюся ехаць у сяло Афанасьеўскае, яна пачалала ўпрошваць мяне не рабіць гэтага. Калі яшчэ мяне павязуць адгэтуль “за парушэньне цыркуляра”, то ёй прама страшна заставацца тут адной.
    Сама яна была высланая сюды з Аланецкай губэрні, месцы сваёй першапачатковай спасылкі, менавіта за такое злачынства. Цэлая асада палітычных ссыльных жыла ў месьце Пудаж. Тым часам выйшаў загад міністра ўнутраных спраў Макова пра тое, каб ссыльныя не адлучваліся за мяжу горада або сяла. У выглядзе пратэсту супраць гэтага цыркуляра пудаскія ссыльныя вырашылі цэлай кампаніяй адправіцца за горад, па грыбы. Пазнаўшы пра гэта, мясцовы спраўнік падрыхтаваў у пагоню цэлую каманду. Памятаецца, гэта гісторыя была ў гумарыстычным тоне апісана ў адной са сталічных газэт, за што газэта, здаецца, атрымала перасьцярогу. Адбылося чыста апэрэтачнае сутыкненьне з інваліднай камандай, прычым ссыльныя, пераважна маладыя дзяўчыны, кідалі ў каманду грыбамі, якія пасьпелі набраць да сутыкненьня. Іх усё такі ўзялі ў палон, сілком пасадзілі ў лодкі, а мужыкоў з суседняй вёскі прымусілі шлейкай цягнуць гэтую злачынную моладзь у места. У выніку некалькі завадатаяў і зачыншчыц гэтага “грыбнога бунту” (так і быў вядомы гэты эпізод сярод ссыльных) былі разасланы ў розныя глухія месцы з адмысловай інструкцыяй мясцоваму начальству. Уланоўская, як асабліва няўрымсьлівая, патрапіла ў Пачынкі.
    Даслухаўшы гэту цікавую гісторыю, я мімаволі засьмяяўся. Асабліва цікавай здалася мне роля тых прыгарадных мужыкоў, якім выпала на дзель па загадзе начальства цягнуць шлейкай сваіх заступнікаў у турму. Маладая дзяўчына пагардліва ўсьміхнулася.
    - Вы блюзьніце, завучы гэтых людзей народам, - сказала яна.
    Яшчэ нядаўна я, мабыць, сказаў бы то ж. Вядома, ні тых мужыкоў, ні нашых пачыноўцаў нельга было назваць “народам”. Але… што ж варта лічыць “народам” у праўдзівым значэньні гэтага слова… Дзе шукаць яго праўдзівага меркаваньня, яго поглядаў, яго надзей… І ці ёсьць, сапраўднае, такое што ўжо склалася народнае меркаваньне? І дзе тая грань, якая адлучае падліпаўца ад “праўдзівага народа”? Усе гэтыя пытаньні, хоць яшчэ не цалкам вызначана, блукалі тады ў маім розуме і ўяўленьні. І, памятаю, я падзяліўся тады імі з маёй новай знаёмай.
    Яна са сьлязьмі на вачах упрошвала мяне не езьдзіць “самавольна” ў сяло, прадчуваючы, што і для мяне гэта можа скончыцца новым высыланьнем. Чытач убачыць, што гэта прадчуваньне пасьля апраўдалася. Боязь маладой дзяўчыны мяне чапала, але я не жадаў і, мабыць, не мог адмовіцца ад паездкі. Я ўжо казаў, што губэрнатар Трайніцкі па падбухторванні спраўніка адмовіў мне ў законнай дапамозе, паказаўшы, што я магу атрымліваць сродкі “ад родных”. На гэта я зноў напісаў скаргу міністру, у якой нагадаў, што ўжо міністру вядома, - мяне, брата, зяця і стрыечнага брата, гэта значыць усіх мужчын сям’і, без суда і сьледзтва разаслалі ў розныя месцы, пакінуўшы адных жанчын без усякіх сродкаў. З прычыны гэтага, пісаў я, цяперашняя адмова вяцкага губэрнатара ў законнай дапамозе і асабліва матывіроўку гэтай адмовы я не магу лічыць не чым іншым, як зусім недарэчным зьдзекаваньнем. Гэта новая зьедлівая скарга пайшла ў Пецярбург, і пасьля, яшчэ ў Пачынках, я атрымаў дапамогу. Але ў той час справа яшчэ не было вырашаная, і я павінен быў разьлічваць вылучна на сваю шавецкую працу. Тым часам тавар у мяне ўвесь выйшаў, і адзіная магчымасьць здабыць яго была ў паездцы.
    Праз некалькі дзён я сапраўды зьезьдзіў у сяло, пабачыў там апісаных у другім томе ссыльных, убачыў яшчэ тых якія прыяжджалі да Іерыхонскага кансьпірацыйна сялян, пагаварыў з Мітрыенкам пра што прыходзілі да яго лешаках і, назапасіўшыся некаторай колькасьцю вельмі дрэннага тавару, шчасна вярнуўся і - забыўся пра гэту паездку.
    Наступствы яе мне прыйдзецца апісаць далей.
                                                             IX. Спадар ураднік
    Праз некалькі дзён, калі выйшаў яшчэ да сьвітанку на ганак Гаўрына пачынка, я ўбачыў на паляне за Старыцай фантастычнае гледзішча: па цёмных палях і пералескам імчаліся верхавыя з паходнямі, ці, дакладней, з пучкамі лучыны, відавочна камусьці асьвятляючы дарогу. У самай сярэдзіне гэтай кавалькады, якая сьвяцілася, можна было разглядзець санкі, запрэжаныя цугам, а ў санках віднелася самотная грузная постаць.
    Я падумаў, што гэта якое-небудзь важнае начальства вырашыла агледзець нарэшце Пачынкі, куды зараз сталі высылаць палітычных і нават дзяўчатаў. Але гэта быў толькі ўраднік.
    Ён спыніўся ў адным з пачынкаў, вёрстах у паўтары ад Гаўры, і я вырашыў адправіцца да яго, каб перадаць яму загадзя нарыхтаваныя лісты.
    Праехаўшы паўтары вёрсты на Гаўрыным не асядланым кані, я ўвайшоў у хату. Ураднік быў ужо ў новай форме, нарэшце атрыманай, відавочна, з горада, і гэта надавала яму незвычайную важнасьць. Ён сядзеў, разваліўшыся, адзін за сталом, на якім стаяў коўш брагі, адаткнутая бутэлька гарэлкі і розная ежа. На лавах, на паважнай адлегласьці ад важнага начальства, сядзелі пачынкаўцы, сярод якіх я заўважыў і старасту Якава Маласненку. Ураднік ледзь кіўнуў мне галавою і растапырыў рукі, імкнучыся заняць для важнасьці як мага больш месцы за сталом. Ён быў ужо прыкметна выпіўшы. Я падышоў да стала і, кінуўшы лісты, сказаў рашучым тонам:
    - Перадайце станавому для далейшага перасыланьня. Ураднік важна стаў вымаць адзін ліст з канвэрта. Я паглядзеў на яго рукі і сказаў спакойна:
    - Вы не маеце ніякага права кантраляваць маю перапіску. Гэта справа спраўніка. Ваша справа - толькі пераслаць лісты. Памятаеце гэта.
    Ураднік зьбянтэжыўся. Рука яго неяк закруцілася, але ён адразу ж палахліва схаваў ліст торбу, якая ляжала каля яго. Урок пры мужыках быў яму, мабыць, непрыемны. Ён яшчэ больш разваліўся і спытаў грубіянска:
    - У дзеўкі ўжо пабывалі?
    - У якой гэта дзеўкі? - спытаў я.
    - У ссыльнай, што паселеная ў Дураненкі.
    - У Эвяліны Людвігаўны Улановскай, жадаеце вы сказаць… Быў…
    - Раз былі… І два былі?
    - І дзесяць разоў быў, і яшчэ буду шмат разоў.
    Мужыкі насьцярожыліся. Ураднік схамянуўся як уджалены і павярнуўся да старасты…
    - Ты не абавязаны пушчаць. Не пушчай!
    Стараста, высокі мужык, паглядзеў задуменна пытальным поглядам на ўрадніка і на мяне. Я адчуваў, што павінен у што б там ні было разбурыць гэты нерашучы настрой, і таму, усьміхаючыся, сказаў:
    - Ты, стараста, спытай зараз жа ва ўрадніка, як табе мяне не пускаць, калі я ўсё такі пайду. Сілай, ці што?
    - Сілай не пушчай! Каб зусім не, ні-ні! На сто сажань каб ніхто са ссыльных не сьмеў падыходзіць.
    - Добра, - сказаў я, усё гэтак жа ўсьміхаючыся, і павярнуўся да мужыкоў, - усе вы чулі, што ўраднік сказаў старасьце. Гэта незаконна. Я хадзіць усё ж такі буду, а калі ў нас са старостай што-небудзь выйдзе нядобрае - вы сьведкі, што гэта загадаў ураднік.
    Мой спакойны тон, мабыць, спалохаў урадніка. Ён стукнуў кулаком па стале і пасьпешліва крыкнуў старасьце:
    - Ні-ні. Не мажы!.. Пальцам не мажы крануць!
    І стараста, і мужыкі паглядзелі на яго са зьдзіўленьнем. Я здагадаўся: ураднік успомніў пра маё дваранскае званьне, якое значылася ў паперах. Я вырашыў скарыстацца гэтай акалічнасьцю і сказаў:
    - Вы, ураднік, не ведаеце сваёй справы і толькі зьбіваеце людзей з толку. Слухай, стараста, я табе растлумачу тое, што не ўмее растлумачыць ураднік. Ні не пушчаць мяне сілай, ні біцца са мною ты не абавязаны. Ты можаш толькі дазнавацца пры аказіі, куды я хаджу, і, калі прыедзе ўраднік, сказаць яму.
    - Вер-рна! - сказаў ураднік, з задавальненьнем пацьвердзіўшы ўсклік ударам кулака па стале. - Абавязаны данесьці мне… А сам не мажы крануць пальцам. Іншых ссыльных бей у маю галаву.
    - І гэта зноў няслушна, - сказаў я. - Нікога вы тут не можаце біць. Гэта самаўпраўнасьць. Вы можаце суняць у выпадку буянства і пажаліцца… Але самі выпроствацца не маеце правы. За гэта адкажаце.
    - Вер-рно, - ізноў, хоць і не гэтак рашуча, пацьвердзіў ураднік.
    - Ну вось, запомніце, што казаў ураднік раней і што кажа зараз. А пакуль бывайце.
    І, разьвітаўшыся са старостай і мужыкамі, я выйшаў.
    На двары сьвітала. Калі я пад’яжджаў да Гаўрына пачынку, поезд урадніка рушыў яшчэ кудысьці. І зноў яго суправаджалі верхавыя з запаленай лучынай, хоць у гэтым не было зараз ні наймалой патрэбы.
    Я быў задаволены гэтым эпізодам: бісераўцы пераканаліся ў тым, што іх воцін не мае паняцьці “пра справы”, і не стануць так сьлепа выконваць яго распараджэньні. Але, узгадаўшы ўся гутарка з гэтым “начальнікам”, я мімаволі ўсьміхнуўся. Што рабіў я цяпер у гэтай хаце, напоўненай цёмнымі бісероўцамі? Я - чалавек, наладжаны рэвалюцыйна, - растлумачваў ім азбуку законнасьці. Пасьля шмат разоў я меў выпадак заўважыць, што людзей, якія апэлююць да законнасьці і асабліва што растлумачваюць яе простаму народу, наша адміністрацыя ўсякага выгляду і рангу лічыла самымі небясьпечнымі рэвалюцыянэрамі. Такім мяне, відавочна, лічыла зараз уся вяцкая адміністрацыя, пачынаючы з гэтага ўрадніка і канчаючы губэрнатарам…
    /Караленка Ул. Г.  Гісторыя майго сучасьніка. Кн. 3. Койданава. 2012./