понедельник, 12 мая 2014 г.

Мархіль Салтычан. Знаны юкагіразнавец Беньямін Ёсельсан. Койданава. "Кальвіна". 2014.



                                                ЗНАНЫ  ЮКАГІРАЗНАЎЦА  ЁСЕЛЬСАН

 
    Бэньямін [Веньямін, Владимир, Вальдемар, Уладзімер, Вальдэмар] Ільіч [Ильин, Ильич] Ёсельсан [Иосельсон, Иохельсон] нарадзіўся 14 (26) студзеня 1855 (1856) года ў месьце Вільня, былой сталіцы Вялікага княства Літоўскага, якая пасьля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 году адышла да Расійскай імпэрыі, у артадаксальнай габрэйскай мяшчанскай сям’і. Навучаўся ў рабінскім і рэальным (з 1873) вучэльнях Вільні. У гады вучобы ў рабінскай вучэльні ён, сумесна з А. Ліберманам далучыўся да падпольнага габрэйскага рэвалюцыйнага гуртка, кіраўніком якога быў Арон Ёселевіч [Ісакавіч, Язэпавіч] Зундэлевіч.
    “Першая мая сустрэча з Клеменцам, - як успамінае Ёсельсан, - адбылася у Вільні у ягонай прыяцелькі Ганны Міхайлаўны Эпштэйн”.
   Пасьля выкрыцьця паліцыяй гэтага гуртка ў 1875 г. Бэньямін зьяжджае у Нямеччыну і год жыве у Бэрліне. Тут ён знаёміцца з маладым Бернштэйнам ды Карлам Каўцкім і ўмацоўваецца ў сваім рашэньні “ісьці ў народ”дзеля культурна-рэвалюцыйнай працы.
    Вярнуўшыся ў Расею ў 1877 году, Ёсельсан прымае ўдзел у дзейнасьці гуртка “Народная воля”, распаўсюджвае нелегальную літаратуру. Ягоная кансьпіратыўная кватэра ў Санкт-Пецярбурзе, тагачаснай сталіцы Расейскай імпэрыі, робіцца цэнтрам сустрэч падпольшчыкаў. Таксама Ёсельсан удзельнічае у арганізацыі першай друкарні “Народнай Волі” у Сапёрным завулку Санкт-Пецярбургу, дзе пражываў з Гесяй Меераўнай Гельфман [1855, Мозыр, Менская губэрня – 1 (13) лютага 1882, Санкт-Петербург, турма], пад выглядам мужа і жонкі. [Існуе зьвестка, што Керанскі (прозьвішча ўзятае дзедам А. Ф. Керанскага і азначае “з Керанску” (горад), дзед быў фальшываманэтчыкам і сядзеў у турме гэтага горада, дзе сказаў, што прозьвішча забыўся (?), таму пашпарт быў выдадзены паліцыяй на прозьвішча Керанскі. Аляксандар Фёдаравіч (1881-1970) - быў зачаты штучна ў каморы Гесей Гельфман, усыноўлены Керанскімі (4.6.1881-1970).]
    1880-1885 гады Ёсельсан правёў у эміграцыі, дзе быў замежным агентам “Народнай волі”. Праз Льва Гартмана [(1850-1908), сябра партыі “Зямля і воля” ды “Народная воля”, удзельнік замаху на цара Аляксандра II, у 1880-81 гг. прадстаўнік партыі “Народная воля” за мяжой.], якому Ёсельсан дапамог пераправіцца калісьці за мяжу Расейскай імпэрыі, ён знаёміцца ў Лёндане з Фрыдрыхам Энгельсам [(1820-95), адзін з заснавальнікаў марксізму.]. Загадвае г. зв. “Нябеснай канцылярыяй” “Землі і Волі”. У 1879 г. распаўсюджвае за мяжой праклямацыі выканаўчага Камітэту “Народнай Волі” да французскага народу. У 1880 г. жыве ў Жэнэве. У 1883 г. выпускае часопіс “Вестник Народной Воли”.
    Ёсельсан успамінаў, што ў 1879 г. ...У Менску, дзе ў мяне ўжо былі сувязі і дзе я дастаў тады праз аднаго з братоў Хургіноў некалькі мяшчанскіх пашпартных блянкаў, неабходных для тых, хто паехаў з Пецярбурга на поўдзень дзеля падрыхтоўкі падкопаў. Потым маскоўскія нарадавольцы наладавалі з Менскам прамыя зносіны. З Менску дастаўлялі таксама шрыфт. Я, памятаю, спыняўся там у інжынэра Насовіча. Адзін з чальцоў менскага кружка, Гецаў, зрабіўшыся нелегальным, пасьля апынуўся ў Жэнэве, і я запрасіў яго ў якасьці наборшчыка ў друкарню “Весьніка Народнай Волі”, якой я ў 1884-85 гг. загадваў. У 1900 г. я з ім сустрэўся ў Нью-Ёрку, дзе да таго часу ён валодаў ужо дзьвюма аптэкамі”.
    23 лістапада 1885 года, пры вяртаньні ў Расею, Ёсельсан быў арыштаваны на прускай мяжы і зьняволены ў Трубяцкі бастыён Петрапаўлаўскай крэпасьці, дзе правёў два гады. Загадам ад 2 верасьня 1887 г. ён быў высланы ва Ўсходнюю Сыбір тэрмінам на 10 гадоў. Іркуцкім генэрал-губэрнатарам ён быў прызначаны ў Якуцкую вобласьць, у мясцовасьць на меркаваньне Якуцкага губэрнатара. Паводле ягонага прашэньня, з-за хваробы, генэрал-губэрнатарам 24 ліпеня 1888 г. ён быў прызначаны ў акруговае места Алёкмінск Якуцкай вобласьці.
    9 лістапада 1888 г. Ёсельсан быў дастаўлены ў Алёкмінск і пакінуты ў ім на жыхарства. Жыў на казённы кошт. За ім, праз некаторы час, рушыла ўсьлед ягоная жонка, шляхцянка Палтаўскай губэрні Вольга Рыгораўна Ёсельсан, у дзявоцтве Павелка. У Алёкмінску рэвалюцыйны запал маладога чалавека паступова зьмяняецца не меней гарачай цікавасьцю да дасьледчай працы. Тут ён піша гісторыка-бытавы нарыс “Олекминские скопцы”. Але перапіска Ёсельсана выклікае падазрэньне у мясцовых уладаў. Загадам якуцкага губэрнатара 5 красавіка 1889 г. у яго быў зроблены ператрус дзеля пошуку доказаў ягоных сувязяў з замежнымі рэвалюцыйнымі цэнтрамі. Дэпартамэнтам паліцыі ад 14 чэрвеня 1889 г. было аддадзенае распараджэньне Якуцкаму губэрнатару, што за крайнюю палітычную нядобранадзейнасьць перавесьці Ёсельсана ў Калымскую акругу Якуцкай вобласьці - у паселішча Калтус каля Сярэдне-Калымску.
    28 жніўня 1889 г. Ёсельсан быў адпраўлены з Алёкмінска ў Якуцк і, да адпраўкі па прызначэньні, быў паселены у Бецюнскім насьлезе Якуцкай акругі. 29 лістапада 1889 г. ён быў адпраўлены з Якуцка ў Сярэдне-Калымск, куды прыбыў 17 студзеня 1890 г. і быў пакінуты на жыхарства ў горадзе. Жыў на казённы кошт і грошы, якія дасылаліся жонкай.
    Па хадайніцтве жонкі Вольгі Рыгораўны, якая на гэты час жыла ў Пецярбурзе, Дэпартамэнт паліцыі 20 сьнежня 1890 г. дазволіў перавесьці яго па стане здароўя ў паўднёвыя акругі Якуцкай вобласьці.
    20 ліпеня 1891 г ён быў адпраўлены з Сярэдне-Калымску ў Якуцк і, па прыбыцьці, паселены у Багарадзкім насьлезе Заходне-Кангаласкага ўлуса Якуцкай акругі. Па хваробе, з дазволу Дэпартамэнта паліцыі ад 7 красавіка 1893 г. часова пражываў у г. Якуцку. А з 20 сьнежня 1893 г. Іркуцкім генэрал-губэрнатарам яму дазволена было сталае пражываньне і паступленьне па вольным найманьні на працу ў канцылярыі Якуцкага абласнога статыстычнага камітэту.


    У 1894 годзе Дзьмітрый Аляксандравіч Клеменц [(1848-1914), таварыш па партыйнай працы Ёсельсана, які ў 1881 г. быў сасланы ў Сыбір, дзе разгарнуў навуковую працу], кіраўнік спраў Усходне-Сыбірскага аддзела Рускага Імпэратарскага Геаграфічнага таварыства, прыцягнуў, з дазволу ўлад, Ёсельсана да працы ў Якуцкай (Сыбіракоўскай) экспэдыцыі таварыства (1894-1896), якая была арганізаваная на сродкі вядомага золатапрамыслоўца І. М. Сыбіракова, разам з такімі жа палітсасланымі як і ён: Э. К. Пякарскі, І. І. Майнаў, У. Г. Багараз, С. У. Ястрэмскі, С. Ф. Кавалік і іншыя. Ёсельсану было даручана ўсебаковае вывучэньне юкагіраў, якія насялялі Калымскую і поўнач Верхаянскай акругаў Якуцкай вобласьці. Таму ў праграму сваіх дасьледаваньняў у рамках гэтай экспэдыцыі Ёсельсан уключыў такія задачы, як збор гісторыка-геаграфічных зьвестак аб краі, збор матэрыялаў па жыльлі і прыладам працы, вопратцы, ежы, здабычам, норавам, звычаям, мове і вераваньням народаў, а таксама вывучэньне фізычнага тыпу. Па заданьні экспэдыцыі Ёсельсан больш за два гады (1895-1897) правёў у юкагіраў, вандраваў разам з імі па рэках Ясачнай і Каркадону, вывучыў верхнекалымскі ды ніжнекалымскі дыялекты юкагірскай мовы (зараз лічыцца, што гэта дзьве асобныя мовы), сабраў слоўнік у 9000 слоў, запісаў 150 тэкстаў.
    Па маніфэсьце 14 траўня 1896 г. загадам ад 28 лістапада 1896 г. тэрмін ссылкі Ёсельсану быў скарочаны на 6 месяцаў, г. зн. па 2 сакавіка 1897 г., пасьля чаго распараджэньнем Дэпартамэнта паліцыі ад 28 сакавіка Ёсельсан быў падпарадкавана тайнаму нагляду паліцыі.
    Пасьля заканчэньня працы у Сыбіракоўскай экспэдыцыі Ёсельсан прыбыў 14 ліпеня 1897 г. з п. Булун ў м. Якуцк, адкуль быў адпраўлены 26 ліпеня 1897 г. на жыхарства ў м. Іркуцк.
    Па парадзе Д. Клеменца, у студзені 1898 г. Ёсельсан прыехаў у Санкт-Пецярбург, бо атамаў ў Дэпартамэнце паліцыі часовы дазвол на знаходжаньне ў сталіцы імпэрыі дзеля падрыхтоўкі да друку зборніка юкагірскага фальклёру.
    На пераломе XIX-XX стст. Амэрыканскі музэй натуральнай гісторыі ў Нью-Ёрку арганізаваў шырокую па праблематыцы і геаграфічнаму ахопу экспэдыцыю з мэтай вывучэньня ўзаемасувязяў культур народаў, якія насялялі абодва берагі паўночнай часткі Ціхага акіяну, якая атрымала назоў Джэзупаўская (The Jesup North Pacific Expedition) - па прозьвішчу буйнага мэцэната і філянтропа Морыса К. Джэзупа, аднаго з фундатараў Музэя натуральнай гісторыі ў Нью-Ёрку ды яе прэзыдэнта. Джэзуп за свае грошы поўнасьцю фінансаваў працу дарагой навуковай экспэдыцыі. Аўтарам праекту і арганізатарам экспэдыцыі быў Франс Боас (1858-1942), сын камэрсанта габрэйскага паходжаньня з Нямеччыны, у той час малады асыстэнт захавальніка аддзела антрапалёгіі музэя, пасьля прызнаны заснавальнік амэрыканскай антрапалёгіі. Яшчэ ў пачатку сваёй навуковай кар’еры ён пазнаёміўся з культурай індзейцаў Паўночна-Заходняга ўзьбярэжжа Ціхага акіяна і быў на ўсё жыцьцё зачараваны ёю. Зазначыўшы рысы падабенства культуры гэтых народаў з культурай некаторых народаў Поўночна-Ўсходняй Азіі, ён прыйшоў да высновы аб неабходнасьці параўнальнага дасьледаваньня гэтых народаў і распрацаваў са сваім шэфам у музэі Пэтнэмам праект дасьледаваньня народаў, якія насяляюць паўночнае ўзьбярэжжа Ціхага акіяна, разьлічанага на 6 гадоў. Ужо ў 1897 годзе ён прыступіў да палявых работ на паўночным захадзе амэрыканскага кантынэнта.
    Па просьбе Ф. Боаса для дасьледаваньня азіяцкай часткі Расейская Акадэмія навук рэкамэндавала трох дасьледчыкаў: Бертольда Лаўфэра (1874-1934), знаўцы па Ўсходняй Азіі (у 1898-1899 гг. Лаўфэр вывучаў мову, фальклёр і прыкладнае мастацтва ніўхаў, нанайцаў і эвенкаў на высьпе Сахалін ды па Амуры), а таксама тых, якія толькі што завяршылі працу па дасьледаваньні юкагіраў і чукчаў у Сыбіракоўскай экспэдыцыі - Бэньяміна Ёсельсана і Уладзімера Багараза.
    У красавіку 1898 г. Ёсельсан паехаў у Швэйцарыю, дзе быў залічаны ў дактарантуру для падрыхтоўкі да абароны дысэртацыі. Там жа ён ажаніўся на Дзіне [Дине] Лазараўне Брадзкай (1864-1943), ураджэнкай Керчы, якая вучылася на мэдычным факультэце Цюрыхскага ўнівэрсытэта


    Увосень 1898 г. Ёсельсан атрымаў ліст з Амэрыканскага музэю з прапановай скласьці кантракт на 3 гады з зарплатай 100 даляраў у месяц і атрыманьнем 4000 даляраў на палявыя выдаткі. З гэтага часу пачынаецца інтэнсіўная перапіска Ёсельсана і Боаса. Паводле ўмоваў, якія былі пастаўленыя музэем перад Ёсельсонам, ён павінен быў прыбыць у Нью-Ёрк 1 лютага 1899 г., каб атрымаць інструкцыі адносна палявых прац і затым выехаць на ўзьбярэжжа Ахоцкага мора, для вывучэньня каракаў, а напрыканцы зімы 1900 г. наведаць качэўі ўсходніх юкагіраў. У пачатку 1901 г. ён павінен быў вярнуцца ў Нью-Ёрк і наступныя паўтара года займацца апрацоўкай палявога матэрыялу ў музэі. Галоўнай задачай, якую Боас ставіў перад Ёсельсанам, быў збор калекцый узораў, якія б адлюстроўвалі звычаі і фізычныя характарыстыкі каракаў і юкагіраў. Пры гэтым падкрэсьлівалася, што дасьледаваньні павінны быць прысьвечаныя першым чынам этналёгіі народаў, уключаючы дасканалае вывучэньне мовы, міталёгіі, антрапалягічныя вымярэньні, збор шкілетаў і чэрапаў, фатаграфаваньне і здыманьне гіпсавых зьлепкаў. Па ўмовах кантракту ўсе навуковыя вынікі, а таксама прадметы калекцыі павінны былі стаць выключнай уласнасьцю Амэрыканскага музэя. Публікацыі матэрыялаў экспэдыцыі маглі быць дапушчаныя толькі з дазволу музэя. У адказ Ёсельсан, які добра авалодаў юкагірскай мовай, высунуў сустрэчную прапанову аб глыбейшым дасьледаваньні юкагіраў і сыстэматычных публікацыяў па юкагірскай мове. На што Боас далікатна, але цьвёрда падкрэсьліў, што галоўнай задачай Ёсельсана павінна быць першаснай праца сярод каракаў, паездка ж да юкагіраў неабходная толькі дзеля збору этналягічнай калекцыі. Музэй мае намер публікаваць толькі манаграфію аб караках, калі ж Ёсельсан жадае апублікаваць працы аб юкагірскай мове ў Расіі, ён можа выкарыстаць матэрыялы спадарожных дасьледаваньняў падчас працы Джэзупаўскай экспэдыцыі, абавязкова суправаджаючы іх адпаведнымі спасылкамі. У выпадку ж, калі музэй вырашыць падрыхтаваць публікацыю па этнаграфіі юкагіраў, то ён запатрабуе ў сваю чаргу ад Ёсельсана, каб той выкарыстаў у ёй матэрыялы сваіх папярэдніх паездак да юкагіраў. Акалічнасьці склаліся так, што Ёсельсан не ўкладваўся ў тэрміны, вызначаныя Боасом.
    У жніўні 1899 г. Ёсельсан прыбыў у Санкт-Пецярбург, дзе сустрэўся з другім удзельнікам экспэдыцыі У. Багаразам. Параіўшыся, яны склалі і прапанавалі Боасу новы плян палявых працаў. У лісьце ад 30 кастрычніка яны паведамілі, што плянуюць прыбыць разам у п. Гіжыгу і пабыць там каля паўгода ў каракаў. Багараз, які добра валодаў чукоцкай мовай, бярэцца дасьледаваць каракскую мову, якая падобная да чукоцкай мовы ды таксама дапамагаць этнаграфічным дасьледаваньням Ёсельсана, які мае намер напісаць кнігу аб караках. У абавязкі апошняга ўваходзяць таксама фатаграфаваньне, антрапамэтрычныя замеры і здыманьне масак. У канцы зімы яны меркавалі пераехаць з Гіжыгі ў Анадыр, дзе мелі намер правесьці тры-чатыры месяцы. Ёсельсан працягне заняткі фатаграфаваньнем і антрапалягічнымі дасьледаваньнямі, а Багараз завершыць сваю частку працы па этнаграфіі чукчаў і чукоцкай мове. А потым яны раз’едуцца. Ёсельсан вернецца ў Гіжыгу дзеля завяршэньня вывучэньня каракаў, затым паедзе да юкагіраў на Калыму. Багараз жа зьдзейсьніць паездку на ўзьбярэжжа Ледавітага акіяна і на Берынгава пратоку да эскімосаў. Па вяртаньні ў Амэрыку абодва павінны будуць прадставіць музэю вынікі сваіх дасьледаваньняў. Затым Багараз павінен працаваць над манаграфіяй аб жыцьці чукчаў, а Ёсельсан - аб караках, пасьля завяршэньня якой бярэцца за складаньне манаграфіі аб юкагірах і юкагірскай мове на базе ўсіх матэрыялаў, якія ўжо сабраныя і маюцца быць сабранымі. Сумесную працу абодва дасьледчыка лічылі найболей плённай, але Боас гэты плян не ўхваліў і ў далейшым Багараз і Ёсельсан працавалі паасобнымі групамі. У сакавіку 1900 года Ёсельсан атрымаў ліст ад Джэзупа, які ўсклаў на яго адказнасьць за ўсю сыбірскую частку экспэдыцыі. У выпадку, калі Ёсеельсан не зможа кіраваць, то адказнасьць ускладаецца на траіх у наступным парадку: У. Багараза, І. Г. Бэкстана з Нью-Ёрка і Аляксандра Аксельрода з Цюрыха. Джэзуп усталяваў зарплату Ёсеельсану і Багаразу 100 даляраў у месяц, Бэкстану - 75, Аксельроду - 30. Што датычыцца жонак Ёсельсана і Багараза, то яны не атрымоўвалі асобнай узнагароды, хоць іх навуковыя працы павінны былі разглядацца як частка працы экспэдыцыі. Нягледзячы на тое, што дзель удзелу іх жонак аказалася даволі значнай у працы экспэдыцыі, яны апынуліся ў няроўным становішчы са сваімі калегамі.


    16 жніўня 1900 года Ёсельсан прыбыў у Кушку, маленькае паселішча ў вусьце ракі Гіжыгі, але не выявіў тут чаканых каракаў. Эпідэмія адзёру, якая лютавала ўзімку 1899-1900 гадоў, унесла жыцьці 179 чалавек з 500, што пражывалі на Гіжызе. Аленёвыя каракі, што звычайна зімавалі тут, сышлі ў горы, уцякаючы ад хваробы. Пакінуўшы ў п Гіжыга заоляга Бэкстана, Ёсельсан адправіўся шукаць каракаў уверх па рацэ Гіжызе да даплыву Крыжовая. Але і тут ён нікога не выявіў і рушыў далей у зімовае паселішча каракаў на рацэ Хлопец. У групе Ёсельсана былі ягоная жонка Дзіна, якая займалася ў экспэдыцыі антрапамэтрычнай ды мэдычнай працай і выканала большую частку фотаздымак, а таксама казак Лефантаеў, перакладчык Уільчын, конюх, абруселы карак, Васіль Сямёнаў і праваднік, сыбірак Сарбоўскі, які не надта добра ведаў дарогу. У выніку шлях у 125 вёрстаў праз гарыстую частку паўвыспы Тайганос дасьледчыкі прайшлі не за сем дзён, як разьлічвалі, а за шаснаццаць. У пуці коні настолькі саслаблі, што падарожнікі змушаныя былі пакінуць частку цяжару.
    5 кастрычніка 1900 г. група дасягнула зімовага паселішча каракаў на рацэ Хлопец, але і тут жыхароў не аказалася. Некалькіх каракаў сустрэлі ў паселішчы Зярночак у 15 км. ад Парэні і па іхняй парадзе Ёсельсан рушыў ў паселішча Куэл. Там група прабыла да 4 лістапада. На працягу месяца, жывучы сярод парэнскіх каракаў, Ёсельсан сабраў вялікі этналягічны матэрыял, здымаў гіпсавыя зьлепкі, запісваў песьні і шаманскія камланьні, праводзіў мэтэаралягічныя замеры. Каракі ставіліся да іх вельмі прыязна і аказвалі ўсялякую дапамогу. У той жа час, строга выконваючы свае традыцыі і рэлігійныя абрады, яны цьвёрда адмаўляліся ад прапаноў, якія парушалі б іхнія агульнапрынятыя звычаі. Так, яны не паказалі пахавальную вопратку, адмовілі на просьбу прадаць сямейны бубен, старых сьвятых балванаў, а таксама маскі, якія адпужвалі злых духаў ў летнім паселішчы. Толькі ў зімовым паселішчы Ёсельсану ўдалося ўбачыць і нават набыць гэтакія маскі.
    4 лістапада Ёсельсан пакінуў Куэл і на 20 сабачых запрэжках адправіўся ў паселішча Каменскае на поўначы Камчаткі. Па шляху яны спыняліся ў паселішчах Цільхай, Мікіна і Шэстакова, дзе рабілі абмеры, запісы і набывалі артэфакты. 7 лістапада падарожнікі прыбылі ў п. Каменскае. Ёсельсан у лісьце Боасу паведамляе, што характар каменцаў аказаўся не такім як у парэнскіх каракаў. Жанчыны тут не дазвалялі абмераць сябе, а старыя абсякалі маладых, калі тыя выконвалі для запісу песьні. Яны гаварылі, што “стары” (так яны звалі фанограф) забярэ іхні голас і яны памруць. Але, разам з тым, менавіта ў Каменскім Ёсельсану атрымалася набыць сямейны бубен і пахавальную вопратку. Тут ён назіраў абрад пахаваньня, які падрабязна апісаў у манаграфіі аб караках.
    У Каменскім Ёсельсан сустрэўся па папярэдняй дамоўленасьці з Багаразам, і яны сумесна папрацавалі над каракскімі фальклёрнымі тэкстамі, а таксама сабралі матэрыял для граматыкі і слоўніка. Плённай аказалася праца Ёсельсана ўлетку 1901 г. Ён наведаў селішчы прыморскіх каракаў Талаўку, Сярэднюю і Вялікую Іткану, зьдзейсьніў чатыры паездкі да аленёвых каракаў. Вельмі пасьпяховай аказалася паездка па моры на двух лодках да вусьця ракі Наяхан, дзе Ёсельсан выявіў эвенскі лягер з 61 юрты і сабраў разнастайны матэрыял, які пасьля выкарыстаў у манаграфіі “Юкагіры і юкагіразаваныя тунгусы”.
    2 ліпеня Ёсельсан вярнуўся ў Кушку і пачаў падрыхтоўку да адпраўленьня сабранага матэрыялу ў ЗША і да паездцы на Калыму да юкагіраў. У выніку палявых працаў сярод каракаў Ёсельсан сабраў вялікі матэрыял з 1440 артэфактаў, у тым ліку 173 эвенскіх, зрабіў 630 антрапамэтрычных замераў, 595 фатаграфій, зьняў 21 гіпсавую зьлепак-маску, сабраў 120 аповядаў, мітаў і загавораў, запісаў 26 фонаграфічных цыліндраў з каракскімі і эвенскімі песьнямі, аповядамі і шаманскімі камланьнямі, зрабіў мноства запісаў аб жыцьці каракаў: аб сям’і і хатняй гаспадарцы, аб рамёствах і народным мастацтве, аб звычаях, рэлігіі, аб традыцыйных здабычах і г. д. Акрамя таго, ён правёў шэраг раскопак старажытнага каракскага жылля, сабраў у мясцовых архівах гістарычныя зьвесткі, статыстычную і іншую інфармацыю. Усю каракскую калекцыю артэфактаў Ёсельсан адправіў у суправаджэньні Бэкстана з п. Гіжыгі параплавам праз Уладзівасток у Нью-Ёрк.
    15 жніўня 1901 г. Ёсельсан пакінуў Кушку і накіраваўся на канях праз Станавы хрыбет у Верхне-Калымск Якуцкай вобласьці да юкагіраў. Паездка заняла 56 дзён і была, як лічыў ён, самой цяжкай з усіх ягоных паездак. Балоты, імклівыя горныя патокі, густыя лясы затрымлівалі пасоўванне падарожнікаў. Калі атрад дасягнуў вярхоўяў ракі Каркадону, коні іх настолькі схуднелі, што прыйшлося даць ім некалькі дзён адпачынку. Частка прадуктаў сапсавалася з-за зацяжных дажджоў ужо ў пачатку шляху, так што рацыён харчаваньня падчас усяго пераходу быў вельмі бедным. Наступілі халады і трэба было дабрацца ў Верхне-Калымск да таго, як замерзьне рака, інакш не пазьбегнуць голаду. Таму, пакінуўшы коней з трыма праваднікамі і вялікую частку прадуктаў, яны адправіліся на плыту ўніз па рацэ Каркадон. Праваднік запэўніў іх, што сплаў зойме ўсяго два дні, і яны ўзялі з сабою толькі трохдзённы паёк, але паездка зацягнулася на дзевяць дзён і апошнія дні людзі ішлі надгаладзь. Прабыўшы чатыры дні ў юкагіраў на Каркадоне, падарожнікі адправіліся на лодцы ў Верхне-Калымск. Калі да Верхне-Калымска засталося 40 міль, рака пакрылася лёдам, і яны два дня дабіраліся пешкі. З 21 кастрычніка на працягу месяца Ёсельсан працаваў сярод юкагіраў на рацэ Ясачная. “Я знайшоў вельмі мала новай інфармацыі сярод усходніх юкагіраў і, вярнуўшыся ў Верхне-Калымск, накіраваўся адгэтуль да юкагіраў Ніжне-Калымскага рэгіёна заходняй тундры”, - пісаў ён. 8 снежня 1901 г. Ёсельсан выехаў у Средне-Калымск. Тут ён пачаў купляць артэфакты для якуцкай калекцыі. 6 студзеня 1902 г. ён адправіўся да тундравых юкагіраў, а 6 сакавіка 1902 г. вярнуўся ў Средне-Калымск і прыступіў да каталягізацыі і пакаваньню калекцыі і затым выехаў у Якуцк.



    Па шляху ў Якуцк Ёсельсан працягваў набыцьцё экспанатаў для калекцыі і нечакана для сябе сустрэў канкурэнтаў. Этнаграфічныя матэрыялы па народах Сыбіры зьбіралі чальцы мамантавай экспэдыцыі барона фон Толя, спартовая экспэдыцыя ангельца дэ Віндта і француза віконта Мэлегардэ. У Верхаянску ён сустрэў яшчэ аднаго падарожніка, багатага ангельца Кліфтана, які набыў тут цікавыя артэфакты, у прыватнасьці, арнамэнтаваныя срэбныя вырабы, і заплаціў за іх такую суму, аб якой Ёсельсан і не марыў.
    Думка аб зборы якуцкай калекцыі прыйшла да Ёсельсана падчас працаў у каракаў. Ад паселішча Каменскае ён адправіў сваім сябрам у Якуцк ліст, у якім паведаміў аб намеры сабраць калекцыю і прасіў аб садзейнічаньні. 25 красавіка 1902 г. ён прыбыў у Якуцк і ўжо праз пяць дзён, імкнучыся пасьпець да вясновага разводзьдзя перайсьці праз Лену, адправіўся на левабярэжжа. “Каб сабраць якуцкую калекцыю, я павінен буду праехаць па ўсходніх улусах, дзе даўнія звычаі захаваліся лепш, чым у заходніх”, - пісаў ён Боасу. Конна ён пакрыў адлегласьць каля 400 вёрстаў, наведаўшы тры ўсходніх улуса. Вялікую частку сваёй калекцыі Ёсельсан сабраў у Батурускім улусе, дзе прабыў на працягу трох тыдняў.
    Якуцкая калекцыя Ёсельсана ўключае 917 якуцкіх і 300 юкагірскіх артэфактаў, 400 фатаграфій, 225 антрапамэтрычных замераў, 20 гіпсавых масак, 30 фонаграфічных цыліндраў з запісамі песень, аповядаў і шаманскіх камланьняў, а таксама батанічныя і заалягічныя экспанаты. У лісьце Боасу з борту параплава “Громаў” Ёсельсан паведамляе: “Нягледзячы на кароткі час, за які я павінен быў сабраць якуцкую калекцыю, дзякуючы майму веданьню краіны і старым сябрам сярод іх, я мяркую, што гэта будзе першая поўная этнаграфічная калекцыя, якая пакіне Якуцк. Умерана цікавая калекцыя была сабраная ў Якуцку для апошняга сусьветнага кірмашу ў Парыжы. Яна затым была набытая Лейпцыгскім этнаграфічным музэем за 2000 рублёў. Каталёг яго ўключае 187 прадметаў, большай часткай мадэляў, некалькі тунгускіх, чукоцкіх і юкагірскіх экспанатаў. Наўрад ці яны ўключаюць арнамэнтаваныя срэбныя прадметы або футравую вопратку. Наша калекцыя мае больш 50 арнамэнтаваных срэбных вырабаў, некалькі дарагой і цяпер рэдкай футравай вопраткі, даўнія ўпрыгожваньні і шаманскія атрыбуты”. Сярод найболей рэдкіх экспанатаў Ёсельсан адзначае таксама шэсьць шаманскіх гарнітураў - два юкагірскіх і чатыры якуцкіх, дэталёва ахарактарызаваныя ў манаграфіі, а таксама атрыманую ў дарунак ад сяброў якуцкую берасьцяную ўрасу з дэкарацыяй. Ён піша, што ўраса можа быць сабраная ў музеі па ўзору майстэрскі зробленай мадэлі.
    Сапраўдны сябра ІРГТ па аддзелу фізычнай геаграфіі і этнаграфіі з 1907 года, Ёсельсан, нават калі працаваў у экспэдыцыях з дазволу ўлад, за ім вялося тайнае назіраньне. Сакрэтны цыркуляр Міністэрства ўнутраных спраў загадваў мясцовым уладам не аказваць садзейнічаньні Багаразу і Ёсельсану “з прычыны іх ранейшай супрацьурадавай дзейнасьці”.
    У 1908 годзе Ёсельсан прымае прапанову маскоўскага мільянэра Рабушынскага, які задумаў вялікую Алеўцка-Камчацкую экспэдыцыю Імпэратарскага Рускага Геаграфічнага таварыства. Для Ёсельсана гэта была трэцяя па ліку экспэдыцыя. Узначальваючы этналягічны аддзел, ён дадаткова ўводзіць у праграму экспэдыцыі вывучэньне першабытнікаў Алеўцкага архіпэляга. Палявыя працы працягваліся з вясны 1908 г. да восені 1911 г. Першыя паўтара года Ёсельсан правёў сярод алеутаў Уналашкі, Ату, Аткі, Умнака, ды іншых селішчаў, вывучаючы іхнюю мову, звычаі і культуру. Затым ён вярнуўся да камчадалаў і сабраў неацэнны матэрыял па культуры ітэльменаў.
    Адзін з біёграфаў Ёсельсана К. Б. Шаўроў пісаў: “Па ліку аб’ектаў дасьледаваньня асобных народнасьцяў, па ліку гадоў непасрэдна палявых дасьледаваньняў - больш дзесяці - Ёсельсан пераўзыходзіць шматлікіх расейскіх этнографаў. Усе ягоныя кнігі насычаныя параўнальна-этнаграфічнымі дадзенымі; пытаньні гаспадаркі, побыту і культуры гэткага або іншага пэўнага народу заўсёды тлумачацца Ёсельсанам не ізалявана, а ў параўнаньні з аселымі народамі Азіі, і асабліва, Амэрыкі”.
    У 1912 гадзе Ёхельсан быў ўзнагароджаны залатым мэдалём Таварыства антрапалёгіі і этнаграфіі Маскоўскага ўнівэрсытэту.
    У 1912-1922 гг. Ёсельсан служыў захавальнікам Музэю антрапалёгіі і этнаграфіі РАН, затым ён прафэсар Петраградзкага ўнівэрсытэту. Наступнае дзесяцігодзьдзе ён працаваў захавальнікам аддзелу Музэю антрапалёгіі і этнаграфіі Расійскай Акадэміі навук у Санкт-Пецярбурзе. Адносіны да Ёсельсану было неадназначнымі і ў савецкі пэрыяд. Яго вінавацілі ў абмежаванасьці дробнабуржуазнага сьветапогляду, у блізкасьці да амэрыканскай школы этнаграфіі, з фундатарам якой Ф. Боасам Ёсельсан шчыльна супрацоўнічаў. Няма чаго і гаварыць, што жыцьцё навукоўца ў тых умовах вісела на валасінцы.
    Бэньямін Ёсельсан быў арыштаваны ЧК у пачатку траўня 1921 года. 12 траўня 1921 года Максім Горкі падпісаў ліст у ЧК з просьбай зрабіць распараджэньне аб тэрміновым допыце Ёсельсана і хуткім яго вызваленьні ў выпадку невінаватасьці. Ёсельсан быў вызвалены і ў 1922 году па камандзіроўцы РАН, дзеля завяршэньня працы над матэрыяламі Джэзупаўскай экспэдыцыі, выехаў у ЗША адкуль, зразумела, ў СССР больш не вярнуўся.
    Бэньямін Ёсельсан працаваў у Амэрыканскім музэі натуральнай гісторыі ў Нью-Ёрку і Інстытуце Карнэгі ў Вашынгтоне ды ў Смітсанаўскім інстытуце ў Вашынгтоне.
    Памёр Бэньямін Ёсельсан у 1937 году ў Нью-Ёрку.
    P. S.  Дарэчы, Міхаіл Зіноўевіч Вінакураў, - які нарадзіўся ў 1894 г. ды працаваў у Якуцку загадчыкам музэя мясцовага аддзелу Геаграфічнага Таварыства і бібліятэкарам Губэрнскай бібліятэкі, а пасьля Кастрычніцкага перавароту 1917 г. з’ехаў у Японію, а потым ў ЗША, дзе працаваў бібліятэкарам Славянскага аддзелу Бібліятэкі Кангрэса ЗША, рэгістраваў рускія кнігі па Алясцы, зьбіраў “якутыку”, якую хацеў перадаць у Якуцк, -  час Хрушчоўскай адлігі пачаў ліставацца з прадстаўнікамі грамадзкасьці ЯАССР. Усхваляваны гэтым ліставаньнем ён пісаў пра гэтае Лідзіі Леапольдаўне Домхер у 1966 г., пляменьніцы Б. Ёсельсона, ды Мікалаю Мікалаевічу Марцьянаву, кнігавыдаўцу з Нью-Ёрка. /Самсонова В.  Две связки писем. // Якутия. 30 декабря 2008. С. 6./
    Творы:

    Геся Гельфман. Биографический очерк. // Календарь “Народной Воли”. Женева. 1883.
    Драма на берегу Ледовитого океана. // Восточное обозрение. № 9. 1892.
*    М. С. Вруцевич. Обитатели, культура и жизнь в Якутской области. Спб. 1891 г. [Рец.] // Этнографическое обозрение. Кн. XIX. № 4. Москва. 1893. С. 162–169.
    Олекминские скопцы. Историко-бытовой очерк. // Живая старина. Вып. III–IV. 1894. С. 181–203.
    Заметки о населении Якутской области в историко-этнографическом отношении. // Живая старина. Вып. II. 1895. С. 1–37.
    Заметки о населении Якутской области. // Землеведение. Кн. II, III. 1895. С. 149–176.
*    Олекминские скопцы. Историко-бытовой очерк. (Отдельный оттиск из «Живой старины», вып. III и IV, 1894 г.). СПб. 1995. 36 c.
    К вопросу о развитии земледелия в Якутской области. // Памятная книжка Якутской области на 1896 год. Вып. I. Якутск. 1895. С. 19–114.
    Заметки о население Якутской области в историко-этнографическом отношении. // Памятная книжка Якутской области на 1896 год. Вып. I. Якутск. 1895. С. 109–151.
    Краткий отчет о пушной промышленности в Сибири. Москва. 1896.
    Некоторые данные о рыбах Колымского края. // Землеведение. Вып. III–IV. Москва. 1896. С. 1–9.
    По Колымскому округу. // Восточное обозрение. № 133–135, 152. 1896.
    К вопросу об исчезнувших народностях Колымского округа. // Известия Восточно-Сибирского отделения Императорского Русского географического общества. Т. XXVIII. Вып. 2. 1897. С. 160–165.
    Древний и современный юкагирский быт и письмена. // Восточное обозрение. № 144. 1897.
    По Колымскому округу. // Восточное обозрение. № 107–108. 1897.
    Очерк зверопромышленности и торговли мехами в Колымском округе. // Труды Якутской экспедиции, снаряженной на средства И. М. Сибирякова. Отд. III. Т. X. Ч. 3. СПб. 1898. 169 с.
    Образцы материалов по изучению юкагирского языка и фольклора, собранные в Якутской экспедиции // Известия Императорской Академии наук. Сентябрь. Т. IX. № 2. 1898. С. 151–177.
    Предварительный отчет об исследованиях инородцев Колымского и Верхоянского округов. // Известия Восточно-Сибирского отделения Императорского Русского географического общества. Ч. XXIX. № 1. 1998. С. 9–52.
    По рекам Ясачной и Коркодону. Древний и современный юкагирский быт и письмена. // Известия Императорского Русского географического общества. Т. XXXIV. Вып. 3. СПб. 1898. С. 255–290 (прилож. 1–6).
    По Колымскому округу. // Нива. № XX (394–396); № XXX (590–595). 1898.
    Бродячие роды тундры между реками Индигиркой и Колымой. // Известия Императорского Русского географического общества. Т. XXXV. Вып. IV – VII. СПб. 1899. С. 829–833 (информация о сообщении В. И. Иохельсона на заседании Отд. этнографии ИРГО 29 октября 1899 г.).
    In Polargegenden // Mutter Erde: Ethnographische Skizzen. B., 1898–1899. Bd. I. S. 261–266, 285–288, 303–308, 325–328, 364–366, 385–388, 453–456, 467–470, 481–485; Bd. II. S. 207–210, 228–229, 245–247, 261–263, 270–273, 487–490.
    Uber die Sprache und Schrift der Jukagiren // Geographische Gesellschaft in Bern. Sitzungsberichte. Bd. XVII. 1899. S. 1–15.
    Бродячие роды тундры между реками Индигиркой и Колымой, их этнический состав, наречие, быт, брачные и иные обычаи и взаимодействие различных племенных элементов. // Живая старина. Вып. I – II. СПб. 1900. С. 1–43.
    Материалы по изучению юкагирского языка и фольклора, собранные в Колымском округе. Ч. 1. Образцы народной словесности юкагиров (тексты с переводом). // Труды Якутской экспедиции, снаряженной на средства И. М. Сибирякова. Т. IX. Ч. 3. СПб. 1900. С. XV. 240.
    В полярном краю. // Юный читатель. № I. 1900. С. 17–43; № IV. 1900. С. 97–109.
    О Сибирском Полярном отделе Северо-Тихоокеанской экспедиции. // Живая старина. № 1–2. СПб. 1900. С. 295–296. (Разам з У. Г. Багаразам.)
    Известия и заметки о Сибирском отделе Северо-Тихоокеанской экспедиции. // Российский антропологический журнал (издание антропологического отдела). № 2. Кн. II. 1900. С. 113–115. (Разам з У. Г. Багаразам.) 
    Die Jukagiren im aussersten Nordosten Asiens// Geographische Gesellschaft in Bern. Jahresbericht, 1898–1899. Bd. XVII. 1900. S. 1–48.
    У юкагиров. // Азиатская Россия. Москва. 1903. С. 490–498.
    Об азиатских и американских элементах в мифах коряков (Доклад, читанный 28 августа 1904 г. на XIV Интернациональном конгрессе американистов в Штутгарте). // Землеведение. Москва. Т. XI. Кн. III. 1904. С. 33–41.
    The Mythology of the Koryak. // American Anthropologist, N. S. Vol. VI. № 4. 1904. P. 413–425.
    У юкагиров. // Азиатская Россия. Москва. 1905. С. 515–522.
    Essay on the Grammarof the Yukaghir language // New York Academy of Sciences. Annals. March 1905. Vol. XVI. Pt. 2. 1905. P. 97–152. Reprinted as: Supplement to the American Anthropologist. April–June 1905. Vol. VII. № 2. P. 369–424.
    The Koryak. Religion and Myths. Leiden-New York. 1905.
    Uber asiatische und amerikanische Elemente in den Mythen der Koriaken. // Internationaler Amerikanisten Kongress, 14-te Tagung, Stuttgart, 1904. Verhandlungen, Stuttgart. Bd. I. 1906. S. 119–127.
    Kumiss festivals of the Yakut and decoration of Kumiss vessels. // Boas Anniversary Volume: Anthropological papers written in honor of Franz Boas. New York. 1906. P. 257-271.
    Этнологические проблемы на северных берегах Тихого океана. // Известия Императорского Русского географического общества. Т. XLIII. 1907. С. 63–92.
    Изложение содержания доклада В. И. Иохельсона «Этнологические проблемы на северных берегах Тихого океана», прочитанного 13 апреля 1907 г. в отделении этнографии ИРГО (Виноградов Н. Хроника). // Живая старина. Вып. 3. Отд. V. 1907. С. 33–35.
    Past and Present Subterranean Dwellings of the Tribes of North Eastern Asia and North Western America. // Congres International des Americanistes, 15e Session, Tenue, Quebec en 1906. Quebec: Dussault & Proulx. T. 2. 1907. P. 115–128.
    Международные конгрессы американистов. // Ежегодник РАО. Т. 2. 1908. С. 10–16.
    Древние и современные подземные жилища племен Северо-Всточной Азии и Северо-Западной Америки. // Ежегодник Русского антропологического общества. Т. 2. 1908. С. 18–56.
    The Koryak. // The Jesup North Pacific Expedition Publications. Vol. VI. American Museum of Natural History, New York, Memoir, Vol. X. Leiden: E. J. Brill; New York: G. E. Stechert & Co. Pt. 1–2.  1908. P. XV, 842.
    Die RiabouschinskyExpedition nach Kamchatka // Globus. 1908. Vol. XCIV. № . 14. 1908. P. 224–225.
    Из писем начальника этнологического отдела Камчатской экспедиции Ф. П. Рябушинского секретарю ИРГО. // Известия Императорского Русского географического общества. Т. XLV. Вып. IX . 1909. С. 613–625.
    The Riabouschinsky expedition under the auspices of the Imperial Russian Geographical Society // Science, N.S. February 19, 1909. Vol. XXIX. № 738. 1909. P. 303–305.
    Some Notes on the Traditions of the Natives of northeastern Siberia about the Mammoth. // American Naturalist. January. N . Y. 1909. P. 48–50.
    The Yukaghir and Yukaghirized Tungus. Jesup north pacific expedition. // The Jesup North Pacific Expedition Publications. Vol. IX. American Museum of Natural History, New York, Memoir, Vol. XIII. Leiden: E.J. Brill; New York: G.E. Stechert & Co. Pt. I. 1910. P. XVI, 133.
    Из писем В. И. Иохельсона, начальника Этнографического Отдела Камчатской экспедиции Ф. П. Рябушинского, секретарю ИРГО. // Известия Императорского Русского географического общества. Т. XLVII . Вып. I–V. 1911. С. 97–111.
    Заметки о фонетических и структурных основах алеутского языка. // Известия Императорской Академии наук. № 17. декабрь. 1912. С. 1031–1046.
    Экспедиция В. И. Иохельсона на Алеутские острова и Камчатку. // Землеведение. № 4. 1912. С. 136–139.
    Scientific resultsof the ethnological section of the Riabouschinsky expedition of the Imperial Russian Geographical society to the Aleutian islands and Kamchatka // International Congress of Americanists. Proceedings of the XVIII Session. London: Harrison and Sons. Pt. I. 1912. P. 334–343.
    The Aleut L anguage and its Relation to Eskimo Dialects // International Congress of Americanists. Proceedings of the XVIII Session. L.: Harrison and Sons. Pt. I. 1912. P. 96–104.
    The Yakut tribe. Religion, sociology and material culture // The Kumiss Festivals of the Yakut. Boas Anniversary Volume. N . Y. 1912.
    Белокурые эскимосы и новая экспедиция на полярный Север Канадских владений. // Этнографическое обозрение. Москва. Кн. XCVII–XCVII. 1913. С. 236–241.
    Магическое бегство как общераспространенный сказочно-мифологический эпизод. // Сборник в память 17 годовщины со дня смерти профессора Д. Н. Анучина. Москва. 1913. С. 155–166.
    Записка В. И. Иохельсона об оказании ему содействия в обработке и издании собранных им материалов по языкам, народному творчеству и этнографии алеутов и племен крайнего северо-востока Сибири. // Известия Императорской Академии наук. /1-е прилож. к протоколу XI заседания Историко-Филологического Отделения ИАН 23 сентября 1915 г./ 1915. С. 1697–1710.
    Образцы материалов по алеутской живой старине. // Живая старина. Вып. 3. Петроград. 1915. С. 293–308.
     Гайавата и источники вдохновения Лонгфелло. // Лонгфелло В. Г.  Песнь о Гайавате. Москва. 1916. С. V–XLVII.
    Ancient Koryak Pottery. // Anthropological Society of Tokyo. August, Vol. XXXI . № 352. (Translated by R. Torii). 1916.
    Натуралистический сюжет о происхождении комаров и других гадов в Сибирско-американских мифах. // Сборник Музея антропологии и этнографии /Кунсткамера/ (в честь В. В. Радлова). Петроград. Т. V . Вып. I . 1917. С. 201–204.
     Былое: Далекое прошлое (из воспоминаний старого народовольца). // Голоса революционеров. СПб. Т. 13. 1918. С. 53–75.
    Геся Гельфман. Биографический очерк. // Былое. Петроград. 1918. 21 с.
    Опись фольклорных и лингвистических материалов В. И. Иохельсона, хранящихся в Азиатском музее Российской Академии Наук. 1. Материалы по языку и фольклору алеутов. // Известия Российской Академии наук за 1918 г. Т. 12. № 17. Петроград. 1919. С. 1979–2003.
    The Semisubterranean houses of the Koryak of Northeastern Siberia // Selected Readings in Anthropology. University of California, Berkeley. Department of Anthropology. Syllabus Series. № 101 . Berkeley. 1919. P. 108–119.
    Алеутский язык в освещении грамматики Вениаминова. Критический обзор. // Известия Российской Академии наук за 1919. Т. 13. № 2. С. 133–154; № 4–7. С. 287–315. Петроград. 1920.
    The Semisubterranean houses of the Koryak of Northeastern Siberia // Source Book in Anthropology / Eds. A.L. Kroeber, T.T. Waterman. Berkeley, Cal. 1920. P. 278–285.
    Первые дни Народной Воли. Петроград. Музей Революции. 1922. 58 с.
    Геся Гельфман. Материалы для биографии и характеристики // Былое. Петроград-Москва. 1922. 48 с. (Разам з Р. Кантар.)
    Воспоминание о В. Г. Короленко. // Жизнь и творчество В. Г. Короленко. Сборник статей. Москва. 1922. С. 74–77.
    Материалы по изучению алеутского языка и фольклора. Т. 1. Образцы народной словесности. Вып. 1. Тексты на уналашкинском наречии с переводом и примечаниями. Петроград. 1923. 28 с.
    Календарь Народной Воли (из воспоминаний). // Музей Революции. Сборник. Петроград. 1923. С. 44–51.
    Былое 1906–1926. Из переписки с П. Л. Лавровым. // Голоса революции. Т. 20. СПб. 1923. С. 147–155.
    Приложение к списку народностей северо-восточной Сибири. // Патканов С. К.  Список народностей Сибири. Петроград. 1923. С. 14-15.
     Fishes fallen from the Sky // Science. Dec. 21. Vol. 58. № 1512. 1923. P. 512.
    The Yukaghir and Yukaghirized Tungus // Jesup North Pacific Expedition. Publications. Vol. IX. American Museum of Natural History. Memoir, Vol. XIII. Leiden: E.J. Brill; New York: G. E. Stechert & Co. Pt. 2. 1924. P. 135–342.
    In the realm of Kamchatka Black Bear // Natural History. Vol. 24. № 2. 1924. P. 236–240.
    Archaeological Investigations in the Aleutians Islands. Washington: Carnegie Institution of Washington Publication, 367. Wash. 1925. P. 145.
    The Yukaghir and Yukaghirized Tungus // Jesup North Pacific expedition. Publications. Vol. IX. American Museum of Natural History. Memoir. Vol. XIII. Leiden: E.J. Brill; New York: G.E. Stechert & Co. Pt. 3. 1926. P. 343–469.
    The Ethnological Problems of Bering Sea // American Museum Journal (Natural History). Vоl. 26. № 1. 1926. С. 90–95.
    The Instrumental and the Comitative in the Aleut Language. // Language. № 3. 1927. P. 9–12.
    Archaeological Investigations in Kamchatka. Carnegie Institution of Washington D. C. Publication. № 388. 1928. P. VIII, 88.
    Peoples of Asiatic Russia. American Museum of Natural History. N. Y. 1928. 277 p.
    Peoples of foggy seas. // Natural History. Vol. 28. № 4. July–August. 1928. P. 413–424.
    Археологические исследования на Камчатке. // Известия Гос. РГО. Т. LXII . Вып. 3. С. 199–242; Вып. 4. Ленинград. 1930. С. 351–385 (
    Археологические исследования на Камчатке. Отд. оттиск. Москва. 1930. 31 с.
    The Ancient and Present Kamchadal and the Similarity of their Cultural to that of the Northwestern American Indians // International Congress of Americanists, 23 rd Session. New York, Sept., 1928. Proceedings. N. Y.1930. P. 451-454.
    The Yakut. Anthropological papers of the American Museum of Natural History. Vol. XXXIII. Pt. II. New York City. 1933. 225 p.
    History, Ethnology and Anthropology of the Aleut. Wash., Carnegie Institution, Publication № 432, 1933. 86 p.
    Одульский (юкагирский) язык. // Языки и письменность народов Севера. Ч. III. Ленинград. 1934. С. 149–180.
    Унанганский (алеутский) язык. // Языки и письменность народов Севера. Ч. III . Ленинград. 1934. С. 129–148.
    History, ethnology and anthropology of the Aleut. Washington. 1935.
    Kamchadal Texts Collected by Waldemar Jochelson. Ed. D. Worth. The Hague: Mouton, 1961. 284 p.
    Aleut Tales and Narratives collected 1909–1910 by Waldemar Jochelson / Ed. Knut Bergsland and Moses L. Dirks. University of Alaska Fairbanks. 1990. P . XVIII, 715.
    Из научного наследия. Коряки. // Северные просторы. № 1–6. 1990.
    Об азиатских и американских элементах в мифах коряков. // Кунсткамера. Музей антропологии и этнографии имени Петра Великого. Избранные статьи. Т. 1. СПб. 1995. С. 234-242.
    Коряки. Материальная культура и социальная организация. Пер. с англ. СПб. 1997. 238 с.
    Фотоколлекция этнологического отряда Камчатской экспедиции 1909–1911 гг. // Орлова Е. П. «Ительмены. Историко-этнографический очерк». СПб. 1999. С. 169–193
    Коряки. Ч. 2 (извлеч.) (пер. с англ.) // Традиционная нормативная культура, организация власти и экономика народов Северной Евразии и Дальнего Востока: (ненцы, манси, ханты, кеты, селькупы, нганасаны, долганы, эвенки, эвены, юкагиры, коряки, чукчи, ительмены, негидальцы, орочи, ороки, ульчи, нанайцы, удэгейцы, нивхи, айны). Москва. 2000. С. 205-215.
    Юкагиры и объюкагирившиеся тунгусы (извлеч.) (пер. с англ.) // Традиционная нормативная культура, организация власти и экономика народов Северной Евразии и Дальнего Востока: (ненцы, манси, ханты, кеты, селькупы, нганасаны, долганы, эвенки, эвены, юкагиры, коряки, чукчи, ительмены, негидальцы, орочи, ороки, ульчи, нанайцы, удэгейцы, нивхи, айны). Москва. 2000. С.197-203.
    Сокровища Кунсткамеры. Алеуты, какими их увидел В. Иохельсон. СПб. 2001. 91 с.

*    Юкагиры и юкагиризированые тунгусы. Пер. с англ. В. Х. Иванова и З. И. Ивановой-Унаровой. Новосибирск. 2005. 675 с. [Памятники этнической культуры коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока. Т. 5.]
*    Народное творчество юкагиров. // Север Азии в этнокультурных исследованиях. Материалы Международной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). Новосибирск. 2008. С. 285-308.
    Літаратура:
    Boas F.  The Jesup North Pacific Expedition. // American Museum Journal. Vol. 3. № 5. 1903. P. 73–119.
    Журнал заседания Отделения этнографии ИРГО 4 марта 1916 года. // ИИРГО. Т. 52, вып. 6. 1916. С. 41-47.
    Кротов М.  Условия работы Вл. Богораза и Вл. Иохельсона в Северо-Тихоокеанской экспедиции 1901-1903 гг. // Сборник материалов к изучению Якутии. Вып. 1. № 1. Якутск. 1922. С. 13-14.
*    Иохельсон (он же Иосельсон) Вениамин Ильич. // Кротов М.  Якутская ссылка 70-80-х годов. Москва. 1925. С. 187-188.
    Академия наук СССР за десять лет. 1927. С. 151.
    American Anthropologist. Vol. 32. N 2. 1930.
*    Иохельсон Владимир Ильич. // Сибирская советская энциклопедия в 4- томах. Т. 2. Москва. 1930. 306.
*    Иохельсон-Бродская Дина Лазоревна. // Сибирская советская энциклопедия в 4- томах. Т. 2. Москва. 1930. 307.
    Шавров К. Б.  В. И. Иохельсон. // Советская этнография. № 2. Москва. 1935. С. 1-15.
*    Козьмин  Иохельсон Владимир Ильич. // Большая Советская Энциклопедия. Т. 29. Москва. 1935. С. 127-128.
    Гурвич И.С.  Полевые дневники В. И. Иохельсона и Д. Л. Иохельсон-Бродской. // Очерки истории русской этнографии, фольклористики и антропологии. Вып. II. (Труды Института этнографии. Новая серия. Т. 85). Москва. 1963. С. 248—258.
    Минц. 1968. С. 219.
    РВост. № 4. 1968. С. 122.
    Башарин Г. П.  Из истории организации Сибиряковской экспедиции // Якутский архив. Вып. IV. Якутск. 1972. С. 201–229.
*    Письма политических ссыльных в Восточной Сибири (конец XVIII – начало ХХ в.). Иркутск. 1978. С. 182-187, 321.
*    Курилов Г. Н.  Юкагирско-русский словарь. Якутск. 1990. С. 4.
    Иванова-Унарова З.  Чепраки и кычими сибирской коллекции в Нью-Йорке. // Якутия. Якутск. 10 марта 1993.
*    Ширина, Д. А.  Экспедиционная деятельность Академии наук на северо-востоке Азии 1861-1917. Новосибирск. 1993. С. 110-126, 196-197.
*    Ширина, Д. А. Петербургская Академия наук и Северо-Восток 1725-1917. Новосибирск. 1994. С. 100-102, 180-188.
*    Казарян П. Л.  Олекминская политическая ссылка 1826-1917 гг. Якутск. 1995. С. 250-251.
*    Казарян П. Л.  Олекминская политическая ссылка 1826-1917 гг. Изд. 2-е доп. Якутск. 1996. С. 250-251.
    Иванова-Унарова З. И.  Сибирская коллекция в Американском музее естественной истории в Нью-Йорке. // Полярная звезда. № 5. Якутск. 1997. С. 38-43.
    Ивановы-Уваровы З и В.  О предыстории снимков Иохельсона. // Илин. № 1. Якутск. 1998.
    Иванова-Уварова З. И.  Дневник Иохельсона. // Илин. № 3-4. Якутск. 1999. С. 52-59.
    Иохельсон Владимир Ильич. // Энциклопедия Якутии. Т. 1. Москва. 2000. С. 330.
    Незабытые могилы: Российское зарубежье: Некрологи 1917-1999: В 6 т. Т. 3. 2000. С. 97.
*    Иванов В. Х.  Владимир Иохельсон и Дина Иохельсон-Бродская - исследователи этнической культуры народов Северо-Востока Сибири.// Циркумполярная культура: Памятники культуры народов Арктики и Севера. Материалы научно-практической конференции. Якутск. 2000. С. 119-128.
    Vakhtin N.  Franz Boas and the shaping of the Jesup expedition Siberian researchers 1895–1900. // Gateways: Exploring the Legacy of the Jesup North Pacific Expedition 1897–1902 / Eds. I. Krupnik, W.W. Fitzhung. Wash., D.C.: Arctic Studies Center, National Museum of Natural History, Smithsonian Institution, 2001. P. 71–89.
*    Иохельсон  // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов – жертв политического террора в советский период (1917-1991). Сост. Я. В. Васильков и М. Ю. Сорокина. СПб. 2003. С. .
    Ширина, Д. А.  В. И. Иохельсон о народах Сибири. // Евреи в Сибири и на Дальнем Востоке. История и современность. Красноярск – Биробиджан. 2003. С. 56-59.
    Оглезнева, Т. Н.  Участие политических ссыльных в деятельности Сибирских отделов РГО. // Русское географическое общество. Изучение народов северо-востока Азии, 1845-1917. Новосибирск, 1994. С. 78-80, 91, 123, 125.
    Слободин С. Б.  Деятельность В. И. Иохельсона и В. Г. Богораза на Северо-Востоке в 1900–1902 гг. // Материалы по истории Севера Дальнего Востока. Магадан. СВКНИИ ДВО РАН, 2004. С. 75-83.
    Слободин С.Б. О русском переводе книги В. И. Иохельсона «Коряки. Материальная культура и социальная организация». // Этнографическое обозрение. № 6. 2004. С. 14–30.
    Шадрин В. И.  В. И. Иохельсон – Основоположник научного юкагироведения. // Якутский архив. № 3. Якутск. 2005. С. 85-89.
    Ширина Д. А.  150 лет со дня рождения В.И. Иохельсона (Иосельсон Вениамин), этнографа. // Календарь знаменательных и памятных дат «Якутия-2005». Якутск. 2005.
    Слободин С.Б. Выдающийся исследователь северных народов (к 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона). // Этнографическое обозрение. № 5. 2005. С. 96–115.
*    Иванов В. Х.  Владимир Иохельсон и его книга «Юкагиры и юкагиризированные тунгусы». // Юкагиры и юкагиризированые тунгусы. Пер. с англ. В. Х. Иванова и З. И. Ивановой-Унаровой. Новосибирск. 2005. С. 12-22.
*    Владимир (Вениамин) Ильич Иохельсон (1855-1937). // Север Азии в этнокультурных исследованиях. Материалы Международной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). Новосибирск. 2008. С. 5-7.
*    Резолюция научно-практической конференции «Север Азии и Америки в этнокультурных исследованиях» (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). // Север Азии в этнокультурных исследованиях. Материалы Международной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). Новосибирск. 2008. С. 7-9.
*    Роббек В. А.  Научное наследие В. И. Иохельсона и юкагироведение в Республике Саха (Якутия). // Север Азии в этнокультурных исследованиях. Материалы Международной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). Новосибирск. 2008. С. 9-19.
*    Иванова-Унарова З. И.  Владимир Иохельсон и его вклад в изучение Северо-Востока Азии и Северной Америки (к 150-летию со дня рождения). // Север Азии в этнокультурных исследованиях. Материалы Международной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). Новосибирск. 2008. С. 20-30.
    Бурыкин А. А.  Фонографические коллекции В. И. Иохельсона из фондов фонограммаархива Института русской литературы (Пушкинский Дом) РАН. // Север Азии в этнокультурных исследованиях. Материалы Международной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). Новосибирск. 2008. С. 31-39.
    Ларионова А. С.  К вопросу стилистики пения среднеколымских якутов (по материалам В. И. Иохельсона). // Север Азии в этнокультурных исследованиях. Материалы Международной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). Новосибирск. 2008. С. 75-79.
    Винокурова У. А.  Труды В. И. Иохельсона в контексте якутско-американских научных связей. // Север Азии в этнокультурных исследованиях. Материалы Международной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). Новосибирск. 2008. С. 154-160.

    Винокурова Л. Е.  Переписка В. И. Иохельсона с Комиссией по изучению Якутской республики. // Север Азии в этнокультурных исследованиях. Материалы Международной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения В. И. Иохельсона (г. Якутск, 15-16 августа 2005 г.). Новосибирск. 2008. С. 160-163.
    40 лет среди якутов и юкагиров. // Ермоленко В.  Белорусы и Русский Север. Минск. 2009. С. 206-211.
    Корсун С.А.  В.И. Иохельсон — исследователь алеутов. // Музей. Традиции. Этничность. № 1. Санкт-Петербург. 2013. С. 6-
    Мархіль Салтычан,
    Койданава.

 

                                                                    ДАДАТАК

    Владимир Иохельсон
                                           ВЗАИМООТНОШЕНИЯ  МЕЖДУ  ПОЛАМИ
    Тот, кто поживет некоторое время в юкагирском селении, может заметить довольно свободные половые отношения большинства молодых людей, а когда путешественник узнает, что у юкагиров бытует обычаи предлагать в постель гостя девушку, он может сделать вывод, что у этого народа отсутствуют чувства ревности, стыда или целомудрия и существуют беспорядочные добрачные половые связи. Внимательное изучение половых отношений у юкагиров показывает, что у них так же, как у современных цивилизованных обществ, можно обнаружить этические идеалы, которые, однако, не выполняются в реальной жизни. Этими идеалами являются скромность, целомудрие, любовь и преданность. В действительности же в большинстве случаев у них преобладает половая распущенность. В дальнейшем я приведу факты, иллюстрирующие эти две тенденции. Не буду пытаться восстановить самое начало зарождения чувства любви и семейных отношений, о чем можно только строить догадки. Путь к решению этого вопроса, как правильно указывает Уэстэрмарк, можно найти, изучая семьи человекообразных обезьян. Надо признать, что сосуществование целомудрия и распущенности, которое я замечал не только у юкагиров, но и у других сибирских народов, берет начало в далеком прошлом, а также в самой двойственности природы человека. У цивилизованных народов идеал чистоты в отношениях полов преобладал над противоположной тенденцией влечения полов, продолжающей все же существовать у большинства цивилизованных наций, часто даже в более изощренно развратных формах, несмотря на то, что явная распущенность морали не имеет поддержки в обществе.
    С другой стороны, контакты между представителями цивилизованных и примитивных народов разрушают обычаи последних ограничивая свободу половых отношений, тем самым подрывая этические идеалы этих народов.
    Но вернемся к юкагирам. Их идеал целомудрия, преданности и женского постоянства не включает в себя понятие девственности. Девственная чистота не ценится, и молодые люди вовсе не обращают внимание на прошлые связи своей избранницы. Такое понятие, как ревность к прошлому, отсутствует. Ревность вызывает только свобода половых связей, к рассмотрению которой я приступаю.
    Половые связи у юкагиров начинаются очень рано. Я знал молодого человека шестнадцати или семнадцати лет, который сожительствовал с девушкой своего возраста или младше. Юноши начинают посещать юрту девушки по ночам с момента первого пробуждения полового чувства, девушки сожительствуют с юношами с момента появления менструаций. Каких-либо ритуалов, связанных с наступлением половой зрелости, у них нет, по крайней мере в настоящее время после двух веков русского влияния. Но зрелые девушки, т.е. те, у кого появляется менструация, или, как говорят юкагиры, ее «красная краска» (кэилэни), становятся субъектами табу, о котором я скажу позднее. Юноша считается зрелым с того времени, когда он становится йэлокун-нбинэйэбон кудэчийэ шоромох (т.е. убийцей четвероногих животных): имеется в виду момент, когда он начинает охотиться на крупных животных, таких как северный олень, лось или медведь, и принимает участие в охоте наравне со взрослыми. Помню случаи, когда старик на Ясачной высмеял юношу, ухаживающего за девушкой, за то, что тот не стал настоящим охотником. «Вот ты бегаешь за девушкой, а сам едва ли видел след какого-нибудь зверя», — сказал старик, одновременно показывая на тесно прилегающий рукав его детского комбинезона. Слышавшие эти слова юноши и взрослые рассмеялись, а парень покраснел и, не сказав ни слова, вышел из юрты.
    Девушке, достигшей возраста зрелости, выделяют отдельный спальный полог, и она свободно может принимать визитеров. Когда свет в жилищах гаснет и люди укладываются спать, юноши спокойно покидают свои дома и направляются к соседским девушкам. Неженатые молодые люди редко проводят ночь в своих домах. Конечно, такие посещения производятся при наличии взаимной симпатии молодых людей, но и случаи неверности нередки. Когда юноша покидает селение, отправляясь на охоту или ловлю рыбы, его свободное место однажды оказывается занято другим. Обнаружив в юрте соперника, юноша заставляет его выйти и вступает с ним в драку. Побежденный покидает этот дом, а победитель возвращается в юрту девушки. По рассказам юкагиров, в прежние времена соперники дрались до конца, пока один не убьет другого. Иногда друзья юноши помогают ему раскрыть соперника и избить его.
    Временами сложности в отношениях молодых людей разного пола возникают из-за обычая, позволяющего молодому человеку, прибывшему в деревню в качестве гостя, спать с девушкой, даже если он женатый. Возлюбленный девушки, пока он не стал ее нареченным, должен подчиняться этому обычаю. Мне случалось видеть молодых людей, которые, проезжая через деревню или охотясь в этих местах, проводили ночи в спальных пологах девушек. Однажды я решил подняться на лодке вверх по Ясачной из одного селения в другое. В тех местах, где было сильное течение, четверо парней юкагиров, которые вели лодку, вынуждены были выходить на берег и тянуть лодку на буксире. На корме сидел старик юкагир с Ясачной и направлял лодку. У крутого берега, покрытого кустарником, парням пришлось войти в воду на глубину выше пояса. Стояла осень, вода была очень холодной, и они были недовольны тем, что должны идти вброд. Чтобы подбодрить их, старик сказал: «Парни, не бойтесь воды, по крайней мере ваши яйца будут чистыми, когда вы доберетесь до девушек в деревне». Грубые шутки, подобные этой, не в природе юкагиров, застенчивых и сдержанных в речах. Но старик этот был по материнской линии якутом и, как все якуты, любил употреблять неприличные слова. Его приемная дочь, одиннадцати лет, присутствовавшая при этом, застенчиво опустила глаза. Лишь сам старик остался доволен своей шуткой и сам же смеялся. Однако в основе этой шутки лежит народный обычай.
    Расскажу еще один случай, иллюстрирующий подобный юкагирский обычай. В 1896 г., когда я впервые прибыл к юкагирам на Коркодон от ясачненских юкагиров, я остановился в юрте старика, у которого были женатый сын и две незамужние дочери. Среди моих спутников был переводчик Долганов, молодой юкагир с Ясачной, который и снабжал меня фактами, касающимися интимных отношений в семейной жизни юкагиров. Вечером, согласно нашей предварительной договоренности, Долганов спросил старика: «Где мне спать, старик?» — «Ложись с детьми» (т.е. с дочерьми), — ответил хозяин. Дело в том, что девушки жили в одном спальном пологе и парни обычно посещали обеих сестер одновременно. Посещение юношами сестер, живших в общем пологе, я наблюдал и в других местах. Приведу еще несколько случаев, относящихся лично ко мне. Во время моего первого посещения юкагиров в 1895-1896 гг. по поручению Русского географического общества я путешествовал один, без жены, и юкагиры, как я узнал позже, чувствовали себя обязанными быть особенно гостеприимными к такому почетному гостю. Как-то я жил около месяца в доме старосты ясачненских юкагиров (я уже упоминал о нем), изучая юкагирский язык. В этом доме проживала еще одна семья, которая для моего удобства временно перебралась в другой дом. Мой переводчик и казак (молодой человек, имевший успех у юкагирских девушек к великому неудовольствию юкагирских парней) вынуждены были спать в других домах. Староста не имел детей и воспитывал со старухой приемную дочь семнадцати или восемнадцати лет, свою дальнюю родственницу. Я заметил, что, пока я жил в этом доме, визиты юношей прекратились. Впоследствии я узнал от моего переводчика, что девушка была обижена на меня за мое безразличие к ней и что друзья девушки, молодые люди, смеялись над ней. Однажды хозяйка сказала мне: «Кажется, у вас мужчины могут жить без жен». Я ответил ей, что у нас, если женатый человек любит свою жену, он остается верен ей, даже находясь вдали от нее. «Да, — сказала она, — по-видимому, у русских другие обычаи. Они ходят к другим девушкам и женам, даже когда находятся вместе со своими женами».
    Другой случай произошел недалеко от Ясачной перед моим отъездом на Коркодон. Я остановился в летнем стойбище юкагиров. В этом селении жил кузнец Шалугин, старый юкагир, имевший большую семью, в том числе несколько дочерей. Младшая из них считалась самой привлекательной девушкой на Ясачной. Я давно намеревался сфотографировать ее в праздничной одежде и планировал сделать это до отъезда; поскольку она была тогда в другой деревне, я попросил старика послать за ней лодку. Хотя я объяснил ему, для чего мне нужна его дочь, он понял мою просьбу совсем по-другому. Девушка прибыла поздно вечером, и я отложил фотографирование на другой день. Моя брезентовая палатка находилась рядом с крытой шкурами юртой Шалугина. Вообразите мое удивление, когда утром я обнаружил между моей палаткой и юртой Шалугина отдельную маленькую юрту, из которой как раз выходила девушка. Она была очень сердита, и потому фотография получилась неудачной. Позднее мой переводчик рассказал мне, что молодые люди высмеяли ее за то, что установка ею отдельной юрты оказалась напрасной.
    После отъезда с Ясачной я получил идеографические любовные письма на бересте от обеих девушек, о которых шла речь, безо всяких признаков упрека. Из этих же писем я узнал, что их обманутые ожидания относительно моих чувств были вполне удовлетворены более счастливыми отношениями с моими казаком и переводчиком.
    В указанных выше фактах относительно свободы добрачных половых отношений юношей и девушек можно заметить два момента. Первое — существует очевидная свобода половых связей молодых людей и девушек в пределах одной территориальной группы, а второй момент напоминает «гостеприимную проституцию». Чтобы выяснить подлинный характер этих явлений, я часто выспрашивал об этом стариков. Один из них рассказал мне, что в прежние времена девушки допускали только тех молодых людей, которых они любили, но теперь они позволяют это любому юноше, который приходит на ночь. Далее он рассказал, что несколько лет тому назад к нему пришли и попросились на ночлег два молодых юкагира с Омолона, чтобы посвататься к их девушкам, но когда они увидели, что девушки слишком доступны, то ушли, не взяв в жены ни одну из них. Старые люди, как правило, склонны превозносить прошлое в ущерб настоящему, и нет сомнения, что и это заявление старика справедливо лишь отчасти, но это показывает, что у юкагиров существует идеал, отличающийся от подлинной практики в реальной жизни.
    О длительном существовании такого идеала свидетельствуют язык и любовные песни юкагиров. Так, в их языке имеются особые слова, выражающие представления о девичьей любви и ревности. Существуют два слова, означающие глагол «любить» (йбулэтьлэ и анурэ), и одно для выражения слова «ревновать» (киттэч). О девушке, которая верна своему любимому, юкагиры говорят онмоги-иркиэи-мархиль (девушка с одной мыслью), а о девушке, которая неверна, — онмогикичуодьэ мархилэкь (девушка с многими мыслями). Девушку, легко доступную, называют айаболь или айабодьэ мархилэкь (распущенная девушка), от глагола айа («быть беспутной и радостной» и «наслаждать собой кого-то»). Тем же словом они называют молодого человека, который ухаживает сразу за несколькими девушками. Слово айаболь считается оскорбительным, и за такими девушками, поется в песне, парни не ухаживают. Любовные песни, которые будут приведены позднее вместе с другими юкагирскими текстами, поражают своей поэтической образностью и глубиной чувств и показывают, что примитивные нравы не исключают ни подлинной любви, ни настоящей преданности.
    Идеал красоты, который воспевается в этих песнях, не всегда совпадает с нашим. Например, прекрасный цвет лица уподобляется цвету иголок осенней лиственницы; высокий стройный юноша сравнивается с молодой лиственницей или рябиной; длинные волосы юноши — с черным хвостом белки, а волосы девушки — с желтыми шелковыми нитками. Брови описываются черными, лоб — сияющим, подобным солнечному лучу. Некрасивая девушка сравнивается с лягушкой или весенней росомахой, т.е. в период ее линьки. Животные служат символами неприятного, отталкивающего. В любовных песнях, сочиненных русифицированными юкагирами низовьев Колымы, мы встречаемся с более высокой степенью поэтического воображения, по-видимому, благодаря влиянию русских. Например, в одной песне, которую исполнил мне омолонский юкагир Василий Востряков, любимая уподобляется высокой ели, которую никто не может согнуть, но певец завоевывает ее, и зеленый луг становится их пуховой постелью, кусты — их подушкой, а теплое плывущее облако — их одеялом.
    Я расспрашивал стариков и о «гостеприимной проституции», но они характеризовали ее как совершенно невинный обычай. Одна старая женщина сказала мне, что укладывать гостя в постель девушки вовсе не значит заставлять ее вступать с ним в половую связь: напротив, «мудрая» девушка, если гость ей не нравится, заснет, не снимая передник. Она объяснила связь возникновения этого обычая с условиями жизни охотников. Преследуя северного оленя или лося, охотник уходит далеко от своего селения и, когда он придет в чужую деревню, имея при себе только лыжи да лук, ему предлагают для отдыха постель девушки. По бедности у юкагиров нет лишних одеял и других постельных принадлежностей, чтобы предложить их гостю, в то время как в такой холод правила гостеприимства требуют, чтобы ему была предложена теплая постель. Предлагать место женатых людей невозможно, и девичья постель единственное, чем они могут поделиться. Иначе говоря, предлагают не девушку, а теплую постель на ночь. И если из-за того, что девушки обладают свободой и девственность не имеет высокой цены, «гостеприимная постель» обычно завершается половой связью с ее владелицей, то это вовсе не означает «гостеприимного предложения», а полностью зависит от самой девушки. Случается, что девушки не обнаруживают благосклонности к своим «постельным гостям». Мой переводчик, например, обычно жаловался, что девушки не любят его, считая безобразным и называя его «чернолицым» (эбибэйэ ньачэ) из-за темно-коричневого цвета лица.
    Следовательно, этот обычай гостеприимства нельзя считать производным от «гостеприимной проституции», хотя в конечном счете в большинстве случаев он приводит к этому. Применительно ко мне эти случаи действительно имели характер именно «гостеприимной проституции», и я думаю, что подобное постельное гостеприимство появилось под влиянием русских и используется по отношению к русским гостям. В своей работе о коряках я описал половую распущенность, преобладающую в русских селениях на Крайнем Северо-Востоке Сибири, и возможные причины этой распущенности. Представители власти или богатые люди могут выбрать себе любую женщину, замужнюю или незамужнюю. Чиновники, казаки, купцы и даже миссионеры вводят этот обычай в селениях и стойбищах нерусских народов, и именно это обстоятельство могло вызвать у юкагиров новый для них обычай — предложение девушек проезжим чиновникам, купцам и другим русским гостям. В настоящее время делом чести для девушки считается принять на ночь какого-нибудь важного гостя. Таким образом, можно заключить, что то, что сначала делалось насильно или по приказу русских, нашло благоприятную почву и стало обычаем. Местные жители убеждены, что перенятый ими обычай является лишь слабой имитацией того, что делается в русских домах, а русскую цивилизацию они считают выше своей.
    Вот очень характерный пример того, о чем сказано выше. В 1897 г. я посетил устье р. Лена. Население здесь составляют якуты, а также тунгусы и юкагиры, перенявшие якутские обычаи. Там я встретил г-на Иоргенсона, одного из членов экспедиции Норденшельда, задержавшегося по каким-то причинам в устье Лены. Он был женат на русской и остался здесь на постоянное проживание. Он рассказал мне об одном иностранце, посетившем этот край. Этот человек, поселившись в доме местного жителя, прежде всего потребовал себе женщину. Поскольку местные жители приняли его за важную персону, так как он щедро наделил их подарками, они уступили его желаниям, хотя он выполнял свои желания настолько бесстыдно, что удивил даже якутов, достаточно хорошо знающих о недостатке скромности у приезжих. Позже юкагиры спросили у Иоргенсона, имеется ли в стране, откуда прибыл этот иностранец, обычай, по которому проезжающим гостям предлагают молодых женщин. Я привел этот случай, чтобы показать, как свобода юкагирских девушек в некоторых ситуациях приобретает черты «гостеприимной проституции».
    Следует добавить, что старики смотрят на визиты молодых людей к их дочерям как на некую забаву до тех пор, пока девушки не окажутся в положении. Конечно, отношения между молодыми людьми обоих полов обычно начинаются с невинных игр, но старики, по опыту своей жизни знающие, что представляют собой эти шалости, иногда делают вид, что в посещениях юношами девичьих юрт нет ничего, кроме невинных забав.
    Так, однажды в селении на Ясачной я зашел вечером в дом старика-кузнеца. Из-за закрытого входа в полог его двух незамужних дочерей доносились смех и разговоры. Я узнал голоса своего казака и молодого юкагира. Они беседовали по-якутски, потому что казак не владел юкагирским языком, а юкагир — русским, тогда как якутский язык является международным языком в этом регионе. Старик, сидя перед очагом и потягивая трубку, приветствовал меня и сказал: «Йуок, уорпэ лодонуни!» («Слышишь, дети играют!»). Но при моем следующем посещении этой деревни одна из его дочерей была в положении, а ее нареченный жених отказался от отцовства, и разгневанный старик не разрешил ей рожать в его доме. К этому случаю я еще вернусь позже. Вообще же молодые люди посещают девушек, когда люди в доме или в летней юрте спят, и покидают их до того, как члены семьи встанут.
    [Владимир Иохельсон.  Юкагиры и юкагиризированые тунгусы. Пер. с англ. В. Х. Иванова и З. И. Ивановой-Унаровой. Новосибирск. 2005. С. 108-115.]



                                      Сьвята Ысыах у якуцкім паселішчы Чурапча, 1902 г.
                                                Амэрыканскі музэй натуральнай гісторыі
  /Ивановы-Уваровы З и В.  О предыстории снимков Иохельсона. // Илин. № 1. Якутск. 1998./