четверг, 1 мая 2014 г.

Іван Ласкоў. Кульга. Паэма. Ч. 2. Койданава. "Кальвіна". 2014.





                                                          МЯЧЭЦЬ

                                      І я забыўся неспакойным сном
                                      Пад сонцам рання на чужой магіле,
                                      Ды два удары ліпкім бізуном
                                      Мяне бесцырымонна абудзілі.

                                      І я рвануўся - позна! - пад бічом.
                                      Злавесна-ўважлівы, як чорны воран,
                                      З паднятым да грудзей маіх мячом,
                                      Перада мной стаяў плячысты воін.

                                      Зірнуў я ў проразі яго вачэй -
                                      Не надта доўга думка рахавала,
                                      Што мне такога слаўнага яшчэ
                                      Стагоддзе іншае падрыхтавала.

                                      Але скажыце, ў чым мая віна?
                                      Ці мо які лазутчык (о свіння!)
                                      Узяў ды зблытаў цёмнай ноччу гэтай
                                      З паслугачом султана Баязета?
                                                                *
                                      Адна лафа - хоць морду не натоўк.
                                      Стаю на плошчы, а вакол - ахова.
                                      Увачавідкі большае натоўп,
                                      Нібы лавіна коціцца з адхона.

                                      Той голы на плячах, той на грудзях,-
                                      Такім дарэмна раздаваць парады.
                                      Хто і нашто сагнаў сюды бадзяг,
                                      Хто распарадчык гэтага парада?

                                      А вось і ён раве: - Туляжны люд!
                                      Хай апануе радасць вас да пятак -
                                      Як Уладар сказаў, Махмуд-Дауд -
                                      Я гэта, я! - ваш узначаліць статак.

                                      Аказана давер’е не на чвэрць
                                      Ляжачаму ля царскага парога:
                                      Паставіць Найвялікшую мячэць
                                      У славу Найвялікшага і бога.

                                      Каб Найвялікшае імя яна
                                      Да пакаленняў будучых данесла,
                                      Хай кожны купал, кожная сцяна
                                      У паднябессі ззяюць, быццам песня!
                                                                    *
                                      Ну і Кульга! Мудрэц - здалеў дапяць!
                                      Як утрымацца тут ад камплімента?
                                      Задумаў помнічак сабе на пяць.
                                      Куды там, шчыра, іншым манументам!

                                      Назад, як горад, не пераназваць...
                                      Ох і хітрун усё-ткі Ханскі Зяць!
                                      Як ідал бронзавы, не пераплавіць...
                                      Хто, у дадатак, божы дом зняславіць?

                                      А бог на пенсію - бяды такой:
                                      Аб’явяць тут жа помнікам культуры.
                                      Як хлынуць экскурсанты талакой!
                                      І кожнаму напомняць пра Цімура.
                                                               *
                                      Сам над сабой гарую. О мой лёс!
                                      Куды ты шалапутнага занёс?
                                      Астролагі, скруціце гараскопы!
                                      Мяне, інтэлігента, ў землякопы?!

                                      Век не служыў ні прозай, ні радком
                                      Ні аднаму уладару на свеце,
                                      І вось цяпер Кульгу кляні крадком,
                                      А ўголас зарабляй яму бяссмерце!
                                                                *
                                      І першы ўзмах раз’юшаным кайлом,
                                      І хатка першая - на злом! Са злом! -
                                      І чарада апалых гнёздаў-шапак -
                                      Такім запамятаў я твой пачатак,

                                      Бібі-Ханым! 37 Усё, што тлець магло,
                                      У мора-вогнішча рабы шпурлялі,
                                      І ратавалі людзі барахло -
                                      Дабро у роспачы не ратавалі.

                                      Рабы, як смерч, крышылі ўсё падрад.
                                      На кім, на чым свой гнеў зрывалі, дурні!
                                      Тапталі недаспелы вінаград,
                                      Ламалі з крыкам аб калена зурны.

                                      І нават ночы чорная мятла
                                      Не вымела крышыцеляў, як пену -
                                      Над папялішчам кіркі падняла
                                      Начная змена - так, начная змена.

                                      Плыў над зямлёю удушальны дым,
                                      Як душы дрэў, засцігнутых знянацку.
                                      Так пачыналася Бібі-Ханым -
                                      Як манумент вар’яту: па-вар’яцку.
                                                             *
                                      Мы рыем, рыем, рыем катлаван,
                                      Каторы дзень мы рыем гэту яму.
                                      Мы рыем, рыем, рыем катлаван -
                                      Каторы дзень мы рыем гэту яму.

                                      Мы рыем гэту яму, а яна,
                                      Праклятая, на пядзю не шырэе.
                                      Мы рыем гэту яму, а яна,
                                      Праклятая, на пядзю не глыбее.

                                      Скрыгочуць колы гружанай арбы,
                                      Вязуць здабыты намі глей кудысьці,
                                      І падаюць самлелыя рабы
                                      На кіркі жыватамі, быццам лісце.

                                      За рукі-ногі іх - і на арбу.

                                      За рукі-ногі іх - і на арбу.

                                      За рукі-ногі іх - і на арбу.

                                      Я падаю, я падаю, я па...
                                      Ды што я, зрэшты, га? Нашто мне гэта?
                                      Рукой дастаць рыпучая арба -
                                      Не дапамогі хуткае карэта.

                                      Вось біч-бізун, страшнейшы і за смерць,
                                      Над спінаю маёй кругі звужае.
                                      А можа, так: сцярпець ды і скалець.
                                      Мне дапаможа ў тым зямля чужая.

                                      Каб я крычаць не мог, наб’ецца ў рот,
                                      Прысыпле, каб звыкаўся я з магілай...
                                      Ну вось і ўсё. Цівун сцірае пот.
                                      Як ненадоўга беднага хапіла.

                                      Глядзіце, скручвае ужо бізун.
                                      Заве арбу пакрыўджаным фальцэтам.
                                      Узваляць зараз ды і павязуць.
                                      Шпурнуць у роў - і ўсё.
                                                                              Канец на гэтым.
                                                          *
                                      Як з незапамятнае даўніны,
                                      На пыльных спінах несучы калоны,
                                      Йшлі нада мною белыя сланы,
                                      Ішлі бясконцым гужам, як вагоны.

                                      На апякальнай дзённай сіняве,
                                      Рысуючыся велічна і строга,
                                      Ішлі яны спакойна праз мяне:
                                      Я не палохаў іх нічым, нябога.

                                      Ішлі сланы, ад крокаў іх важкіх
                                      Зямля вакол прыглушана дрыжала,
                                      А мне у неабдымным ценю іх,
                                      Мне ў гэты час нішто не пагражала.

                                      Вяртала засень тая да жыцця,
                                      Гукала ў край з лясамі, каласамі,
                                      І сам не заўважаў, што плачу я,
                                      Што плачу я гаючымі слязамі.

                                      Дык хай жа і ў апошні міг зямны,
                                      Калі акрые морак вечнай ночы,
                                      Зноў нада мною белыя сланы
                                      Хадою недаспешлівай пракрочаць...
                                                               *
                                      Я позна ноччу ў яме ўспамінаў
                                      Легенду-кветку аб будоўлі нашай
                                       (Дзе ўсё-ткі чуў яе або чытаў?
                                      Яшчэ ў стагоддзі у сваім няйначай).

                                      Была Бібі-Ханым як маладзік.
                                      Свет дзіваваўся з гожай кітаянкі!
                                      Ды жонка Уладыкі Уладык
                                      Спрэс мроіла зусім не пра гулянкі.

                                      Гаспадара правёўшы зноў на раць,
                                      Задумалася адзін раз царыца:
                                      Які сюрпрыз яму падрыхтаваць?
                                      Чым упрыгожыць мужаву сталіцу?

                                      Якіх вялікіх годныя адзнак
                                      Паходы гучныя Сахыб-Кырана? 38
                                      “Мячэць! Мячэць!” Дала царыца знак,
                                      І загула будоўля несціхана.

                                      А па краіне ўжо агульны ўздым:
                                      Зноў Меч Алаха ворага падужаў!
                                      Пасыпала да дойліда ханым,
                                      Каб ён паскорыў падарунак мужу.

                                      Ды дойлід той галоўны (вось мастак!
                                      За ўздых па ёй і то галовы секлі!):
                                      Дай пацалунак, о ханым, раз так:
                                      Глядзі - даўно я ад кахання блеклы.

                                      Паразважала мудрая Бібі:
                                      А што, урэшце, станецца са мною?
                                       “Ну што ж, - сказала, -
                                                                             любіш, дык любі!”
                                      Дый без маруду - да яго шчакою.

                                      Ужо пачуўшы губ яго агонь,
                                      Закрыла твар рукою: “Не кранайся!”
                                      Ды пацалунак прапаліў далонь,
                                      І на шчацэ пячатка засталася.

                                      А тыдні так праз два Здабытчык Дзіў,
                                      Вярнуўшыся з удалага пахода,
                                      Мячэць прымаючы, у ладкі біў:
                                       “Бібі мая! Такое - за паўгода!”

                                      І ўсё ж, відаць, Канфуцый не бярог
                                       (Ці бацька гожае яго зняважыў?):
                                      Ступіў Арол з мячэці за парог -
                                      Адзнаку нецнатлівасці заўважыў.

                                      Пад ногі бух (не нам такой бяды):
                                       “Кляну сябе і ўночы я, і ўранні!”
                                      Ці сыты быў Алаха Меч тады -
                                      Пра тое не гаворыцца ў паданні.

                                      Ну, а віноўнік гэтай мітульгі
                                      Не стаў чакаць дарункаў ад Кульгі:
                                      На мінарэт - ды ад пачостак лобных
                                      Аж у Іран на крылах самаробных...
                                                                 *
                                      Усё не так, не так напералік:
                                      Па-першае, Бібі-Ханым - старая 39.
                                      Характар - во: дастане паралік -
                                      Увесь гарэм ад шчасця загарлае.

                                      Другое: дойлід наш - палонны, раб.
                                      Куды яму ў лазутчыкі Амура!
                                      Ну, і мячэць, нарэшце, не з-за баб -
                                      Узводзім згодна з воляю Цімура.

                                      А да будоўлі персанаж з легенд
                                      Адносіны, на жаль, такія мае:
                                      Сама сабе, ох, ну і манумент
                                      Задумала нахабная старая.

                                      Пакуль з пачварным воінствам Кульга
                                      Жах прад сабою гоніць па планеце,
                                      Узносіць спорна медрэсе карга
                                      Якраз насупраць мужавай мячэці.

                                      І трэба спраўдзіць, што царыцын план
                                      Ажыццяўляецца бы ў летуценні:
                                      Мы тут яшчэ капаем катлаван,
                                      А там сабачаць без затрымкі сцены.

                                      Там болей б’юць ці большы мо паёк -
                                      Спытаць бы нашаму Махмуд-Дауду,
                                      А ён то бегае, то спыніць крок,
                                      То шчыпле вус, то круціць: “У, паскуда!”
                                                             *
                                      Шанцуе мне ў чужым стагоддзі скрозь!
                                      Хай за вякамі кан’ячок і кава,
                                      Быць відавочцам гэтакіх дзівос
                                      Як для каго, а для мяне - цікава.

                                      Ды хай ніхто не пазайздросціць мне...
                                      Бо, як дадам у заключэнне тэмы,
                                      З Цімуравым стагоддзем аб цане,
                                      На жаль, не згаварыліся яшчэ мы.
                                                                  *
                                      Вядзём угору стромкую сцяну,
                                      Пячэ шчаку - паволі прывыкаю.
                                      Перадаю цагліну пуштуну 40
                                      І ад мазандаранца 41 зноў прымаю.

                                      Плыве угору звонкая цаглі...
                                      Дадумаць слова нат няма калі.
                                      Нам спёка не замінка — маем веер:
                                      Даўгі бізун прыспешвае “канвеер”.

                                      Служу прыступкай на дарозе ўвысь
                                      Для непад’ёмнае блакітнай цэглы.
                                      Цагліна за цаглінай — блісь ды блісь!
                                      А быў жа некалі хлапчук нягеглы.

                                      Ператварылі шорсткія цаглі...
                                      Мяне у дасканалую прыступку.
                                      Крычы у вуха, казычы, калі —
                                      Не адмахнуся і нагой не тупну.

                                      Налева і направа не гляджу.
                                      Служу жывой прыступкаю цагліне,
                                      Цагліне я прыступкаю служу,
                                      І хай астатняе спакойна гіне!
                                                                   *
                                      А ён стаяў за мною на сцяне.
                                      Я не заўважыў, як яго не стала.
                                      Ды раптам раз! - цагліна да мяне
                                      Ад нізу падымацца перастала.

                                      Я азірнуўся і убачыў: так.
                                      Ні шапкі, ні падранага халата.
                                      Быў - і няма. Аж я ніякавата
                                      Адчуў сябе. Куды ён знік, дзівак?

                                      Я з вышыні, дзе гаспадар арол,
                                      Зірнуў туды, дзе цёпкаецца рэштка
                                      А там чырвона-брудны арэол
                                      І пасярод - бясформеннае нешта.

                                      І ўразумеўшы, што курэла там -
                                      Аж па вачах ударыў сэрца выстук -
                                      Я захістаўся сутаргава сам
                                      І ухапіўся за гарачы выступ.

                                      Ды чалавек за мною на сцяне
                                      Ужо стаяў, падаючы цагліну,
                                      І на адзіны міг здалося мне,
                                      Што я не перадам яе, а кіну.
                                                                   *
                                      Блішчыць вакол жалезных коп’яў шчэць...
                                      Даволі-такі дзіўна для малельні!
                                      А ці ж не песцілася ўжо, мячэць,
                                      Ты пад далоняй працавітай кельні?

                                      Тупую фанабэрыю цаглін
                                      Над змрочнаю зямлёй не паднімала,
                                      Дзесяткі пераможаных краін
                                      Цяжарам д’ябальскім не падмінала?

                                      Тады навошта зноў ты топчаш нас,
                                      Што нема стогнуць пад табой начамі?
                                      Ёсць горад дзесьці ў Турцыі - Сівас.
                                      Цябе не там узводзіць пачыналі?

                                      Там аж дагэтуль у садах пустых
                                      Адно скразняк апалы ліст гартае:
                                      Чатыры тысячы людзей жывых
                                      Там у зямлю зарылі чагатаі.

                                      Там і цяпер - прыслухайся, пастой -
                                      З-пад гліны дрогкае ірвецца лямант.
                                      Скажы, мячэць, ці ж не падмурак твой?
                                      Скажы, малельня, ці ж не твой фундамент?

                                      А сцены, сцены гонкія - яны
                                      Ці ж не стаўляліся ў Ісфізары?
                                      Ты прыгадай той першы дзень вясны
                                      І студзеньскую сцюжу на базары.

                                      Ты прыгадай, як уставала ты -
                                      Да матэр’ялу дойлід быў не сквапны:
                                      Жывых людзей шырокія пласты
                                      Перакладаліся пластамі вапны.

                                      Ты зноў уздыбіш мінарэты ўвысь,
                                      Каб з іх мула ўслаўляў Сахыб-Кырана.
                                      Ці ж не ўламаліся яны калісь
                                      У роспачнае неба Ісфагана?

                                      О піраміды ссечаных галоў,
                                      Семдзесят тысяч чорных, рыжых, русых;
                                      Там - кучары вясёлых юнакоў,
                                      Там - плехі аксакалаў срэбравусых...
                                                               *
                                      Есць дабрадзеі, ёсць! І смех і грэх -
                                      Выказваюць прэтэнзію такую:
                                      Шкадую ўсіх, хто мукі не пазбег -
                                      Кульгу ж, нябогу, штосьці не шкадую.

                                      А каб не стаў раптоўна ён Кульгой,
                                      Каб не нанеслі крыўды чалавеку,
                                      То, можа б, вырас з гэтакай душой,
                                      Што не страчалі на зямлі спрадвеку.

                                      Даруйце - вінаваты! Сапраўды,
                                      Непамяркоўны, злы характар маю:
                                      Што быў кульгавы - помню не заўжды,
                                      За што кульгавы стаў - не забываю.

                                      О, дзякуй вам, вучоныя мужы!
                                      Натхнёны вашай плённаю методай
                                       (Хапаю з лёту! Толькі падкажы!),
                                      Я сам займуся гэткаю ж работай.

                                      Я абялю спачатку аднаго
                                      Найсупервырадка - з звярынай поўсцю.
                                      На сцэну, гады, не ўзялі яго -
                                      Вось і пайшоў падрад народам помсціць.

                                      А каб дабіўся ён, чаго чакаў,
                                      Каго б палохаў тэатральны злодзей?
                                      І гарадоў чужых бы не чапаў,
                                      І крэматорыяў бы не узводзіў.

                                      Другі... Ды, зрэшты, колькі іх, прычын,
                                      З якіх жытуха робіцца нямілай!
                                      Таму - па службе затрымалі чын,
                                      Таму - сяброўка любая зманіла...

                                      О, калі мы для подласці любой
                                      Прабачную прычыну адшукаем,
                                      Да скону hоmо sаріеns разбой
                                      Не перастане швэндацца шакалам.
                                                                 *
                                      З нагой зламанай і сухой рукой -
                                      З сядла, лічы, не злазіць да магілы...
                                      Так занядбаць уласны супакой
                                      Не мог бы чалавек нязначнай сілы.

                                      О, што зрабіў бы гэты чалавек,
                                      Каб нарадзіла маці чалавекам!
                                      Мо голаў злу б сусветнаму адсек,
                                      Каб стаў Саўмакам, Спартаком, Бабекам!

                                      Рыторыка? Схаластыка? А ці ж
                                      Не прад яго вачыма ў Себзявары
                                      З бядоты і рабоў здымала крыж
                                      Народная дзяржава сербядараў?

                                      Ці Абу-Бекр рашучы не пры ім
                                      Саграмадзян з’яднаў супроць Ільяса
                                      І тон з сярдзітым воінствам сваім
                                      Пабег, пабег - бы год не бачыў мяса?

                                      Ды і самога - быў, як кажуць, грэх! -
                                      Не у гарэме ханскім калыхалі,
                                      А падняла і вынесла наверх
                                      Са дна амаль пакут народных хваля.

                                      Ды ён забыў, як хутка ён забыў
                                      Маленні кішлакоў і стогн базараў!
                                      Ён Келяві па-здрадніцку забіў
                                      І раздушыў дзяржаву сербядараў.

                                      Так чалавечы свет з пячорных пор
                                      Бяды галоўнае пазбыць не можа:
                                      Людзей-гігантаў - яўны недабор,
                                      Затое вылюдкаў-гігантаў... божа!

                                      Раблю я зрокам мысленным кругі,
                                      Лічу народаў раны нажавыя,
                                      Што ім панеслі розныя Кульгі,
                                      І дзіўна мне, што мы яшчэ жывыя...
                                                                  *
                                      Сардэчны дзякуй, родная зямля!
                                      Шкадуе хтось, а я дык ганаруся,
                                      Што ні цара свайго, ні караля
                                      Не спарадзіла глеба Беларусі.

                                      Не чуў я штось пра каралёў такіх
                                      (Ніхто за гэтае яшчэ не славіў),
                                      Каб шчасце суайчыннікаў сваіх
                                      Вышэй за ўласныя уцехі ставіў.

                                      А як па цуда-дзевах і шынках
                                      Увесь падатак ухітраўся спляжыць -
                                      Дзе ён найперш адказнікаў шукаў?
                                      Сярод сваіх нацменшасцяў, як кажуць.

                                      Не чуў я штосьці пра такіх цароў,
                                      Каб ім падданых і зямель хапала,
                                      Каб гора-прыгажосць чужых бугроў
                                      За горла сквапнае іх не хапала.

                                      І перлі людзі забіваць людзей,
                                      Адны другіх, каб заняволіць трэціх -
                                      На жаль, на жаль, не казка для дзяцей,
                                      Так тысячы разоў было на свеце.

                                      Не патрабуе скіпетра ралля,
                                      Шара-дзяржавы - сенная лагчына.
                                      Араць магчыма і без караля,
                                      Таптаць палеткі іншых - немагчыма.

                                      Я ганаруся тым, што мой народ,
                                      Хоць і не еў спрадвек салодкіх булак,
                                      Не крыўдзіў тых, каму даваў прытулак,
                                      І не заглядваў у чужы гарод;

                                      Што ён яўляў суседзям не майстроў
                                      Заплечных спраў, не венцаносных катаў
                                      Дарыў народам іншым змагароў,
                                      Што памагалі выйсці ім з-за кратаў.

                                      Хай ты нячаста шчасная была,
                                      О безманаршая мая радзіма, -
                                      Лічыць не будзем, чым ты заплаціла,
                                      Палічым лепей, што ты набыла.

                                      Хай нас сляпіла крупкай снегавой,
                                      Хай градам нас бязлітасна хвастала, -
                                      Я ганаруся: першаю ж тваёй
                                      Навек народная дзяржава стала!

                                      Пакутую я па чужой зямлі,
                                      А на маёй іранізуе хтосьці:
                                      “Куды паэта рыфмы завялі!
                                      Не ў Беразякі у Другія 42 ў госці.”

                                      Чапаў Кульгавы Чавусы-Прапойск?
                                      Крычаў хаця б з-за лесу “пакараю!”?
                                      Не, мы не бачылі ягоных войск.
                                      І, выбачайце, “наша хата з краю!”.

                                      Любы папрок абмазгаваць гатоў,
                                      Адно аспрэчваць буду я зацята:
                                      У дымнай прорве полымных гадоў
                                      Не шыкавала з краю наша хата.

                                      Куды б ні йшла паліць і рабаваць
                                      Амаль што кожнага Кульгі навала -
                                      Перш чым не наш упаляваць палац,
                                      Яна хаціну нашу спатыкала.

                                      А не знаходзіў золата-бурштын -
                                      Шалеў Кульга чарговы: - Прыхавалі!
                                      І хата наша, вечная Хатынь,
                                      Ізноў палала разам з жыхарамі.

                                      І я аднойчы нарадзіўся ў ёй
                                      Дні так за тры да новага пажару, -
                                      Таму бяды не ведаю чужой
                                      Нат у чужым, здавалася б, абшары.

                                      І недарэмны мой вянок пакут -
                                      Вер, хата курная, мой родны краю:
                                      З Кульгой Кульгоў змагаючыся тут,
                                      Я ад яго цябе абараняю!
                                                                 *
                                      Дзень быццам год і быццам вечнасць год,
                                      Але прайшлі адзін, другі і трэці.
                                      Чацвёрты год ліюцца кроў і пот
                                      На сцены Найвялікшае мячэці.

                                      Так не працуе хлопец на калым:
                                      Павекі - бы памазаныя клеем.
                                      Удзень і ўночы купалы круглім.
                                      Пакуль Кульгавы вернецца - паспеем.

                                      Адзежка рыштаванняў ападзе,
                                      І бессаромная уся махіна
                                      Над Самаркандам плоццю загудзе,
                                      Аж затрапеча кожная хаціна.

                                      Замрэ перад відовішчам народ,
                                      Пад купаламі рукі заламае:
                                      Іх што за моц адправіла ў палёт?
                                      Хто ля прастола бога іх трымае?

                                      Ніхто не будзе ведаць, што ўсур'ёз -
                                      Няма дзівос, ды з сутарэння гідам
                                      Я выйду і сакрэт вытворчы выдам -
                                      Спушчу, як кажуць прымаўкай, з нябёс.

                                      Пакуль чым-небудзь не заціснуць рот,
                                      Пакуль не скруцяць - абмалюю скупа:
                                      Есць у парадных купалаў аплот,
                                      У кожнага ўнутры - рабочы купал.

                                      З яго ва ўсіх цагляныя слупы
                                      І падпіраюць знешні - краскі ў лузе.
                                      Ніхто не знае, да чаго слабы
                                       Зайздросны той архітэктурны вузел.

                                      Двайныя купалы... Настане дзень,
                                       І свет убачыць, што яны двайныя -
                                      Як загрукочуць перуны зямныя
                                      І захістаецца мячэці цень...

                                      Заву цябе, прыйдзі, землетрасенне!


                                      Плыве, лунае птушка-забыццё!
                                      Збываюцца пракляцці і прыкметы —
                                      Калышацца на купалах асцё,
                                      І вобзем грукаюцца мінарэты.

                                      Курэюць у руінах без прыкрас,
                                      Не ім было стагоддзі пераўпарціць —
                                      Ды лезуць зноў мячэці ў неба, час
                                      Спадзеючыся ўгаварыць ці згвалціць.

                                      Дарэмна сіляцца! Стаяць ім — міг,
                                      Адкрыў закон я гэтых збудаванняў:
                                      Чым купалы вышэйшыя у іх,
                                      Тым меней год у іх да зруйнавання.

                                      Яшчэ яны падмурак ці парог
                                      У дыме закладаюць ваяўнічым,
                                      А ўжо Гісторыі бяссонны зрок
                                      За імі сочыць, быццам паляўнічы;

                                      Яшчэ пыхліва мкнуць вышэй ад гор
                                      Сваіх парталаў вынесці уцёсы,
                                      А ім ужо апошні прыгавор
                                      Сусветная Гісторыя выносіць;

                                      Яшчэ караскаюцца да нябёс:
                                      Вось-вось зачэпяцца! Ледзь-ледзь прыўзняцца.
                                      А ўжо да іх — судовы выканаўца,
                                      Той нават зрэдку, хто іх сам узнёс.

                                                              ЯМА

                                      Перакрываючы базарны шум,
                                      Раўлі карнаі, сеючы здранцвеннне,
                                      І ў Самарканд абветраны кашун 43
                                      Чаканіў крок пад зброі мільгаценне.

                                      І ўсіх наперадзе, здалёк відзён,
                                      Са змрочным тварам, жоўтым, як пустыня,
                                      У логава сваё вяртаўся ён
                                      У баявым някідкім паланкіне.

                                      Вось ён вачмі базарны пляц абвёў,
                                      Шматлікі люд, што не ўставаў з каленяў.
                                      Вершаскладальнікаў рукой адмёў:
                                      Маўляў, сягоння - не да песнапенняў.

                                      І той жа голас, што калісь, як медзь,
                                      Гарлаў на ўсю ваколіцу - прашамкаў:
                                      - Зірнём, сябры, спачатку на мячэць,
                                      Ці праўда, што яе накрыеш шапкай?

                                      І аж прыўстаў эмір, не без падстаў -
                                      Даўно яму данеслі усё чыста.
                                      Тры поўні доўгія ён час хвастаў,
                                      Каб тое “ўсё” убачыць асабіста.

                                      І лёг упокат двор на брук прад ім,
                                      Не ведаючы, чый адказ за тое,
                                      Што медрэсе шаноўнае ханым
                                      Перасягло мячэць велічынёю.

                                      І поўзаў па зямлі Махмуд-Дауд
                                      І утаптаную ўхітраўся жэрці,
                                      Бо ведаў, што эмірскі скоры суд
                                      Ён мог прасіць адно аб лёгкай смерці.

                                      А чым ён быў, уласна, вінават?
                                      Што не злоўжыў абмежаваным правам?
                                      Быў ён, як скажуць праз вякі, прарабам,
                                      Ажыццяўляў куратарскі нагляд.

                                      Калі і ўзяў, дык жменечку манет;
                                      А колькі іншых сек за звычку гэту!
                                      Унесці ж адсябяціну ў праект,
                                      Адобраны самім Бічом Сусвету...

                                      Яму скруцілі рукі - аж зароў,
                                      Зацялі ногі у пятлі любошчы
                                      І, з гікам скочыўшы на рысакоў,
                                      Пагналі іх вакол базарнай плошчы.

                                      Так круг за кругам, як за смерцю смерць,
                                      І глотку драў не вучаны цярпець,
                                      Ды на дзевятым ці дзесятым крузе
                                      Перапыніўся бескарысны крык.

                                      А вараныя, дзіка храпучы,
                                      Па паласе барвовай тупацелі,
                                      І капыты іх чорныя ўбівалі
                                      Ашмоціны агідныя у брук.
                                    ....................................................
                                      Ажно да ночы падалі галовы.

                                      Звіняць рыдлёўкі, нудна сыпле дождж,
                                      Асенні ліст да рук і лоба ліпне.
                                      Кругляцца пашчы сытыя вяльмож,
                                      Кагорта цівуноў пад ветрам хрыпне.

                                      Яшчэ б і цалкам ім, і на разліў
                                      Не прадэманстраваць імпэт суровы, —
                                      Мячэць эмір для зносу падзяліў
                                      На дзве прыблізна роўныя паловы.

                                      Адну Прытулак Мудрасці мірзам 44
                                      Не шкадаваць настойліва парадзіў,
                                      А за другую строга ўзяўся сам:
                                      Спаборніцтва сямейнае наладзіў.

                                      А я у лёсу, ведама, лізун!
                                      Вось і цяпер: на царскай палавіне.
                                      Часцей па спінах ходзіць тут бізун,
                                      Затое хлеб не толькі з пілавіння.

                                      Бывае й сёрбава. За звышхарчы
                                      Працуем апантана! Вынік яўны:
                                      Умее Мудры справе памагчы -
                                      Хутчэй глыбее дно у нашай яме.

                                      Пласт за пластом раз’юшанай гурмой
                                      Здымаем мы у гэтай яме стылай.
                                      Быць можа, ёй прызначана Кульгой
                                      Для ўсіх для нас стаць брацкаю магілай 45.

                                      Аголім мы сваю аднойчы смерць,
                                      І рухне ў яму подлая мячэць,
                                      І нас яна сабою пахавае...
                                      Хай, зрэшты, будзе так! Бяда малая.

                                      Хай будзе так! Што мне смяротны страх.
                                      Няма пасады лепшае на свеце,
                                      Чым кіркай у Гісторыі руках
                                      Сячы пад корань гэткія мячэці!
                                                          *
                                      І я, напружваючы зрок і слых,
                                      І я стаяў на дне паміж рабамі,
                                      Калі з атрадам нукераў сваіх
                                      Так нечакана ён узнік над намі.

                                      Глядзеў ён пільна, як пугач, глядзеў,
                                      На лбе і шчоках плямы ружавелі.
                                      Трасло руку — а што трасло: ці гнеў,
                                      Ці, можа, старасць — мы не разумелі.

                                      І ёй, дрыжачаю, зрабіў ён знак;
                                      Ледзь да пляча падняў,
                                                                              махнуў нялоўка, —
                                      І ў той жа міг, велічынёй з кулак,
                                      Упала мяса на маю рыдлёўку.

                                      І мне здалося раптам: я аслеп.
                                      Не той, амаль што з пілавіння, хлеб —
                                      Я на рыдлёўцы ў яме ўбачыў мяса!
                                      Закрыў рукамі твар і засмяяўся.

                                      І тут жа зразумеў: яно, яно!
                                      І пах, і колер, ды і смак таксама
                                      Забыў я так трывала і даўно,
                                      Што наблюзніць яго не можа яма.

                                      І я упаў на сіні той крышан!
                                      Упаў за тым кавалкам мяса вобзем,
                                      І бы мычаў, а можа, і крычаў,
                                      Трашчала на зубах, муціўся розум.

                                      І чуў чужую лаянку ці не,
                                      Чуў ці не чуў чужое скавытанне?
                                      Але аб мяса гэтага цане
                                      Прыйшло усё ж, саспела запытанне.
                                                             *
                                      П’яны ад сытасці натоўп рабоў
                                      Шчэ абгрызаў вакол гнілыя косці,
                                      І моўчкі слухаў я той ляск зубоў,
                                      І стала горка мне, як на пагосце.

                                      А ён, схіліўшы пышны цюбяцей,
                                      Усё яшчэ вісеў над нашай ямай.
                                      Глядзеў, як на абдураных дзяцей,
                                      З застылаю усмешкаю драўлянай.

                                      Ды у зарослых шчылінах вачэй
                                      Я не уцеху з радасцю заўважыў:
                                      Узважваў нешта прыкрае хутчэй —
                                      І здагадаўся я, што ён узважваў.

                                      Не мог стары не чуць, не разумець,
                                      Што часу — пшык, і з тэхнікай такою
                                      Ён не узніме новую мячэць;
                                      Чаму ж ён гэтай не дае спакою?

                                      Чаму не ўмомант ён, а пакрысе
                                      Дапетрыў да такое простай рэчы,
                                      Што руйнаваць жа трэба медрэсе —
                                      А ён свайму з даўбнёю сеў на плечы.

                                      Вісеў над ямай ён, не ў стане знаць,
                                      Што не кране царыцын “падарунак”,
                                      І той — рабунак! Ясным днём рабунак!
                                      Аж трыста год здалее прастаяць.

                                      Ну, а мячэць, хаця рабы за дзень
                                      Засыплюць яму — усё роўна скора
                                      Пад гнётам цэглы ўласнай упадзе,
                                      Без умяшання ўсякага людскога.

                                      І толькі піраміды чарапоў,
                                      Што даў утвораным самім пустыням,
                                      Аб дойлідстве Біча Мацерыкоў
                                      Адзіным застануцца напамінам.

                                      Вісеў Кульга, слабы ад варажбы,
                                      У незгаворлівыя зырыў далі,
                                      І мы, прыніжаныя ім рабы,
                                      Якога б шчасця мы яшчэ жадалі?

                                      Сабе самому, сэрца, не ілжы!
                                      Перадсмяротную Кульгі трывогу
                                      Не палічы сабе за перамогу.
                                      Глядзі, глядзі за часу рубяжы.

                                      Трухлее цэгла, як ні барані,
                                      Ды гэта у Кульгоў не на прыкмеце;
                                      Замешваецца гліна на крыві,
                                      Растуць увысь нячыстыя мячэці.

                                      Які прарок і сам намарыць змог,
                                      І ім давёў, што варта пастарацца,
                                      Бо за градой караючых эпох
                                      Настане і эпоха рэстаўрацый?

                                      Туды б даклыпаць, дакульгаць, а там
                                      Канечне без увагі не пакінуць:
                                      Дадуць праполку друзлым купалам
                                      І мінарэты на дыбкі падымуць.

                                      Дабрацца б толькі драбязой якой
                                      Да гэтай неразборлівай эпошкі,
                                      А ўжо яна са сметніка вякоў
                                      Усё здалее падабраць да крошкі.

                                      І узнясецца зноў праз дым і пыл
                                      Усё, з чым у бяссмерце кат ламаўся:
                                      Палац яго, дзе еў Кульга і піў,
                                      Мячэць, дзе перад богам прытвараўся.

                                      Адно з усіх пачварных пабудоў
                                      Нерэканструяваным застанецца:
                                      Зінданы тыя, дзе людскую кроў
                                      Пілі па кропельцы з жывога сэрца.

                                                            ЯМА
                                                     (пастскрыптум)

                                      Знаў людажэр святы закон быцця:
                                      Чужой крывёю не напоўніць жылы.
                                      Смерць не казна - у кожнага свая,
                                      Не адкупіцца ад яе чужымі.

                                      Ды тлеў агонь надзеі, хрупасцеў
                                      (Адсюль пажар імчаўся, як па ветры):
                                      Сцалець бы косці - мяса нарасце,
                                      А як сцалець - ён быццам бы дапетрыў.

                                      Крышыць, душыць, таптаць і чвартаваць
                                      Да скону дзён, забыўшы сон і стому;
                                      Такога страху страшнага нагнаць -
                                      Каб і касцей баяліся, як грому.

                                      А перад тым, як легчы ў саркафаг
                                       (Не ў саван! 46 У труну - абавязкова!),
                                      Такое выракчы на ўвесь абсяг,
                                      Каб да труны не падманіць і пловам.

                                      І выдаў гэткае прароцтва ён:
                                      “Калі хоць хто касцей маіх даткнецца -
                                      Самому смерць, яго народу скон:
                                      Сам не прачнуся я - вайна прачнецца”.

                                      Лухта пагроза, можа, а вайна?
                                      З вайною не жартуюць! Гэта - ведаў...
                                      Гніла спакойна чорная труна
                                      Аматара суровых запаветаў.

                                      Ні велічных палацаў, ні хацін
                                      Вякі пяшчотаю не абнімалі;
                                      Кульгі падзорны маўзалей адзін,
                                      Нібы халерны, людзі абміналі.

                                      І вось прыйшоў да склепа чараўнік
                                      Той, на каго і быў Кульгі разлік.
                                                          *
                                      Адно ён думаў ці наперабой,
                                      Была у думках яснасць ці мітрэнга,
                                      Калі паставіў ён перад сабой
                                      Падпарахнелы чэрап Цімурленга?

                                      Былі ці не халоднымі, як лёд,
                                      Намуштраваныя у гэтым пальцы,
                                      Як і тады, калі ён мацаў лоб
                                      Нічым не шкоднага неандэртальца?

                                      Магчыма, гэтак: раз ён быў пусты,
                                      То чэрап Застрашальніка Еўропы
                                      Не выклікаў ніякай страхаты,
                                      Як і надброўны валік сінантропа?

                                      Аб чым ён думаў? А між тым, пакуль
                                      Ён вывучаў “бясцэнныя” астанкі,
                                      Адлічваліся магазіны куль,
                                      Заводзіліся на узлесках танкі 47.

                                      І ў час, як ён пачаў занятак свой,
                                      У край мой мілы - у яго краіну
                                      Па прыгажосці польнай і лясной
                                      Ужо каціла вылюдкаў лавіну.

                                      І іх важак - Кульгова плоць і кроў,
                                      Пры ўсім непадабенстве брыдкіх твараў,
                                      Жывым Кульгой, што ўстаў чамусьці зноў,
                                      Зноў аб сусветным панаванні марыў.

                                      Ці не таму да Індыі сівой
                                      Турыў ён танкі у вар’яцкіх планах,
                                      Як Тамерлан на шчодры крывапой -
                                      У той жа край пакут! - гнядых-буланых...
                                                                *
                                      Ён жоўты воск наносіў пакрысе,
                                      Мангольскія ачэрчваючы скулы,
                                      А там, дагнаўшы ў жыце ці аўсе,
                                      У шчокі дзецям заганялі кулі.

                                      Ён вочкі пашыраў або збаўляў,
                                      Прыдзірліва ацэньваў: ці даволі?
                                      А там між іншых, гэткіх жа забаў,
                                      Штыкамі вочы ясныя калолі.

                                      Аб чым ён думаў? Можа, ні аб чым.
                                      Служыў аддана ён навуцы-маці:
                                      Куды там зазіраць удалячынь!
                                      Паўгода ад стала не паднімацца.

                                      Яшчэ свайго чакае Улугбек,
                                      Шчэ не крануты чэрап Міраншаха 48,
                                      Яшчэ няясна: ў той далёкі век
                                      Што было модна: шлем або папаха.

                                      Шчэ круг прафесараў (ці ўпершыню?)
                                      Абавязкова высачыць памаркі.
                                      Яшчэ эмірскіх вусаў даўжыню
                                      Адстойваць прыйдзецца... О, недавяркі!
                                                                   *
                                      Смех нагадаць... А што, як сапраўды
                                      Кульговы патрывожаныя косці
                                      На нас вайну абрынулі тады?
                                      Смех нагадаць... Ды не смяецца штосьці.

                                      Аб чым ён думаў у паўночны час
                                      Перад запаленымі ім вачамі?
                                      Ва ўсякім разе цвёрда не пра нас,
                                      Што пад мячэццю знемагалі ў яме!

                                      А я — я свет сумленнейшым лічыў,
                                      Дабро, лічыў я, ўрэшце зло змагае.
                                      Што кат сваёй сякерай заслужыў —
                                      Хай цераз пяць стагоддзяў — атрымае.
                                      Ці ж дапусціць я мог, каб столькі год
                                      З такой жывёльнай рабскасцю, гранічнай
                                      Чый, чый! -
                                                            шкілет хавалі ад нягод,
                                      Каб узнавіць - чыё, чыё! - аблічча.

                                      Так уваскрэснуў кат праз пяць вякоў,
                                      А тых, хто гаду па загаду сэрца
                                      Ішоў насуперак -
                                                                        іх чарапоў
                                      Па стэнах не шукае вока ўмельца.

                                                           БАЛЬ

                                      Ну ацаніце хоць разок маштаб
                                      Маіх неверагодных прафзігзагаў,
                                      Учора - раб, у Найвялікшы штат
                                      Я сёння ўзяты па разраду магаў.

                                      Недарма я Вальфковіча 49 вучыў,
                                      Аж галаву пад раніцу матала:
                                      Мне сам Найбагацейшы даручыў
                                      Наладзіць здобыч важнага металу.

                                      П’ю вёдрамі кумыс, жую урук,
                                      Зноў суп гатую, хоць і не галодны:
                                      Па волі Шанавальніка Навук
                                      Я забяспечаны ўсім неабходным.

                                      Лабараторыя — не меў здавён;
                                      А ўжо чаго і ўвогуле не меў я —
                                      Каб зберагчы майго старання плён,
                                      Свой чалавек на варце камянее.

                                      Стаіць як трэба — вокам не міргне!
                                      Любуюся і ганаруся ўволю.
                                      Адно, па шчырасці, пад рэбры коле:
                                      Ён сцеражэ маё або мяне?

                                      Знішчаю дровы, ежу і ваду;
                                      Шпацыраваць захочацца — іду:
                                      Не проста так — падглядваю украдкі,
                                      Што тут за Найвялікшыя парадкі.

                                      Мне без распіскі ўручаны халат —
                                      Такому кожны хімік быў бы рад:
                                      Схаваны ўвесь, ды ёсць яшчэ і лішкі —
                                      Няйначай як таксама Найвялікшы.

                                      Мне спецадзенне ў зорках і сярпах 50 -
                                      Як Найвялікшы пропуск і адзнака.
                                      Ану, раскланьвайся, купец, ваяка!
                                      Падумаеш - раз’еўся, як тарпа!

                                      Вам, галубкі, аблізвацца здалёк,
                                      Шаптаць заказ алаха 51 ў суцяшэнне,
                                      А мне Бязмернай Шчодрасці Выток
                                      На баль прыслаў шчэ ранкам запрашэнне.
                                                                 *
                                      Раве труба - заве труба, паслы
                                      Пасаджаны, ўжо разбітныя слугі
                                      3 канца ў канец разнеслі піялы,
                                      Казыча нюх радзімы дух сівухі.

                                      Я не заўжды бубніў “гарэлка - зло”
                                      І перад спіртам не іграў апаску,
                                      Ды толькі сёння да мяне дайшло,
                                      Што гэта значыць - баляваць па-царску.

                                      Тут звычай гэткі: п’юць і толькі п’юць.
                                      Вось не чакаў падобнае падэсці!
                                      Ішоў на дурняка як след пад’есці,
                                      А тут занюхаць нават не даюць.

                                      Тут мэта: перш чым накарміць — спаіць.
                                      Практычна, хоць не надта мо маральна!
                                      За кожным візітантам персанальны
                                      З каўшом гатовым віначэрп стаіць.

                                      Ну й кожны ссе, пакуль не упадзе.
                                      Хто непітушчым лічыць мусульманства?
                                      Паклёп, паклёп! Не бачыў я нідзе
                                      Добрасумленнага такога п’янства.

                                      Ёсць і ў мяне халуй - чым я не госць?
                                      Глыць - а у кубку зноўку забурліла.
                                      О, дзе мая, скажыце, маладосць!
                                      О, дзе мая хімфакаўская сіла!
                                                       *
                                      Стой! Ці не закусь? Вось яна калі.
                                      Якое сонца ўспыхнула на пысах —
                                      Нібыта кожны заарліў у высях,
                                      Адно на скурах мяса ўвалаклі.

                                      Курэлі тушы;
                                                              ад таго дабра
                                      Трашчалі скуры, ды рабы па трое
                                      Іх валаклі да ног Уладара,
                                      Што ў нерухомасці чакаў на троне.

                                      А як зрабіў Найгасціннейшы знак,
                                      Аднекуль збоку іншыя, як цені:
                                      Пасталі перад мясам на калені,
                                      І кожны ўзняў над галавой разак.
                                                       *
                                      Не, штосьці баль мяне не весяліць,
                                      І мяса поўна, а не трыумфую.
                                      Узяць бы бульбіну ды пасаліць,
                                      Ды дзе узяць яе, бульбіну тую?

                                      Ой ну і вэрхал! Зелена ўваччу.
                                      Што учыніла наталенне смагі!
                                      Адзін я не крычу, і не скачу,
                                      І не цікаўлюся наконт павагі.

                                      Ды хто там згорбіўся каля сцяны,
                                      Сярод мардасаў,
                                                                    што гараць, як перац, -
                                      Бародка у цянётах сівізны,
                                      І з твару, і з адзення еўрапеец?

                                      Адкрытая пастава галавы...
                                      Я падмануся ці ўгадаю зараз -
                                      О мама родная, дык гэта ж вы,
                                      Сеньёр дэ Клавіхо Руі Ганзалес! 52

                                      Задумлівы пасланнік караля,
                                      Як многа свінства вам жыццё паслала -
                                      Смерць Салазара 53, гібель карабля...
                                      А звышгасціннасць гэтага курзала?..
                                                        *
                                      Хто ў мутнай бразе мочыць тлусты вус,
                                      Хто аддае належнае агузку,
                                      А мы стаім - іспанец, беларус -
                                      І размаўляем, быццам па-французску.

                                      Дай божа, каб галоўлазутчык спаў
                                      Ці каб хаця не быў ён паліглотам -
                                      Інакш за ўсё, што кожны з нас сказаў,
                                       Заплоцім па чарзе крывавым потам.

                                      Бо я кажу: - Даруйце маскарад,
                                      Халат мой з недарэчнымі сярпамі!
                                      О, каб жа ведалі вы, як я рад
                                      Сярод шаленства сутыкнуцца з вамі!

                                      Бо ён адказвае: - Мой друг магістр!
                                      І я бязмежна рады нашай стрэчы.
                                      А што да гэтых зорак, гэтых іскр -
                                      Хай аздабляюць грудзі вам і плечы.

                                      Шчэ розуму не пазнаюць у твар,
                                      Яшчэ прыём усюды па адзежы...
                                      Яшчэ ўскладаюць богу на алтар,
                                      На жаль, узоры не духоўнай ежы...

                                      Вось я гляджу на гэты балаган,
                                      А з галавы усё не йдзе Дамган.

                                      Ой, у той дзень гарачыня была;
                                      Свішчэў пясок! Загінуў лепшы сокал 54;
                                      Ні ручайка скупога, ні жытла,
                                      Ні хмаркі ў небе вогненна-высокім.

                                      Ужо з сядла я ўпасці быў гатоў,
                                      Ажно раптоўна бачу: пабудовы!
                                      Накшталт кашмарна велічных стагоў.
                                      Паднялі ўзрадавана мы галовы;

                                      Усё бліжэй каменныя тарпы;
                                      І што ж, о друг мой? Гэта смерці вежы!
                                      Аж і цяпер, як брытвай, вочы рэжа.
                                      Паверце: з глею ззяюць чарапы...

                                      Нам языкамі б з вамі не трапаць,
                                      Ды, мой магістр! Без літасці і жалю
                                      Амаль паўсвету знішчыць, растаптаць;
                                      І ўсё, даруйце, для такога балю?

                                      Гляджу на баль, а бачыцца вайна.
                                      Мне страшна, страшна! А яны не вераць,
                                      Што ў рот з маленства не бяру віна:
                                      Маўляў, хітруе кляты еўрапеец!

                                      Мяне пазвала сёння Севін Бей 55.
                                      Куды ні глянь - балююць. Ну і вечар!
                                      Ды мо у дам святкуюць весялей?
                                      Хай адпачне мая назола-печань.
                                                            *
                                      І мы ідзём - нібыта патайком,
                                      Ды шпегі нашы неадлучна з намі:
                                      Той лісам сочыць, той імчыць ваўком,
                                      Гайдаюцца над садам кажанамі.

                                      А мы ідзём - вандроўнікі эпох.
                                      Нам невядомае душы трымценне.
                                      Дарэмна у вачах шукаць спалох!
                                      Арліным крыллем плешчуць нашы цені.

                                      О, як сеньёр Руі, я ўдзячны вам,
                                      Што прада мною адчынілі дзверы,
                                      Што бачыў я увачавідкі сам —
                                      Іначай нізавошта б не паверыў.

                                      Што дамы п’юць - бог з імі, хто не п’е;
                                      Ды гэтыя паплечніцы Цімура
                                      Віно закусваюць - нішто сабе! —
                                      Ужо й не мясам, а мануфактурай.

                                      Вось Севін-Бей, шайтан яе вазьмі.
                                      Ільсняцца адтапыраныя вушкі.
                                      Яна прылегла пышнымі грудзьмі
                                      На пульхныя чырвоныя падушкі.

                                      Вось Чару Чар падносіць ёй пузан
                                      З барвовай вадкасцю - нібыта кроўю.
                                      Ды гучна Севін-Бей гаворыць: - Сам.
                                      І дадае: - За нашае здароўе.

                                      Не тое, каб рашыла - сёрбаць годзе -
                                      Пазабаўляцца ўздумала яна.
                                      Стаў на калена еўнух, п’е да дна,
                                      Як і належыць пры такой нагодзе.
                                                               *
                                      О цьмяны раб, што гойдаецца п’яна
                                      Перад вачамі п’янымі ўладык!
                                      Гарыць агонь у чары несціхана
                                      І апякае нёба і язык.

                                      Ох, як далёка ў чары той да дна -
                                      Як у бясконцае Аму да вусця.
                                      Чым меней застаецца ў ёй віна,
                                      Тым больш важкою робіцца чамусьці.

                                      Яшчэ глыток - і выпадае з рук,
                                      Яна пад ногі падае са стукам,
                                      Ён цверазіць павінен, гэты грук,
                                      А ты глядзіш бяссэнсава і тупа.

                                      То быццам плачаш, то спрабуеш пець,
                                      А плечы тоўстыя твае трасуцца,
                                      І побач - рогат, чый - не зразумець,
                                      І у адказ спрабуеш усміхнуцца.

                                      Хапаеш ротам перагар чужы,
                                      А ў галаве - як брага у дзяжы:
                                      Бурліць! - і вось, нібы падсеклі лыткі,
                                      Ты глуха чмякаешся ў недапіткі.

                                      Грабеш рукамі пад сябе палас,
                                      Выдрапваючы срэбраныя ніці,
                                      Пакуль не прагучыць жаночы бас -
                                      Як прыгавор суровы: - Забярыце.

                                                            СОН

                                      Мне цяжка засынаць - баюся сноў.
                                      Не шэпчуць рэкі, цішыня ў прыродзе,
                                      А я павекі апушчу - і зноў
                                      У вочы мне відовішча прыходзіць.

                                      Прыходзіць стэп без краю і канца,
                                      І ў тым вячэрнім стэпе заімглёным
                                      Я бачу зноў чырвонага каня,
                                      Я бачу чалавека у чырвоным.

                                      Адны яны ў чырвоным палыне,
                                      І я хачу даведацца, чаго ім!..
                                      Ды чалавек глядзіць не на мяне.
                                      Ён позірк шле загарызонтным гоням.

                                      Няма бы іншых у мяне згрызот,
                                      І да каня я слова зварачаю,
                                      Але і конь за рдзяны гарызонт -
                                      Ці мо з нянавісцю, ці мо з адчаем.

                                      Над стэпам вецер свішча і звініць,
                                      І я крычу даведацца, чаго ім!
                                      Ды конь маўчыць і чалавек маўчыць.
                                      Яны ідуць да невідочных гоняў.

                                              МАЯ ВЕЧНАЯ СМЕРЦЬ
                                                 (18 лютага 1405 года)

                                      Заціхлі крыкі.
                                                                Змоўк сабачы брэх.
                                      Пануе ноч, ад шэрані сівая.
                                      Да рання прытарможаны набег
                                      Па лямцавых палатках засынае.

                                      Ужо ў Кульгі гулянка не пяе:
                                      Мірзы і тысяцкія разбрыліся.
                                      Рашаючая поўнач настае
                                      На белым беразе ракі Арысі 56.

                                      О Ноч Начэй, ты ці дасі мне знак?
                                      Хто, як не я, урэшце зробіць гэта!..
                                      Ляціць з зеніту зорка наўскасяк -
                                      Пунсовая сігнальная ракета.

                                      І сам сабе я абвяшчаю: - Час.
                                      Дзвюма рукамі лямец праразаю
                                      І ў духату шатра праз гэты лаз
                                      З прамым нажом паволі прапаўзаю.

                                      Тут небяспека чорная да скур
                                      Прыпала пашчаю - чакай нападу!
                                      Як вока д’яблава, гарыць лампада,
                                      Глядзіць, ацэньвае: хто ты і скуль.

                                      Тут без пакутных для сумлення сноў,
                                      Сваім храпеннем несучы нягоду,
                                      Спіць на шырокім стосе дываноў
                                      Невынішчальная чума Усходу.

                                      Зусім нядаўна, ссунуўшы чалму,
                                      Ён баляваў, палаючы абліччам;
                                      Цяпер блюзніцца хмельнаму яму
                                      Чужая скарбніца - яго здабыча.

                                      Ён спіць, і я не знаю, што рабіць,
                                      Ніяк рука не выйдзе са здранцвення -
                                      Я не барлас, каб соннага забіць,
                                      І не магу чакаць я абуджэння.

                                      О, колькі я разоў сябе-ўяўляў,
                                      Як на маё дыханне страпянецца,
                                      Як, не прывыкшы да такіх праяў,
                                      У кут з-пад коўдраў дзіка ірванецца

                                      І крыкне: - Хто?! - Міргне яго лампада,
                                      І я спакойна выйду з цемнаты:
                                      - Я - суд стагоддзяў, я - вякоў адплата
                                      За ўсё і ўсіх, каго замучыў ты.

                                                          ТАМЕРЛАН
                                      Алхімік?

                                                                Я
                                              І забітых моц са мной.
                                      Мы страшны суд Гісторыі самой.
   
                                                          ТАМЕРЛАН
                                      Што мне мой зрок апоены вярзе?
                                      Што прада мной з нябыту выкрасае?
                                      Нібыта мной забітыя усе
                                      Тут па чарзе чамусьці ўваскрасаюць.
                                      Раб безыменны з дзеўкаю сваёй,
                                      Стары - за мной абшчыпаных заступнік,
                                      Бавоўнатроп з атрутнай піялой
                                      І Кейхасроў, стаптаны, як трыпутнік...
                                      Абсечаныя целы без галоў,
                                      Бясцелыя барвовыя галовы,
                                      І ўсе маю смактаць гатовы кроў,
                                      Мяне жывога праглынуць гатовы, —
                                      Алхімік, чарадзейства супыні —
                                      Чаго ты хочаш: жамчугоў? Нявольніц?
                                      Свой злосны жарт у грошах ацані —
                                      Табе магу я сто мяхоў напоўніць!

                                                                Я
                                      Цябе не маюць права ўратаваць
                                      Ні звер, ні птах, ні бог і ні нячысцік,
                                      І што б ты мне ні паімкнуўся даць —
                                      Я не магу узяць, каб нават знішчыць.

                                                            ТАМЕРЛАН
                                      Бязлітасны алхімік, адкажы:
                                      Ці ж пазбяжыш памылак у вялікім?
                                      Ці ж проста так вёў смерць за рубяжы?
                                      Я помсціў ворагам сваім шматлікім!
                                      Або не я свой край аслабаніў
                                      Ад векавой пятлі мангольскіх ханаў?
                                      Хто трыццаць год з запалам бараніў,
                                      Хто нёс у свет зялёны сцяг карана?

                                                                  Я
                                      Яшчэ дадай, што ў маналіт з’яднаў
                                      Маверанахр. Заслуга немалая,
                                      Як часам лічаць. Што ж не нагадаў?
                                      Ці, можа, страхам памяць вымятае?
                                      Так апраўдацца можна й сатане.
                                      Адзінства, воля! Гучным словам гэтым
                                      Не ўратаваць цябе сягоння, не,
                                      Пакінь жа іх сваім апалагетам.
                                      Яны шчэ прыйдуць, каб наперабой
                                      Тваё аблічча чысціць з асалодай:
                                      І аб’яднаннем назавуць разбой,
                                      І гнёт пачварны назавуць свабодай.
                                      Яны трубіць шчэ будуць там і сям,
                                      Як ты манголаў біў магутным войскам.
                                      Калі і дзе? Нібы сябе ты сам
                                      Не велічаў наступнікам мангольскім
                                      І год за годам трыццаць з гакам год
                                      Рукой вайны, што ад крыві аслізла,
                                      Ты вынішчаў не Чынгісханаў род.
                                      Ты узнаўляў імперыю Чынгіза!
                                      Цяпер мо з іншых доблесцяў Кульгі -
                                      Якім ты быў манархам мусульманскім:
                                      Як то з сунітаў выпускаў духі —
                                      Прыкінуўся шыітам 57 пад Дамаскам;
                                      То ў Лідыі шыітаў зніштажаў
                                      За непачцівасць да сяброў прарока?..
                                                                  *
                                      Даўно стаю з кінжалам - вось марока!
                                      А ён ляжыць сабе, як і ляжаў.

                                      Так быць магло. Чорт пабірай, магло!
                                      Але ён спіць. Яму спакойна спіцца!
                                      Не апякло яго, не дапякло,
                                      Ён не ускоквае, не мітусіцца!

                                      Ён спіць - не ведаю я, што рабіць,
                                      Мая рука ніяк не замахнецца,
                                      Я не барлас, каб соннага забіць,
                                      І некалі чакаць, пакуль прачнецца.

                                      І раптам стогн. Не дзікі крык, не рык -
                                      Працяглы стогн, нібыта гул падземны.
                                      Ён выпінае з-за зубоў язык,
                                      Ён распінае рот да чорнай зеўры.

                                      Яго са свістам, з хрыпатой ірве
                                      Аранжавым віном і сінім мясам.
                                      Клякоча лаваю у жарале
                                      Усё, да чаго ён быў учора ласы.

                                      Праз блекатанне ён мычыць: - Вады!
                                      Яго трасе і курчыць, ён пацее,
                                      Пракочваюцца коўдры, як валы,
                                      Як акіянскія валы, па целе.

                                      І я хапаю срэбраны чарпак
                                      І ў вусы тыцкаю яму, у зубы,
                                      Ды ён не п’е, і падае кулак,
                                      І твар вастрэе крумкачовай дзюбай.

                                      Расце на лбе марозных плям сям’я,
                                      Касыя вочы сутаргаю зводзіць.
                                      Ён памірае сам. Спазніўся я,
                                      Нічым яму я не магу пашкодзіць.

                                      За полагам халоднай буры звон,
                                      Нібыта разам з ім паўсвету гіне.
                                      Гісторыя, чаму такіх, як ён,
                                      На суд звычайна клічам мы з магілы?

                                      Я не забіў - ён выпруціўся сам,
                                      Ды гэта не канец яго - прытворства,
                                      І колькі шчэ наканавана нам
                                      Сустрэцца ў вогненным адзінаборстве.

                                      І колькі шчэ наканавана мне
                                      На дол упасці ад стралы і бомбы,
                                      Якія доўгія вякі жалобы
                                      Мне стыць на пожні ці на цаліне!

                                      Ва ўсе бакі над стылаю зямлёй,
                                      Над неабдымным снежным ураганам
                                      Гары паходняй, гнеў бясконцы мой,
                                      Палай, маё пракляцце Тамерланам!..

                                      Ускокваюць бамбізы ў башлыках —
                                      З усім, чым жыў я, вечная разлука.
                                      Сціскаю шапку знятую ў руках
                                      І пад мячамі падаю без гуку.

                                                        ТРАКТАТ
                                                   АБ ВАЙНЕ І МІРЫ

                                      Быў незласлівы продак наш калісь,
                                      Як і прыматы ўсе, вегетарянцам.
                                      Але адбыўся нейкі катаклізм -
                                      Ён за дзічынаю пайшоў ганяцца.

                                      Таму у людзі з малпаў і палез,
                                      Бо мяса лепш, чым сена, насычае, -
                                      Так нам навука антрапагенез
                                      Аўтарытэтным тонам заяўляе.

                                      З чым катаклізм? Лістотаю? Травой?
                                      Было у пана бога недаробак!
                                      А чым жа, так сказаць, карміўся той,
                                      За кім ганяўся азвярэлы продак?
                                                                 *
                                      Адама з Еваю зляпіў не бог.
                                      Не космас іх закінуў для падмогі.
                                      Здаўна зямлю без сцежак і дарог
                                      Таптаў двухногі звер каратканогі.

                                      Каржакаваты - сажань у плячах,
                                      Мускулатура - ў цырк з такой не сорам;
                                      Хоць эўрыфаг 58 - адносны эўрыфаг,
                                      Бо больш, чым поснае, любіў ён скорам.

                                      Не скуб травы з-пад ног і лісця з дрэў,
                                      Ды і да яблык кіслых быў не слабы;
                                      Затое мяса ён любое еў:
                                      Ад маманцяці да балотнай жабы.

                                      Вось дзік спяшаецца цераз гушчар,
                                      Перад такою страшнай сілай голы.
                                      Заносіць наш герой кулак — удар!
                                      І адкідае капыты жывёла.

                                      Так шанцавала, праўда, не заўжды,
                                      Не раз было — трапляў на іклы іншым
                                      І на пачатку ў ланцугу яды
                                      Быў гэты звер звяном зусім не лішнім.

                                      Ды меў на шчасце наша ён руку,
                                      І галава варыла неблагая,
                                      Падняў аднойчы кій у дубняку —
                                      І вывеў род свой гэтым з ланцуга ён.

                                      Ён жыў звычайна дробнаю сям’ёй,
                                      І ўсё адно не сыта і не смачна,
                                      Бо са сваёй маруднаю ступой
                                      Не мог кантраляваць ён плошчы значнай.

                                      А набіралі мускулаў сыны —
                                      Гнаў ад сябе на новыя участкі,
                                      Каб лоўка ставілі свае яны
                                      І абыходзілі чужыя пасткі.

                                      Марудна ён абшары засяляў:
                                      Раджала Ева па адным і рэдка,
                                      А свет варожы на слабое дзетка
                                      Ад нараджэння пашчу разяўляў.

                                      Як звышмарудна кожны раз ён рос,
                                      Пакуль ва ўсім не даганяў дарослых!
                                      А недаед, а спёка, а мароз,
                                      А шчэ сясцёр не бачылі у сёстрах!

                                      Ды шырыў звер разумны арэал,
                                      Набычыўшыся, рухаўся па свеце.
                                      І ён зусім не ў джунглі кіраваў,
                                      Дзе, як вядома, хлеб расце на вецці.

                                      То дзень у дзень па шчыкалку ў пяску,
                                      То з ледзяною Арктыкай сам-насам, —
                                      Заціснуўшы дубіну ў кулаку,
                                      Ён рухаўся і рухаўся за мясам.

                                      Так ён ішоў павольнаю ступой,
                                      Мільёны год нялічаных бадзячыў,
                                      Пакуль дубіну неяк над сабой,
                                      Над галавой сваёю не убачыў.

                                      Кручу мазгамі, а ужо ў мой бок
                                      Хтось у цытатах з галавы да пятак
                                      Каменьчык свой кідае: - Галубок!
                                      А дзе ж, дазвольце, першабытны статак?

                                      Адкуль грамадства, так сказаць, пайшло?
                                      Гіпотэза у вас таго... сырая!..-
                                      Само сабою, статка не было:
                                      Яго ў драпежных замяняе зграя.

                                      Нейк нечакана скончыўся працэс,
                                      Што па усёй зямлі цягнуўся вечна;
                                      Цяпер зыходзіць аднаму у лес,
                                      Чужы паўсюдна, стала небяспечна.

                                      І не пайшоў ад маткі маладняк
                                      Туды, дзе ўраз асобіна згарае -
                                      Так раптам вырасла сямейка; так
                                      З’явілася звяроў разумных зграя.

                                      Ёй пракарміцца не было лягчэй:
                                      Хай паляваць, кагалам і лаўчэй,
                                      Ды на любым участку паляўнічым
                                      Не павялічвалася колькасць дзічы.

                                      А што ўдавалася упаляваць,
                                      Цяпер на столькі раздзіралі частак!..
                                      Крывёю зграя шырыла участак:
                                      Каб толькі жыць,
                                                                      куды там баляваць.

                                      Так пачалася “нічыя” віна -
                                      Аж на мільён ці болей год вайна.
                                      Яе канца не бачым мы і сёння.
                                      Бі, калі вораг спіць, калі спрасоння,

                                      Бі у адкрытую і спадцішка,
                                      Калі не тонкая ў цябе кішка;
                                      Бі, калі сам не хочаш быць забітым -
                                      Так скрозь абвешчана палеалітам.

                                      Не проста бі —
                                                                   вучыся забіваць,
                                      Старанна пераймай чужое ўменне.
                                      Глядзі, як трэба ужываць каменне -
                                      Абараняцца з ім і нападаць:

                                      Тут наканечнік дзіды - прывяжы,
                                      А тут - амаль гатовая сякера.
                                      Схавайся з ёю ўночы у лаўжы.
                                      У час ускоч! І згіне ненажэра.

                                      Вучыся біць па чэрапе і ў дых,
                                      І будзе бойка лёгкім паляваннем!
                                      Так павучала зграя маладых -
                                      Яшчэ не мовай: жэстамі, мычаннем.
                                                                  *
                                      І білі ў грудзі і па чарапах
                                      Без перадыху тысячы стагоддзяў.
                                      Ніводзін радавы аэрапаг
                                      На гэта спраў судовых не заводзіў.

                                      Трашчалі косці з захаду на ўсход,
                                      Не гас запал зацяты ваяўнічы,
                                      А на галодны рот ад году год
                                      Чамусьці нават меншала здабычы.

                                      Чым болей сілы вынішчыць чужой,
                                      Тым больш яды! — не разумела зграя,
                                      Што ўжо даўным-даўно прырода з ёй
                                      У паддаўкі злавесныя гуляе,

                                      Што чым сама засцеражэцца лепш,
                                      Тым будзе ярасней расці-драбіцца
                                      І за мясных угоддзяў кожны плеш
                                      Да скону сонца са сваімі біцца,

                                      І што, трапляючыся ўсё радзей,
                                      Яе сыноў, і так не надта добрых,
                                      Фетыш падступны - мяса прывядзе
                                      Да пажырання і сабе падобных.
                                                                 *
                                      Нішто са сцежкі вечнае вайны,
                                      Ужо, здавалася, яго не зверне,
                                      Ды розум меў усё ж той звер зямны,
                                      І ён убачыў пры сцяжыне зерне.

                                      О бессмяротны сімвал дабраты!
                                      Хто стопча колас - розумам калека.
                                      Дазволь цябе уславіць, зерне, ты
                                      Ператварыла звера ў чалавека.

                                      Ты падказала: ежу здабываць -
                                      Не так ужо і конча забіваць.
                                      Каб скрозь табе яды было даволі,
                                      Гадуй яе на ускапаным полі.

                                     У баразну кінь зернятка вясной
                                      І атрымаеш тры дзесяткі ўвосень.
                                      І знай: цяпер галоўны клопат твой -
                                      Аберагаць ранімае калоссе.

                                      Не хлеб адзін надзённы беражэш -
                                      Людское сутнасці ты абаронца.
                                      Ратуй ад звера, покуль не сажнеш,
                                      А ўзгадаваць яго паможа сонца.
                                                                     *
                                      Мільёны год - і дзесяць тысяч год...
                                      З табою, зерне, стрэліся мы ўчора.
                                      У які ж ты нас адправіла палёт
                                      З дагістарычнай нашае пячоры!

                                      Адмыўшы зубы ад крыві ахвяр,
                                      Аслабаніўшы ад забойства рукі,
                                      Які ўдыхнула ў нас пазнання жар,
                                      Якую прагу працы без прынукі!

                                      Якімі мы ужо паспелі стаць:
                                      Ну, дзе нейтрына тут?
                                                                           Ну, дзе там Вега? -
                                      Ляцім туды, дзе ветру не дастаць,
                                      І бачым тое, што памацаць нельга.

                                      Але чаму жаданы супакой
                                      Не ўсім і не усюды дорыць колас?
                                      Над мазгавітай, новай галавой
                                      Дубіна узнімаецца раз-пораз.

                                      На сушы ўзрываў устае сцяна,
                                      Арэ марскія хвалі субмарына,
                                      А мне здаецца: гэта ўсё яна, —
                                      Што нам руку мазоліла, дубіна.

                                      Гор уладар і пераможца рэк,
                                      Яшчэ ты болей не святы, а грэшнік,
                                      Яшчэ не поўнасцю ты чалавек -
                                      Сядзіць на дне душы тваёй драпежнік!

                                      То ён хлапечай шкодлівай рукой
                                      У вераб’я нацэльвае каменьчык,
                                      То больш старэйшых гоніць талакой
                                      На ўсё жыццё равесніка калечыць,

                                      То кулявую чорную пургу
                                      Ён узнімае ў тым і гэтым краі,
                                      То апявае нейкага Кульгу -
                                      Як важака удачлівага зграі.

                                      Калі ж, нарэшце, ён пакіне нас,
                                      Калі ж, калі ён кіне лускаць, лускаць
                                      То ў тайніках сваіх, то напаказ
                                      Галовы тых, што ўвасабляюць людскасць?
                                      О чалавек — ты чуеш, як сапе?
                                      Аб хлебе дбаючы і аб асвеце,
                                      Не забывай душыць яго ў сабе
                                      І ўціхамірваць словам у суседзе.

                                       МАЁ ВЕЧНАЕ БЯССМЕРЦЕ

                                      Мільён разоў мне секлі галаву,
                                      І кожны раз быў кат перакананы,
                                      Што, прыгавораны і пакараны,
                                      Не ўстану болей, не загавару.

                                      Я бессмяротны! Вось мая зямля.
                                      Не век валодаць ёю Тамерланам.
                                      Кім па зары ізноў прачнуся я?
                                      Ратаем ці рамеснікам старанным?

                                      Ці мо храністам непадкупным? Што ж.
                                      Для справы нашае і гэты гож.

                                      Вясна, вясна! У кіпені лугі.
                                      Як горача гараць галоўкі макаў!
                                      Яшчэ я раб, ды ўжо няма Кульгі,
                                      А гэта, верце мне - не кот наплакаў.

                                      Дождж прашумеў, прапляскаў, працурчэў.
                                      Быць з хлебам сёлета і з вінаградам!
                                      Іду пад радасцю вячыстых дрэў
                                      З насмешлівым паэтам Алахдадам.

                                      То я на лоб маршчыністы зірну,
                                      То - у зазубінах - на нос пірацкі.
                                      Не танна дасталіся хітруну
                                      Гады праследванняў і канспірацый.

                                      А мне, як ні падлічвай, дваццаць год.
                                      Вясна, вясна! Душа мая іскрыцца.
                                      У царскую мячэць плыве народ.
                                      Іду і я алаху пакланіцца.

                                      Мячэць паднебная - о-о-ё-ёй!
                                      А Алахдад:
                                      - Ну што ж, сын мой,- знячэўку:
                                      - Памолімся, акажам гонар ёй,
                                      Пакуль не развалілася дашчэнту!

                                      І праўда: толькі пачалі намаз,
                                      Перад імамам стаўшы на калені,
                                      Як з купала блакітнага на нас
                                      Пасыпаліся цэгла і каменне.

                                      Што пачалося тут - і гром, і звон,
                                      Натоўп зароў, нат нехта крыкнуў:
                                                                                                   - Мама! -
                                      І ўсе панесліся з мячэці вон,
                                      Пакінуўшы адзінага імама.

                                      І ўсім не збегчы - хіба што ўзляцець:
                                      Пад уваходнай аркаю завея;
                                      А Алахдад крычыць: - Мячэць, мячэць!
                                      Верш напішу і прысвячу табе я.

                                      З блудніцай параўнаю я цябе,
                                      З той, што ганебнай славай ганарыцца,
                                      Ды вось чамусьці ёй мазгі дзяўбе
                                      Алаху мілай справаю прыкрыцца.

                                      Мячэць-блудніца, не чакай падзяк!
                                      У сценах у тваіх век будзе пуста!
                                      Пахвальна кінуць жабраку мядзяк,
                                      Але не з грошай, што дае распуста.
                                                               *
                                      Якой блішчастай ён цябе узвёў!
                                      Як ззяла ты ад верху да падвала!
                                      Не апраўдала рабскіх мазалёў,
                                      Надзей гаспадара не апраўдала.

                                      Гарою пнулася ў нябёс разліў,
                                      І вось ляжыш, мячэць, гарою смецця.
                                      А колькі храмаў “дойлід” твой зваліў,
                                      Каб непаўторнай ты была на свеце!

                                      Гудзе-грыміць цагляны крыгаход...
                                      Хіба не так сама яго дзяржава,
                                      Перад якою паўзямлі дрыжала,
                                      Распалася ўсяго за жменьку год?

                                      Запамятайце, ханы-каралі,
                                      Усе, каму мячэціць загарыцца:
                                      Недаўгавечна ўсё, што на крыві,
                                      І асабліва, як яна бруіцца...
                                                                    *
                                      Усё я бачыў! Бачыў, як яго
                                      Цераз Ташкенцкія вароты ўнеслі;
                                      Як самаркандцы ўсе да аднаго
                                      Насустрач выбеглі ў той дзень прадвесні.

                                      Рукамі ўзмахваў, выючы, натоўп,
                                      Нібы хапаў няшчасці у бярэмя,
                                      І на сабе шматалі тлусты шоўк
                                      Семсот палонніц царскага гарэма.

                                      Нішто не сцёрта з памяці маёй,
                                      Як і труна з халоднай сіняй сталі.
                                      Сем доўгіх дзён над гэтаю труной
                                      Улемы 59 адыходную чыталі.

                                      Сем доўгіх дзён і доўгіх сем начэй
                                      Цурчэў ручай малітвы мусульманскай,
                                      І зіхацеў натужна маўзалей,
                                      Аздоблены з раскошаю паганскай:

                                      Падлога - аксаміт з кута у кут;
                                      На сценах - дыяменты зрок калолі,
                                      І залатыя люстры - ў кожнай пуд -
                                      Звісалі з ціхім бразганнем са столі.

                                      Сем доўгіх сутак сытыя катлы
                                      На неабсяжных вогнішчах курэлі...
                                      Ну й самаркандцы мяса папаелі!
                                      Ну й жабракі віна папапілі!
                                                                      *
                                      А што пасля? Пасля - Шахрух прыйшоў
                                      Па чарапах пляменнікаў-братоў.
                                      Над саркафагам слёз не ліў ракою.
                                      Зусім насупраць! Разануў такое...

                                      Ён заявіў, што бацькаў маўзалей -
                                      На сцягу усяго ісламу пляма:
                                      Магілу красіць нічыю не смей! -
                                      Пра гэта сказана ў каране прама;

                                      Што Гураган (пра тое свет гудзе)
                                      Быў не заўжды і цалкам верны богу;
                                      Навошта ж шоўкам высцілаць дарогу
                                      Што, можа, і зусім не ў рай вядзе?

                                      Ён загадаў магілу “апрасціць” -
                                      Зняць дываны і залатыя цацкі
                                      І са сталёвае астанкі бацькі
                                      У труну драўляную “перамясціць”.

                                      Так развянчаны быў той страшны прах.
                                      Трыумфавалі кішлакі адкрыта!
                                      Не, я не слаўлю. Барані алах!
                                      Рабу Цімура - славіць Цімурыда?!

                                      Не шанцавала ў бітвах, як Кульгу,
                                      Вось і шукаў дзяцюк сабе здабычы.
                                      І ўсё ж прызнаюся як на духу:
                                      Крыху мне цынік гэты сімпатычны.

                                      Пяе душа мая - не маю слоў.
                                      Якія, неба, рухнулі аковы!
                                      І што з таго, што цераз пяць вякоў
                                      Астанкі спарахнелыя Кульговы
                                      У сталёвы куфар пакладуць ізноў! 60
                                                                *
                                      І кажа мне настаўнік Алахдад:
                                      - Ібн-Арабшах!
                                      Глядзі - святкуюць людзі.
                                      Ды строгі ў матухны-прыроды лад:
                                      Год сорак прабяжыць - і іх не будзе.

                                      Ну што ж! І я пайду, і пойдзеш ты,
                                      Ды чалавек бяссмертны! Веру ў гэта.
                                      Ён будзе сеяць хлеб, расціць сады,
                                      Любіць дзяцей і радавацца лету.

                                      І недзе мо праз тысячу кален
                                      Ва ўнуках нашы рысы паўтарацца,
                                      І твары нашы, перамогшы тлен,
                                      Стварэнню чарнакосаму прысняцца...
                                                                     *
                                      Я неўміручы! Я - на ярасць злым.
                                      Мной узарана глеба, мной апета.
                                      І ты, мячэць, табе, Бібі-Ханым,
                                      Не перажыць мяне - запомні гэта!

                                      Ваду я п’ю і чэрствы хлеб жую,
                                      Ды сіла гэткая у той скарынцы -
                                      Усіх людаедаў я перажыву,
                                      Хай выдаюць ім па сталёвай скрынцы.

                                      Не меч з кап’ём - арала і кассё,
                                      І будзем вечна, людзі, жыць у згодзе.
                                      Усё я бачыў і убачу ўсё.
                                      Перада мной усе тысячагоддзі!

                                      Гляджу у будучыню я ва ўпор
                                      З глыбі вякоў, па сутнасці, забытых.
                                      Закончаны мой суд, і прыгавор
                                      Падпісаны мільёнамі забітых.

                                      Ды ўсё адно няма спакою мне:
                                      Адно і тое ж бачу я у сне,
                                      Што па часах, магчыма, і не скорых,
                                      Ды зноў устане мой смяротны вораг.

                                      А мо, і недалёка да пары,
                                      Калі ужо не твары — мозг і цела:
                                      Не супыніць прагрэс! - асобу ў цэлым
                                      Уваскрашаць навучацца майстры?

                                      Забудзецца ў вяках сівы мой боль,
                                      Нянавісць паглыне стагоддзяў замець,
                                      І нехта зноў на стол перад сабой
                                      Цімураў чэрап памятны паставіць.

                                      Пракіпяціць у спірце ён пінцэт
                                      І лоб прастукае і падбароддзе...
                                      А можа стацца, й фюрэра шкілет
                                      Неверагодным чынам нехта знойдзе?

                                      Ды як пачне з усіх трыбун трубіць:
                                      Маўляў, і ён уваскрашэння варты —
                                      Свет, на шматкі падзёрты, праг злучыць
                                      Яшчэ у век дваццаты, звераваты...

                                      Нашчадкі нашы, веру ў розум ваш,
                                      Нічога вашага не абрынаю,
                                      Ды каб Кульга у смерці ўзяў рэванш —
                                      Забараняю вам, забараняю!

                                      Забараняю сушай і вадой,
                                      Стаптанымі сцяблінамі пшаніцы,
                                      Забараняю зоркай залатой,
                                      Што ў нашы чорныя глядзіць вачніцы.

                                      Разлівам жудасным барвовых рэк,
                                      Што гоняць кроў людскую з веку ў век
                                      Па Стэпах Стэпаў, мною незабытых, —
                                      Мільён разоў забіты чалавек,
                                      Забараняю памяццю забітых.

                                      1964-1981

--------------------------------------------------------------
    *                                       Ці рэйкі слухаю я, ці кугу* -
    Алесь Карлюкевіч у сваіх публікацыях чамусьці заўсёды гэты радок зьменьвае:
                                             Ці рэйкі слухаю я, ці кучу
     /Беларускі адраджэнец з... Якуцка. [Нарыс напісаны ў сааўтарстве з Алесем Баркоўскім] // Карлюкевіч А. М.  Далекія і блізкія суродзічы. З дзённіка краязнаўцы. Мінск. 2012. С. 139./
    1). У сярэднеазіяцкага карагача ідэальна круглая крона.
    2). Таньга — манета.
    3). Калам — трысняговае пяро.
    4). Сура — раздзел у каране.
    5). Тамерлан (“Цімур-ланг”, “Цімур-кульга”) — мянушка, дадзеная заваёўніку простым народам
    6). Упершыню Ібн-Арабшах убачыў Цімура ў дванаццаць год. Сам ён быў араб (“Ібн-Арабшах” — “сын арабскага шаха”).
    7). Баязет—асманскі (турэцкі) султан. Саперніцтва паміж Цімурам і Баязетам скончылася вайной. У 1402 г. Баязет быў разбіты і загінуў у палоне.
    8). Тахтамыш — хан Залатой Арды (пасля Мамая), таксама разгромлены Цімурам.
    9). Суфі — правіцель Харэзма.
    10). Плямы на крылах саранчы на Усходзе лічыліся магічным
     11) Вілает — адміністратыўная адзінка (у некаторых усходніх краінах і цяпер).
    12). Джэйхун — адна з назваў Амудар'і.
    13). Чырчык — памяншальнае ад Чыр.
    14). Калах — усходняя гульня, якая палягае на перакладванні каменьчыкаў.
    15). Сербядары (“шыбенікі”) — удзельнікі антытыранічнага руху ў Сярэдняй Азіі і Іране. У Себзявары (Іран) значны час існавала дзяржава сербядараў, якую ліквідаваў Цімур. Сэнс саманазвы “сербядар”: лепш памерці на шыбеніцы, чым жыць у няволі.
    16). Буза — хмельны напітак з проса.
    17). Кумган—медны збан з доўгім горлам.
    18). Хуталян — адно са шматлікіх невялічкіх феадальных уладанняў у перадцімураўскай Сярэдняй Азіі.
    19). Зарэчча (у арыгінале Маверанахр) — прастора паміж Амудар’ёй і Сырдар’ёй (назва дадзеная арабамі).
    20). Кебаб — шашлык.
    21). У імя бога!
    22) Барласы — абцюрэчаны мангольскі род, з якога выйшаў Цімур.
    23). Алтын-Арда — Залатая Арда. На Залатую Арду Цімур хадзіў некалькі разоў.
    24). Ялец — горад у Ліпецкай вобласці.
    25). Каюк — лодка.
    26). Руі замін аст — “твар зямлі” (эпітэт Самарканда).
    27). Афрасіяб — старажытнае гарадзішча Самарканда. У часы Цімура тут былі ўжо могілкі, размешчаныя за гарадской сцяной.
    28). Худжра — келля.
    29). Фарадж - султан Егіпта.
    30) Улаг, джызья, аварызат — некаторыя з падаткаў, што плацілі земляробы ў дзяржаве Цімура.
    31). Зіндан — турма, звычайна ў сутарэнні.
    32). Не з’яўляючыся патомкам Чынгісхана, Цімур згодна мангольскаму звычаю не меў права на тытул хана. Таму, ажаніўшыся з адной з праўнучак Чынгісхана, ён узяў тытул «гураган» (што азначае “ханскі зяць”), якім абмежаваўся. На надмагільнай пліце Цімура, аднак, было высечана выдуманае генеалагічнае дрэва, якое ўзводзіла яго ў прамыя патомкі Чынгісхана.
    33). Тумен — найбуйнейшая адзінка ў войсках Чынгісхана і Цімура (дзесяць тысяч воінаў).
    34). Чагатаі — качавое насельніцтва былога Чагатайскага ўлуса, атрыманага ў спадчыну ад бацькі Чагатаем, сынам Чынгісхана. Чагатаі складалі аснову войска Цімура.
    35). Але прабачце, проста дэмагог!
           Дый не з апошняга гатунку цеста.
           Не разумею, дзе асвойтаць мог
           Ён гэткае складанае майстэрства?
           Звычайны непісьменны стэпавік, —
           Так налаўчыўся славясы адмерваць,
           Так без затрымкі сноўдае язык —
           Ну хто яму пасмее не паверыць?
    36). Карнай — вялізная труба з хрыплым гукам.
    37). Бібі-Ханым — так ужо праз некалькі дзесяцігоддзяў пасля смерці Цімура сталі называць мячэць, пабудаваную згодна загаду заваёўніка ў яго гонар. Бібі-Ханым — адна з жонак Цімура, з імем якой легенда (будзе далей) звязвае будаўніцтва мячэці. Мячэць узводзілася на месцы старой забудовы, якая пайшла на знос.
    38) Сахыб-Кыран — Уладальнік Шчаслівай Зоркі (эпітэт Цімура).
    39). На гэта намякае і народная мянушка “Бібі-Ханым”: “Бібі” — бабуля (сапраўднае імя царыцы — Сарай-Мульк-Ханым).
    40). Пуштуны — адзін са старажытных і асноўных народаў Афганістана.
    41). Мазандаранцы — адзін з народаў Ірана.
    42). Беразякі Другія—вёска ў Краснапольскім раёне.
    43) Кашун — перадавы атрад у войскуЦімура.
    44). Мірзы — на Усходзе: мужчыны з царскай сям’і.
    45). Для таго, каб зруйнаваць мячэць, Цімур загадаў выкапаць вакол яму, у якую мячэць павінна была зваліцца.
    46). Па мусульманскім звычаі хаваюць без труны.
    47). Саркафаг Цімура з мэтай узнаўлення яго твару згодна з чэрапам быў ускрыты ў чэрвені 1941 года.
    48). Улугбек — унук, Міраншах - сын Цімура. Пахаваныя ў адным маўзалеі з ім.
    49). С. Я. Вальфковіч. Курс хімічнай тэхналогіі.
    50). На ўвазе маецца месячны серп — мусульманскі сімвал.
    51). Ужыванне спіртнога мусульманам забаронена каранам.
    52). Клавіхо — пасол кастыльскага караля да Цімура. Напісаў пра сваё падарожжа кнігу, з якой узята наша апісанне балю ў Цімура.
    53). Салазар — спадарожнік Клавіхо.
    54). Сярод іншых падарункаў караля Клавіхо вёз Цімуру некалькі лоўчых сакалоў.
    55). Севін-Бей — адна з нявестак Цімура, на апісаны момант удава.
    56). Невялікі прыток Сырдар’і (Чымкенцкая вобласць).
    57). Мусульмане здаўна па фармальных прыкметах падзяляюцца на два варожыя кірункі: сунітаў і шыітаў,
    58). Эўрыфагі — істоты, якія харчуюцца як жывёльнай, так і расліннай ежай.
    59). Улемы — мусульманскія багасловы.
    60). Гэта было зроблена пасля ўскрыцця саркафага Цімура ў чэрвені 1941 года.
                                   /Полымя. Мінск. № 7. 1985. С. 97-100./
                                   /Мінск. “Мастацкая літаратура”. 1985./



                                                                 ДАДАТАК

    Сяргей Грахоўскі
                                                  ГІСТОРЫЯ  І  СУЧАСНАСЦЬ
    Гартаю і перачытваю кнігі — зборнік вершаў “Кружное лета” (1973), аповесць для дзяцей “Андрэй-Эндэрэй, справядлівы чалавек, або Беларус на полюсе холаду» (1978), апавяданні “Чароўны камень” (1983) і толькі што выдадзеную паэму “Кульга”.
    Але імя аўтара гэтых кніг не шукайце ў справаздачных дакладах творчых секцый Саюза пісьменнікаў, у аглядах літаратурных здабыткаў за год, не знойдзеце яго ў даведніках і хроніках, не гаворачы ўжо хоць бы пра некалькі радкоў у даследаваннях літаратуразнаўцаў.
    Хто ж ён і чым выклікана такая няўвага да яго асобы і творчасці? Імя яго Іван Ласкоў, а “халодныя” адносіны тлумачацца толькі тым, што таленавіты пісьменнік жыве на “полюсе холаду” і знаходзіцца на ўліку іншай пісьменніцкай арганізацыі, але і ў Якуцку Ласкоў сэрцам, душою і думкамі прапісаны ў Беларусі, неадлучны ад нашай культуры і літаратуры.
    Іван Ласкоў — дзіця вайны. Нарадзіўся ён у 1941 годзе ў Гомелі, і гора хапіў па самую макаўку: рана асірацеў, жадзён быў скарынцы і абноскам, а найбольшая прага была да ведаў, да кніг, да вучобы. Хлапчуком пісаў і друкаваўся ў піянерскіх газетах, потым скончыў хімічны факультэт Беларускага дзяржаўнага універсітэта імя У. I. Леніна, працаваў на заводах у Горкаўскай вобласці, а скончыўшы Літаратурны інстытут імя Горкага, звязаў свой лёс з далёкай Якуціяй. Там жыве і цяпер, рэдагуе прозу ў часопісе “Полярная звезда”, а піша па-беларуску і выдаецца ў нашых выдавецтвах. У Якуціі Ласкова лічаць беларускім пісьменнікам, а ў нас, напэўна, якуцкім, творчасць яго ні там, ні тут не прынята “на баланс”. А творчасць яго, асабліва толькі што выдадзеная “Мастацкай літаратурай” паэма “Кульга”, можа зрабіць гонар любой літаратуры.
    Што ж гэта за паэма, і што за дзіўная назва — “Кульга”? Пра што піша беларускі пісьменнік у Якуціі? Паэма на першы погляд пра Цімура, або Цімурленга, у рускіх летапісах Тамерлана, празванага “жалезным храмцом”, або Кульгой. У 1370 годзе ён захапіў уладу і абвясціў сябе адзіным уладаром Маверанахра, а горад Самарканд — сваёй сталіцай.
    Карл Маркс у “Храналагічных запісках” так ахарактарызаваў “жалезнага Кульгу”: “Палітыка Цімура заключалася ў тым, каб тысячы катаваць, выразаць, вынішчаць жанчын, дзяцей, мужчын, юнакоў і такім чынам скрозь наводзіць жах”. Ці ж варта такая жахлівая асоба твора паэзіі? Ды і ці толькі пра Тамерлана паэма Ласкова?
    Цімур 35 гадоў вёў захопніцкія войны і стварыў агромністую імперыю ад Волгі да Ганга, ад Цянь-Шаня да Басфора. Іран і Індыя захлыналіся слязьмі і крывёю, курчыліся ў агні пажараў, тысячы каналі пад капытамі дзікай Тамерланавай конніцы. Што ж прыцягнула ўвагу беларускага паэта да гэтай далёкай і страшнай гісторыі, да асобы кульгавага вампіра? Бачанае і перажытае ў маленстве: смерць блізкіх, пакуты народа, уласнае сіроцтва і жабрацтва, сотні палаючых Хатыняў, а галоўнае — трывога за будучае планеты, засцярога ад патэнцыяльных цімурленгаў, гатовых уваскрэснуць “у век дваццаты, звераваты”.
    Паэма Івана Ласкова напісана з дакладным і глыбокім веданнем не толькі сівой гісторыі Усходу, а з шырокім поглядам на важнейшыя падзеі наступных стагоддзяў аж да нашых дзён, з вялікай трывогай і клопатам пра наступны лёс чалавецтва. Толькі павярхоўнае прачытанне можа стварыць уражанне, што паэма напісана на гістарычным матэрыяле з шырокім ахопам канкрэтных падзей, з мноствам рэальных асоб і эпізодаў. Матэрыял не толькі дасканала вывучаны аўтарам, але многія рэаліі, як кажуць, замацаваны на мясцовасці: Іван Ласкоў даволі павандраваў пад пякельным сонцам па гарадах, аулах і барханах Сярэдняй Азіі, таму кожная дэталь выверана ўласнымі нервамі і скурай. Але паэма “Кульга”, перш за ўсё, рэч актуальная, страсная, глыбокая па сваёй філасофскай сутнасці. Гэта не лёгкае чытанне звонкіх строф, паэма прымушае напружана думаць, учытвацца ў асобныя раздзелы, знаходзіць аналогіі, праводзіць паралелі, пераконвацца, што гісторыя рухаецца і развіваецца па пэўных законах, паўтараючы пэўныя праявы ў пазнейшыя часы ў іншых акалічнасцях і формах. Але, перш за ўсё, гэта паэзія, вострая, як страла, апераная дасведчаным розумам, сагрэтая крывёю чулага і добрага сэрца.
    У пацвярджэнне гэтага можна цытаваць раздзелы, строфы, асобныя афарыстычныя радкі. Сутнасць паэмы, камертон да яе ў самым лаканічным аўтарскім уступе: «Тры тысячы радкоў пра боль, пра гнеў, пра помсту, боль забітага чалавека, гнеў забітага чалавека, помста забітага чалавека». Ён помсціць — ён несмяротны і вечны. Размова ў паэме вядзецца ад імя закатаваных, спаленых і забітых — неадольных, як сам народ. А народ у сваёй памяці захаваў праклятыя імёны сваіх катаў і перадае з роду ў род, з пакалення ў пакаленне, заклінаючы: “Не даруй. Не дапусці зноў!” Таму прызнаецца аўтар: “Са школьнай парты думка пра Кульгу з абдымкаў-ланцугоў не выпускае”.
    I паўстае, і праходзіць праз усю паэму

                                      Чалавек, забіты ні за грош,
                                       Ні за свае, і ні за продкаў
                                                                                    віны —
                                       Згніе пятля, пераржавее нож,
                                       I спрахне той, хто карыстаўся імі.
                                       ...I яшчэ мільён разоў упаў —
                                       I забяспечыў кату
                                                                      неўміручасць...

    Сапраўды, хто б ведаў імёны Чынгісхана, Тамерлана або Дантэса і Мартынава, Кубэ і Гітлера? Іх праклятыя імёны захавалі для гісторыі несмяротныя ахвяры.
    Углядаючыся ў далёкае мінулае, аўтар сведчыць, што і ён цудам выратаваўся,

                                       Хаця
                                       Была карычневая смерць так
                                                                                          блізка.
                                       Так абдымала на зары
                                                                                жыцця, —
                                       Аж калацілася аб столь
                                                                                калыска.

    Аўтар разам з мільёнамі невынішчаных Кульгою і яго паслядоўцамі, ад імя вечнага Чалавека сцвярджае:

                                       Навечна я з табою,
                                                                         непадзельны —
                                       Іду з табою у агонь
                                                                         пякельны,
                                       Іду у бой смяртэльны
                                                                             за табой.

    У гэтых кароткіх нататках нельга ды і няма патрэбы пераказваць сюжэт і фабулу паэмы. Твор ахоплівае 35 гадоў, лютавання і шэсць наступных стагоддзяў, акропленых крывёю ўсё таго ж закатаванага, але вечна жывога Чалавека. Ад яго імя сведчыць, абвінавачвае і выкрывае, бязлітасна судзіць вышэйшым судом справядлівасці ўсіх крыважэрных маньякаў што марылі і яшчэ часам мараць стаць уладарамі свету.
    Добра ведаю паэму з першых варыянтаў, чытаю цяпер у асобным выданні і ўвесь час адчуваю, як гісторыя праецыруецца ў самую надзённую сучаснасць, як узнікаюць аналогіі і асацыяцыі з тамерланамі і тамерланчыкамі, з далёкімі і блізкімі падзеямі нашага трывожнага стагоддзя.
    У плачы арабскага сведкі і гісторыка Ібн-Арабшаха гучыць голас аўтара.

                                       Пачуй мяне мой недасяглы
                                                                                       кут!
                                       Я сорак год нясу цераз
                                                                               планету
                                       Мой боль, мой сорам,
                                                                             суд мой і прысуд —
                                       Прысуд вякоў гвалтоўніку
                                                                                     Сусвету!

    З кожным новым раздзелам пераконваешся, як арганічна сплаўлена гісторыя і сучаснасць, як скразная ідэя дабра, міру і вышэйшай справядлівасці пранізвае кожны радок паэмы, а яна ўвесь час трымае ў напружанні думку, захапляе маляўнічасцю, дакладнаю вобразнасцю, грамадзянскай завостранасцю, натуральнасцю гучання кожнага радка, глыбінёй дыхання.
    Два радкі: “i да Кульгі паток граміл пацёк. Гляджу — атрад яго ў войска вырас” нагадваюць мюнхенскую піўную, адкуль, як атрутнае шумавінне, расцяклася кырычневая чума, і загрымелі каваныя боты граміл, факельшчыкаў, гвалтаўнікоў і забойцаў, індустрыі смерці якіх пазайздросціў бы кожны тамерлан.
    Аўтар адчуў, зразумеў, асэнсаваў, убачыўшы пільным дзіцячым вокам праз пажары 1943 года, далёкі крывавы 1373 і многія наступныя гады. Каб аўтар не перажыў усіх жахаў, каб яго не “калацілася аб столь калыска”, дык наўрад ці напісаў бы такую страсную, ваяўнічую, палітычна завостраную сучасную паэму на матэрыяле XIV стагоддзя. Так, так, сучасную, напружаную і актуальную. Паэма Івана Ласкова “Кульга” патрабуе напружання думкі і душэўных сіл, а месцамі ўважлівага перачытвання.

                                       Нашчадкі нашы, веру ў розум
                                                                                            ваш,
                                       Нічога вашага не абрынаю,
                                       Ды каб Кульга у смерці ўзяў рэванш —
                                       Забараняю вам, забараняю!
                                       Мільён разоў забіты чалавек,
                                       Забараняю памяццю забітых.

    Гэта заключныя радкі і лейтматыў паэмы.
    Шкада толькі, што кніжка вельмі неахайна аформлена мастаком М. С. Будавеем. На вокладцы брудна-цаглянага колеру толькі праз лупу можна прачытаць прозвішча аўтара. Паміж чарнільных плямаў бягуць і падаюць ні то зебры, ні то коні. Галоўная загана афармлення, што мастак не ўчытаўся ў паэму, не зразумеў яе актуальнай сутнасці, не паглыбіўся ў тэкст і падтэкст, а павярхоўна праілюстраваў некалькі эпізодаў, стылізаваных пад “усходнюю тэматыку” — коні, вярблюды, шчыты, шлемы.
    Чытаючы і перачытваючы паэму Івана Ласкова, усё больш пераконваюся, што гэта значны здабытак беларускай паэзіі, а яго празаічныя. і паэтычныя зборнікі, не заўважаныя крытыкай і Саюзам пісьменнікаў, варты належнай увагі і ацэнкі, яны і аўтар не павінны заставацца за межамі літаратурнага жыцця рэспублікі. Іван Ласкоў — беларускі пісьменнік і пісьменнік сур'ёзны і значны.
    /Звязда. Мінск. 26 снежня 1985.С. 4./

                                                    ГРЯДЕТ ГОД ТАМЕРЛАНА
    Указом президента Узбекистана Ислама Каримова 1996 год объявлен годом Тимура, передает ИТАР-ТАСС. Речь идет о выдающемся полководце, государственном деятеле эмире Тимуре, чье 660-летие широко будет отмечаться по решению генеральной конференции ЮНЕСКО. Имя Тимура, известного под именем Тамерлан, долгое время в Узбекистане и в бывшем СССР было под запретом.
     /Известия. Москва. 30 декабря 1995 г. С. 1./