четверг, 1 мая 2014 г.

Іван Ласкоў. Пішчальнікі не пішчаць. Стралецкая быліна. Ч. 2. Койданава. "Кальвіна". 2012.




                                                            ЧАСТКА  ДРУГАЯ
                                                       НА  ЎЗЫХОДНАЕ  СОНЦА

                                                           РАЗЬДЗЕЛ  ПЕРШЫ
                                                     НЕ  ПАКİДАЮЧЫ  СЬЛЯДОЎ
    Месяц упаў за лес, як камень. З поўначы, проста ў твар, дунуў вецер. Шарпак прагінаўся з крэктам пад нагамі кулута. Пад нагамі Андрэя ён ужо ламаўся, і хлопец да калена правальваўся ў сьнег. З кожным крокам рухацца рабілася ўсё цяжэй. Андрэй задыхаўся.
    - Расталкуй хоць цяпер, чаму я павінен ісьці за табою сьлед у сьлед? - крыкну ён у сьпіну кулуту.
    - За адным за мною Байдон не пагоніцца, - адказаў той, не спыняючыся. - А ўразумее, што мы ўдваіх - на конях кінуцца, каб цябе схапіць!
    Андрэя ахапіў жах. Трапіць зноў у лапы Байдона - гэтага б ён не перажыў. Напружыў апошнія сілы...
    Ужо апошнія. А да роднікаў кулута ісьці дзень і ноч. Адкуль жа ўзяць новых сіл на гэткі шлях?
    Кулут праз плячо працягнуў кавалак мяса:
    - Не спыняйся! Еш ідучы. Да таго пералеску хопіць табе ці не?
    Сам ён таксама сунуў у рот кавалак.
    - А табе? - зацікавіўся Андрэй.
    - Мне - не. Я хутка ем. Сапраўдны мужчына павінен хутка есьці. А ты вяла ясі. Я бачыў.
    - Я - вяла? - зьдзівіўся Андрэй. Калі кулут ва ўразе даў яму кавалак, Андрэй і агледзецца не пасьпеў, як мяса не стала.
    - Добра. Паглядзім, хто хутчэй. Наперад!
    Ісці адразу стала цікавей. І лес, да якога ішлі, не здаваўся такім чорным, як спачатку. Зрэшты, ці ж лесу трэба баяцца? Чыстапольле, дзе чорная кропка відаць ад таго круга, дзе неба сыходзіцца з зямлёй - вось што цяпер было іх галоўным ворагам.
    - Скончыў! - крыкнуў Андрэй, схаваўшы мяса ў рукаў.
    - Не абдурыш! - азваўся кулут. - А я і праўда скончыў. І ўдарыў рукавіцай аб рукавіцу. Засьмяяўся. Засьмяяўся і Андрэй.
    - Ідзі першы, - сказаў кулут. - Я пагляджу, дзе з’ясі. Так ідзі, як я ішоў. Туды, дзе ніколі сонца не бывае! Нават у сярэдзіне лета! Але як яе ўбачыць, поўнач? Як ісьці на тое, чаго няма? Іншая рэч – кіравацца, напрыклад, на месяц...
    - Лявей вазьмі! - паправіў ззаду кулут.
    Ну, вось і лес. Так і не пасьпеў Андрэй дажаваць свой кавалак.
    - Ідучы трэба умець есьці! Не кожны ўмее! - павучальна сказаў кулут і ізноў пайшоў першы. Начны лес маўчаў. А калі забялеў ўскраек, наперадзе раптам пачуўся тупат і храпеньне коней. Кулут плюхнуўся ў сьнег.
    - Лажыся! - прашыпеў ён.
    Андрэй лёг і замёр. Глухі тупат нарастаў. “Няўжо па нас?” - скалануўся Андрэй. Так хутка? Не пасьпела падняцца сонца, а іх ужо дагналі. Але чаму даганятыя сьпераду, а не ззаду? Раскусілі, куды яны з кулутам пабягуць, і напрасткі? Як жа хутка раскусілі!..
    За дрэвамі мільганулі коні. Дванаццаць-пятнаццаць, звычайны табун. Коньнікаў на іх не было. Не чуваць было і чалавечых галасоў.
    Кулут устаў, абтрос сьнег і асьцярожна пасунуўся да чыстапольля. З ускрайку махнуў Андрэю: сюды!
    - То проста коні. Травы шукаюць, - растлумачыў ён.
    Белыя коні ў прыцемку зьліваліся са сьнегам. Каб не ведаў, што гэта яны, палічыў бы за дзіўныя гурбы. Да іх было крокаў дзьвесьце. Відавочна, яны знайшлі сабе куп’ё, бо далей не тупацелі.
    Кулут пляснуў сябе па сьцягну:
    - А хто загадае нам ісьці пешкі?
    - Ты думаеш, здабудзем? - з сумненьнем прамовіў Андрэй.
    - Ты - не, я - здабуду, - падміргнуў кулут.
    Яны рушылі па ўскрайку, трымаючыся бліжэй да дрэў. За верхавінамі суседняга пералеску без сьпеху, нібы абмацваючы край неба, на якое мерылася лезьці, ўставала сонца.
    Жарабок храпнуў, даючы сыгнал трывогі. Але кабылы, згаладнелыя, мабыць, дашчэнту, не зьвярнулі ўвагі.
    - Да жарабка не лезь,- папярэдзіў шэптам кулут. – Заб’е! То, можа, зусім дзікія коні, нічые. Я ў Байдонавым родзе такога табуна не ведаю. Усе белыя - да адной кабылы! Ды такія вялікія!
    Андрэй зразумеў, чаму коні падаліся яму нязвычнымі: яны і праўда былі прыкметна вышэйшыя за тутэйшых, прысадзістых каняжак. “На такога і ўзабрацца - няпростая рэч, а ён разьлічвае ўтрымацца?” Андрэй са зьдзіўленьнем глянуў на кулута.
    Той, драпежна скалячы зубы, ужо падкрадваўся да кабылы, што пасьвілася на водшыбе, асобна. Але крокаў за дваццаць спыніўся, паклікаў Андрэя рукой:
    - Давай удваіх, з двух бакоў. Здаровая - аднаму не ўзяць!
    - А што я буду рабіць?
    - Хапай за грыву і трымай. Потым мяне слухай. Не бойся! Яна брухатая, як Аярык.
    - Аярык - хто?
    - Байдонава жонка. Ты ж бачыў.
    Хлопцы крыху разышліся ў бакі і рушылі да кабылы. Каб тая заўважыла не адразу, лепш было падкрадацца ззаду, але Андрэй пабаяўся каменных капытоў жывёліны і ладна адхіліўся. Кулут пасьпеў са свайго боку раней. Чакаць Андрэя не стаў - нельга было чакаць:
    - Хоп!
    Кабыла цяжка заскакала на месцы і заіржала. Табун адгукнуўся з нейкім зьдзіўленьнем і падняў галовы.
    - Скачы за мае плечы! Хутка! - крыкнуў кулут.
    Андрэй учапіўся яму ў плячо, задраў драўляную ад стомы нагу і, ледзь не зваліўшы свайго спадарожніка на зямлю, плюхнуўся за яго сьпінай на хрыбеціну кабылы. Тая вохнула, як чалавек.
    - Трымайся! Мацней трымайся!
    Кулут нахіліўся да грывы. Андрэй абхапіў яго аберуч пад кажушком, адчуўшы праз дзюрку ў соне гарачае цела. Між тым табун з адчайным іржаньнем зьняўся з месцы і панёсься ўпоперак поля - за жарабком. Кабыла загаласіла і рынулася ўсьлед.
    Трымайся! Трымайся!”- паўтараў сам сабе Андрэй.
    Спачатку, праўда, трымацца было не так і цяжка: кабыла грузла ў сьнезе. Але вось яна выбралася на сьцежку, пратаптаную табуном. Што тут пачалося! Як яна паімчалася раптам! Нібы і не несла на сабе двух падлеткаў, ды яшчэ ў сабе - жарабя. Ледзяны вецер апякаў шчокі, поле і неба перакасіліся ў вачах. Тупат, іржаньне, віскат сьнегу пад капытамі - усё зьмяшалася, і ў галаве Андрэя засталася адна думка: не адарвацца б ад кулута. А той, здаецца, яшчэ прысьпешваў кабылу голасам і нагамі.
    Андрэй зірнуў уперад з-за яго пляча - табун не чакаў кабылу. Ён павярнуў па крутой дузе і пагражаў зьнікнуць за пералескам. Убачыўшы гэта, кабыла страсянулася, матлянула задам, і Андрэй зразумеў, што хоць і трымаецца за кулута, але ўжо ў паветры. Яшчэ імгненьне - і абое чмякнуліся ў сьнег: Андрэй няўклюдна, бокам, а кулут на ўсе чатыры. Ён нават ускочыў і кінуўся за кабылай, але тут жа засьмяяўся, махнуў рукой і лёг побач з Андрэем на сьпіну:
    - Цяпер яе і Нюргун-Ботур 68 не дагоніць.
    Андрэй маўчаў: ніяк не мог адсапціся.
    - Малайчына зьвярына! - пахваліў кулут. - З паўкёса 69 нас пранесла. Цяпер, будзе пойдуць па нашаму сьледу, згубяць. Ды яшчэ... Вось удача! Глядзі!
    Андрэй зацікаўлена ўзьняў галаву - што за ўдача? Аказалася, зусім побач аж да далёкага лесу цягнецца роўны ланцуг глыбокіх чалавечых сьлядоў.
    - Якраз куды і трэба! - радаваўся кулут. - Уставай, пайшлі!
    Ён падаў руку, а калі Андрэй, узяўшыся за яе, устаў, наступіў Андрэю на нагу, тузануў на сябе, і Андрэй плюхнуўся жыватом у сьнег. Кулут залівіста зарагатаў:
    - Даганяй!
    І даў драла.
    “Чым жа табе адплаціць?” - помсьліва падумаў Андрэй, шыбуючы за ім. Рухацца было прыемна. Той, хто прайшоў да іх, быў, відаць, немалой вагі, бо правальваўся аж да зямлі, але не сьпяшаўся - крокі былі нешырокія, як у падлетка.
    - Нейкі дзед пратэпаў! - абярнуўся кулут. - Ногі валок. Нам такога баяцца не трэба! Дагонім - нічога страшнага! Калі лавіць возьмецца - уцячэм!
    Сонца раптам прарвала ранішнюю смугу і колка заззяла. Тысячы іскраў заскакалі перад Андрэем. Ён адвярнуў галаву ад сонца, але і там было тое ж самае - чысты, нічым не забруджаны сьнег палаў наўсьцяж чырвоным, зялёным, сінім д’ябальскім агнём. У хлопца закружылася галава, і ён сеў.
    - Ты што? Сонца замнога? Шапку ніжэй насунь! - данёсься далёкі голас кулута. Андрэй расплюшчыў вочы - кулут стаяў побач.
    - Шапку, кажу, насунь ніжэй!
    Андрэй нацягнуў каўпак да носа. Вачам стала лягчэй, затое цяпер ён не бачыў нічога, акрамя дзьвюх-трох ямак перад сабой. А сонца ўздымалася ўсё вышэй, і на небе не было ніводнай хмурынкі. “Сьлепну... Асьлепну”, - мітусілася думка.
    Раптам Андрэй адчуў, што ўткнуўся грудзьмі ў сьпіну кулута. “Як я яго дагнаў?”- зьдзівіўся ён. Аказалася, кулут ідзе задам наперад. Андрэй не адразу зразумеў, што гэта не гульня.
    - Бачыш? - ціха сказаў кулут, выцягваючы руку наперад.
    - Што там? - Андрэй прыставіў далонь да броваў.
    - Сьляды!
    Андрэй угледзеўся ў зялёны морак, што калыхаўся перад вачыма. Сапраўды, сьляды, па якіх яны ішлі, зьмяніліся: нібы той, хто пакінуў іх, невядома чаму ўдвая пашырыў крок.
    - Заскакаў стары? - з сумненьнем прамовіў Андрэй.
    - Наадварот - спакойна пайшоў!
    - Сьмяесься з мяне?
    - Не да сьмеху, дружа! То не чалавекмядзьведжы сьлед! Не разабраўся адразу я. Калі мядзьведзь бяжыць, у яго сьлед чалавечы. Бег да гэтага месца, а тут супакоіўся.
    - Чаму бег?
    - З бярлогу паднялі ды не забілі. Такі мядзьведзь страшны - да пары разбудзілі, не выспаўся. Можа, трошкі яшчэ прайшоў ды залёг, стаіўся? А мы якраз да яго ў лапы... Бр-р-р!
    Ён аж галавой затрос. І Андрэю стала холадна.
    - Трэба сыходзіць са сьледу!
    - Само сабою, - згадзіўся кулут і, перабіраючы борзда нагамі, пашыбаваў упоперак мядзьведжых сьлядоў. Поле хутка скончылася – хлопцы застылі: яны апынуліся над абрывам. Унізе чарнела рэдкалесьсе, відавочна, балоцістае ўлетку.
    - А! – зухавата махнуў рукой кулут і, сігануўшы ўперад нагамі, зьнік у воблаку сьнежнага пылу.
    А калі пыл разьвеяўся, Андрэй убачыў, што яго спадарожнік ляжыць без руху тварам уніз пад вывернутай ялінай.
    - Братку! - нема крыкнуў Андрэй і, не думаючы, што разб’ецца і сам, засьлізгацеў з горы.

                                                           РАЗЬДЗЕЛ  ДРУГІ
                                              ПАЛЯВАНЬНЕ  ГОЛЫМİ  РУКАМİ
    Ледзяны дасьпех гары, што хаваўся пад сьнегам, выкінуў хлопца да кулута. Андрэй крануў ляжачага – той ускочыў і зарагатаў:
    - Ты ўжо думаў, я памёр? А мне есьці ахвота. Пайшлі ў лес!
    - А ў лесе што? - крыху пакрыўджана спытаў Андрэй.
    - Лесам сыты чалавек. Што-небудзь упалюем!
    - Голымі рукамі?
    - Раздобрыцца Баянай 70 - і ў голыя рукі пашле!
    І кулут рушыў ў рэдкія дрэвы. А Андрэю прыгадаўся мядзьведзь, якога выкурылі з бярлогу і не забілі. Што, калі ён зрабіў круг ды зашыўся куды-небудзь у гэтым замёрзлым балоце? Бацька казаў – мядзьведзі хітрыя, ліс - і той сьляды свае так не ўмее блытаць. Зрэшты, калі за кожнай сухастоінай будзе мроіцца страшыдла – як тады па тайзе ісьці? Андрэй намогся і выпрастаўся. У баку на сьнезе нешта зажаўцела ці зачырванела, ці. можа, тое і другое адразу, - здалёк не адрозьніш. “Што б то такое было? Га! То ж восеньская лісьце! Буякі! А чаго не абсыпалася? Як шмат! Можа, і ягады ёсьць?”
    Пакуль Андрэй прыглядаўся і разважаў, кулут зьнік. “Нічога, - суцешыў сябе Андрэй, - па сьлядах даганю. Зірну і назад”. Праз некалькі крокаў вялікая жоўта-чырвоная пляма распалася на асобныя купіны густога кустоўя, што ледзь выпіналіся са сьнегу. Ісьці да яго было не проста – хлопец раз за разам правальваўся ў глыбокія ямы. Ды чым бліжэй падыходзіў, тым прыемней рабілася на душы: не памыліўся, буякі! Лісьце не ўпала – хоць трохі будзе і ягад!
    І тут Андрэй не памыліўся. Правільна разважаў! Буякі увогуле слаба трымаюцца на галінках. Але бывае ў Якуціі так, што ў нізкіх, халодных месцах высьпяваюць яны толькі пад восень. Тады яны могуць і да вясны не асыпацца. Рэдка, але бывае! Менавіта такое шчасьлівае месьцейка і пакінуў лясны ўладар Баянай хлопцу.
    Андрэй пачаў хапаць ягады і кідаць у рот. Іх было багата, вельмі багата - калі Андрэй ненаўмысна страсянуў кусток, яны так і застукалі па шароне.
    Хутка хлопец скеміў, што і няварта абіраць іх з галінак па адной: доўга і нязручна. Абтросшы купіну, ён згроб ягады ў каўпак. Потым узяўся за другую... Яму адразу прыгадалася, як зусім нядаўна бацька зьбіраў падсьнежныя брусьніцы, а сам ён тады падстрэліў зайца. Цяпер лёс паляваў на бацьку.... як ён там? Як яны ўсё ў той уразе-пастцы, без дроў? Вось узышло сонца, а ў уразе усё той жа начны мароз. Нізка сонейка яшчэ, ва ўрагу не зазірне...
    Буякі былі навобмацак што касьцяныя. Андрэй спачатку жаваў іх, але зубы імгненна застылі – да болю. Тады хлопец стаў глытаць ягады не жуючы. У жывот пырснуў халодны дождж. А ў вушах прагучаў далёкі голас бацькі: “Не глытай мерзлых ягад!” Гэтыя словы данесьліся не з абложанай урагі, а з далёкага маленства. Неяк тата паказаў пад дрэвам нерухомых птушачак: “Бачыш? Наглыталіся мерзлай рабіны”. “Памерлі?”- з жалем спытаў Андрэй. “Не. Калі ягады ў брушках адтаюць, яны аджывуць. А ты мерзлых ягад ніколі не глытай, бо чалавек не птушка, можа і не аджыць”.
    Відаць, палохаў татка малога, каб не прастуджваўся. Чалавек жа мацнейшы за птушак.
    “Усе ягады любяць: і птушкі, і чалавек, і мядзьведзі”, - падумаў Андрэй і перасьцепануў плячыма. Будзеш сядзець, грэбці ягады з шарону, а тут – страшыдла! Толькі падумаў - над вухам:
    - Р-р-р! - па-мядзьведжаму.
    Аж узьвіўся Андрэй, буякі з каўпака рассыпаў. А перад ім кулутрагоча:
    - Я так і ведаў - мядзьведзя баісься!
    - Ну ж, сатана! - усердаваў Андрэй. – Яшчэ раз так пажартуеш - добрых кухталёў надаю! Ягады во праз цябе прапалі...
    - А што з іх, ягад? Куды ты іх перасыплеш? Меху ж не маеш! Без шапкі пойдзеш далей?
    Андрэй пачухаў патыліцу:
    - І праўда...
    - Ух ты, як іх багата! - прысьвіснуў кулут.- Ажно гольле сіняе і сьнег сіні. Калі так, тут не аднымі ягадамі пахне. Тут сапраўдная здабыча блізка! Бяры дубец!
    - Ды каго ім біць? - зьдзівіўся Андрэй, азіраючыся вакол.
    - Бяры, бяры! На!
    Кулут выцягнуў з-пад сьнегу сукаватую лістоўнічную галіну і кінуў Андрэю. Андрэй паціснуў плячыма і стаў абтрасаць “зброю”, стукаючы ёю аб дрэва. Тут жа паміж буяковага куп’я пачулася нейкае пляскатаньне.
    - Ёсьць! - прашаптаў кулут.
    - Што ёсьць?
    - Не чуеш, ці што? Здабыча!
    І патрухаў туды, дзе пляскала. Андрэй - за ім. Тое, што ён убачыў праз плячо спадарожніка, уразіла яго. Са сьнегу тырчала чорная птушыная галава! Дзюба была шырока разяўленая, з яе ішло трывожнае мармытаньне, а незразумелае плясканьне ірвалася з-пад сьнегу! І тут Андрэй усё зразумеў. Гэта глушэц вечарам закапаўся ў сьнег, а ўночы паверхня ўзялася шаронам, і цяпер непаваротная птушка не магла ўзламаць яго сваімі крыламі. Можа б, спаў сабе глушэц і спаў, покуль сонца не разагрэла б, не разьмякчыла белую скарынку, ды, пачуўшы хлопцаў, прачнуўся раней часу і, спрабуючы ўцячы, выдаў сябе. Цяпер важна было не выпусьціць здабычу, якую Баянай паслаў у голыя рукі хлопцаў.
    - Так. Пакуль ён у пастцы, сьпяшацца не трэба, - распарадзіўся кулут. - Зайдзі адтуль, а я - адсюль. Ці мала што! Можа, раструшчым шарпак, а ён лататы.
    - Як кабылу, будзем браць? – усьміхнуўся Андрэй.
    - Глушца злавіць не лягчэй. У яго крылы!
    Андрэй пасунуўся ў паказаным кірунку, і раптам... Раптам зямля пад яго нагамі паехала кудысьці ўбок. Мільганула сонца над галавой і зьнікла ў сьнежным пыле. Андрэй адчайна ўзмахнуў рукамі - рукі натрапілі на нешта жывое, што забілася, бы ў ліхаманцы. Сьнег апёк твар, лінуў за каўнер, і хлопец круціўся, круціўся ў ім, шукаючы апоры, а вакол трашчала, верашчала і біла яго па шчоках штосьці невядомае і злавеснае, як тысячарукі д’ябал. Абараняючыся, Андрэй схапіў абедзьвюма рукамі за рукі страшыдлы - тонкія, кіпцюрастыя, пакрытыя цёплаю поўсьцю, і нарэшце выскачыў з ямы. Страсянуўшы галавой, з радасным зьдзіўленьнем убачыў у руках па чысьцюткай белай курапатцы, якіх трымаў за лапкі. Птушкі білі крыльлем, як апантаныя. Кулут схапіў абедзьвюх і вокамгненна скруціў ім шыі.
    - Малайчына! - пахваліў ён.- Не разгубіўся! А ведаеш, колькі іх тут было?
    - Колькі? - спытаў Андрэй, супакойваючы зубы, што яшчэ стукалі.
    - Як пальцаў на руках і нагах! Не меней! Ух, каб ведалі мы, што яны сядзяць! Палову б узялі! Ну, пайшлі глушца глушыць.
    - Няўжо ён яшчэ там?
    - Куды дзенецца?
    Андрэй хацеў сказаць, што за той час, пакуль ён “змагаўся” з курапаткамі, мог і шарпак растаць, ды тут жа зразумеў, што на тую валтузьню, можа, пайшлі імгненьні.
    Аднак глушэц, відавочна, ведаў, што рабіць. Калі хлопцы, нарэшце, сталі па абодва бакі ад яго безабароннай дурной галовы, ён яшчэ раз узмахнуў крыламі пад шарпаком. Сьнежная скарынка крэкнула, як шкарлупіна яйка, калі з яго выходзіць птушаня, разьляцелася на сонечныя асколкі, і паўпудовая птушка з гнеўным крыкам узьнялася ў паветра. Адзінае, што пасьпеў кулут - шыбнуць усьлед яму сваю галіну. Тая трапіла глушцу ў хвост, што яшчэ надало ўцекачу імпэту. Доўга пасьля гэтага лаяўся кулут, а Андрэй сьмяяўся.
    - Чаго зубы скаліш, - усердаваў кулут, - столькі мяса паляцела!
    - На сьнеданьне маем.
    - І праўда, - тут жа суцешыўся кулут. – Нашто нам птушкамі абвешвацца? Паражнём лягчэй ісьці. Паядзім ды далей.
    Ён дастаў з похвы, што боўталася на рамяні, нож, успароў скуру на курапатцы, садраў палову разам з пер’ем і паднёс да рота.
    - Ты што: сырцом? - не паверыў сваім вачам Андрэй.
    - А хто ж іх нам падсмажыць?
    - Самі.
    - На далоні?
    - На агні.
    - А хто нам яго распаліць? Хто вугельчыкаў пазычыць?
    - Мой тата кажа: кожны мужчына агонь павінен насіць з сабой.
    - І ты носіш?
    - І я нашу.
    - Скажы: насіў. Цябе ж таён абмацаў. І лук адабраў, і нож... Я сам бачыў!
    - Лук за плячыма, нож за халявай, а агонь у кішэні. Туды твой таён і не зазіраў. Глядзі!
    І Андрэй дастаў з кішэні крэсіва, крэмень і кнот. У кулута заблішчэлі вочы:
    - О! Ты багацей, аказваецца! Сам таён! У нас агонь і дарослыя не ўсе маюць, а ты ж яшчэ не дарослы. Каб Байдон намацаў, не прапусьціў бы!
    - А як ты лічыш, чаму ён у кішэні мае не залез?
    - Не ведаў, што ў вас такія хованкі бываюць. Нашы сыалі без іх.
    Хлопцы выбраліся да паваленага часам тоўстага дрэва, зьмялі з кары рукавіцамі сьнег. На камлі распалілі вогнішча. На распал пайшла сухая асака, што тырчала з-пад сьнегу, і галінкі лазы з ломкім лісьцем, што не пасьпела апасьці ўвосень. Усё ў іх сёньняшнім ранкам атрымлівалася як мае быць. Хутка вогнішча гуло, як ва уразе. Духмяны дым празрыстым кучаравым дрэвам рос прама ўвысь. Ад яго цяпла на галовы хлопцаў сеяўся тонкі дождж - то раставалі ў паветры нябачныя ільдзінкі. Нанізаныя на лазовыя дубцы, шкварчэлі курапаткі. Яны ўжо не былі такія тлустыя, як увосень, але Андрэю здалося, што нічога болей смачнага за гэтае кіславатае мяса не еў.
    Як было б добра, каб да гэтай курапаткі хоць маленечкі кавалачак хлеба, бубку солі! Ды каб ля вогнішча не адны яны з якольскім хлопцам, а і бацька, і Шчастка, і ўсе іншыя стральцы...
    - Ты чаго вясёлы такі? - незадаволена спытаў ён кулута.
    - А чаго плакаць? Абдурыўшы сьмерць, не плачуць.
    - Сьмерць?
    - Мая сьмерць у той уразе, дзе цябе марозілі.
    - Не разумею...
    - Сынок Байдонаў Мунай. Яго сьмерць – мая сьмерць. Дадзяўблі б калоду яму і мяне разам з ім закапалі б. Калі б не ўцёк.
    Кулут засьмяяўся шырока і пагразіў камусь ножкай курапаткі. А перад вачыма Андрэя ўстала жахлівае відовішча пазаўчорашняга пахаваньня: багата апрануты нябожчык у калодзе, конь у яме, жывы чалавек, спавіты валасяной вяроўкай... Быццам чытаючы яго думкі, кулут сур’ёзна сказаў:
    - Не верыш? Такі звычай. Два дні назад старэйшага сына Байдонавага закапалі. А разам з ім – Цімука... Байдонавы ўсе - зьвяры. Мне Цімук пасьпеў сказаць: з Мунаем мяне закапаюць. Бяжы, сказаў, да свайго роду. І дзе род мой, сказаў... Як пачуў, што мяне закапаюць, кінуў я Байдона слухаць. Ты бачыў: Байдон мяне забіць хацеў, ты заступіўся. Я цябе выпусьціў з урагі. Шкадую, батас не ўзяў. Чаму не ўзяў - ня ведаю. Вось так.
    Ён перавёў вочы на ногі Андрэя і з прыкметным дрыжаньнем ў голасе спытаў:
    - Ну што, не ціснуць сары?
    - Не. Як раз да нагі. І бегчы лёгка. Не тое, што ў тарбосах. Тарбосы мае з аленіх лапак, цяжкія.
    - То добра.
    - Толькі холадна ў іх,- паскардзіўся Андрэй. - Як басанож ідзеш. Нібы без падэшвы.
    - Падэшвы ёсьць, ды дзіравыя.
    Андрэй памацаў - сапраўды, у падэшвах сараў агледзеў дзюры, у якія свабодна лез палец.
    - Нябожчыка ў новых сарах хаваюць,- растлумачыў кулут, - ды падэшвы праколваюць.
    - Нашто?
    - Каб з сабою душы жывых не зьнёс.
    - А ў тарбосах нагам так цёпла... – уздыхнуў Андрэй.
    - Нічога. Не бядуй. Вернемся з мужчынамі майго роду - Байдон тарбосы твае мігам аддасьць!
    - А Мунай ад чаго памёр? Забілі?
    - Гэ, каму ён патрэбны быў, каб забіваць! Такіх, як ён, зямля нядоўга носіць.
    - А чым няздатны?
    - Дрэва сын. У яго маці дзяцей не было. Яна ў лістоўніцы сына выпрасіла. Пайшла пад кэрэх 72 з чаронам 73 кумысу, папырскала-пачаставала... Потым заснула. Няўмысна засынаюць. Калі спала, дрэва ёй у чарон чарвяка зялёнага кінула. Прачнулася - разам з тым чарвяком кумыс дапіла, ад таго Мунай і нарадзіўся.
    - Бач ты!
    - Ну, такія людзі доўга не жывуць. Увесь час хістаюцца, як дрэва пад ветрам. Да пятнаццаці год дажыў і памёр. Вось з такім чалавекам мяне закапаць хацелі. Я ім цяпер пакажу!
    І кулут зноў узьняў кулак з заціснутай хрыбецінай курапаткі. Андрэй пырснуў сьмехам:
    - А як зваць цябе, ботур?
    Хлопец зьдзіўлена зірнуў на Андрэя - маўляў, няўжо не ведаеш, не чуў?
    - Кулут.
    - Ці ж то імя? Кулут, па-мойму, - то чалавек, якога ўсе ганяць. У кулута можа быць імя любое! Напрыклад, Цімук.
    - А у мяне любога няма. Я - кулут.
    - Не, я так цябе зваць не буду! Ты для мяне не кулут!
    - Можа, новае імя дасі?
    Андрэй падумаў, падумаў, і яго азарыла:
    - Я цябе буду зваць Братам!

                                                          РАЗЬДЗЕЛ  ТРЭЦİ
                                                                  АРАНГАС
    І ішлі яны - дзе трушком, дзе крокам, дзе паўзком трое сутак, перш чым кулут забаяўся, што, можа, прайшлі міма.
    А ці не падумалі вы, чытачы мае: якут, сьледапыт, паляўнічы, а прайшоў міма? Папракнулі быццам.
    А вы паспрабуйце самі стаць на яго месца! Вось сказаў вам нейкі Цімук, што ваш род палюе там, дзе нават летам не бывае сонца, і ідзіце. Ідзіце праз аднастайную засьнежаную тайгу, без дарог і рэк, праз непралазныя нетры. Прычым улічыце, што сам Цімук у вашым родзе, магчыма, і не быў, карыстаўся чуткамі. Ну, а той. ад каго ён чуў, не меў ні компаса, каб вызначыць напрамак, ні сажня. каб вымераць адлегласьць. Ну што за мера даўжыні: дзень і ноч? Адна справа, калі дзень і ноч ідзе дарослы чалавек, іншая – падлетак. Хто-небудзь увогуле будзе ісьці толькі дзень, а ноч - спаць...
    Праўда, тут мы абстрагаваліся ад адной важнай абставіны. Нашы героі ж шукалі не адзінокую урагу ці нават стойбішча. Іх мэтай была цэлая тэрыторыя, на якой гаспадары яе – паляўнічыя – павінны былі натаптаць сьцежак. Бывае ж так, што за сахатым лаўцы бягуць дзесяткі вёрстаў, перш чым заваляць – сьляды такіх здарэньняў абавязкова павінны былі трапіцца хлопцам, бо сьнег у Якуціі, па сутнасьці, ідзе толькі на пачатку зімы і сьлядоў, пакінутых пазьней, не засыпае. Але, як было ўжо сказана, трое сутак шляху такіх знаходак ім не прынесьлі.
    Пазмрачнеў кулут, а ў Андрэя настрой зусім сапсаваўся. Чым далей адцягваўся момант, калі яны з Братам сустрэнуць мужчын яго роду, тым меней заставалася надзеі, што пасьпеюць дапамагчы бацьку і стральцам. Бо колькі ж можна праседзець у неацепленай уразе? Хай пішчальнікі і не пішчаць, але ж яны ўсё-такі людзі!
    А кулут пазмрачнеў, вядома, не ад таго, што за бацьку Андрэя сэрца балела. Не разумеў ён, куды ісьці цяпер. Адхіліліся ці не дайшлі яшчэ? Колькі разоў спыняліся і паесьці, і паспаць, а то і проста пагрэцца!
    Вось і ізноў палае вогнішча, іскры ляцяць у стылае зорнае неба. Скачуць жоўтыя зайцы па дровах. Сьпіць Андрэй, прыкрыўшы твар шкуркай недасоболя 74, што трапіў ім сёньня проста пад ногі. Футра густое, цёплае. Даў кулут шкурку нуччы - хопіць з нуччы і таго, што ногі мерзнуць, хай хоць твар закрывае. Сабалька самога з’елі, анічога сабе мяса, не горшае, чым у вавёркі. Собаль ягады есьць і мышэй. Вавёрка таксама есьць... Думае аб усім гэтым глупстве кулут, сур’ёзныя думкі адганяе.
    Толькі як іх адгоніш? Гэта ж не птушкі вароны. Кіем на іх не замахнесься.Дзяўбуць у мазгі і дзяўбуць.
    Вось ужо і шарэць пачало, а кулут не рашыў нічога. Бо рашаць нялёгка: памылісься – колькі дзён страціш?
    - Нучча! Ты сьпіш? Прачніся, нучча!
    Андрэй адняў ад твару шкурку:
    - Што, па дровы пара?
    - Ды не. Раніца скора, далей пойдзем.
    Андрэй зачарпнуў рукавіцай шорсткага сьнегу, працёр твар замест мыцьця. Яшчэ жменю высмактаў - замест вады. Устаў:
    - Ну, хадзем!
    І тут у кулута вырвалася:
    - Эх, каб жа я ведаў, куды!
    - Ты што, заблудзіўся? - памаўчаўшы, спытаў Андрэй.
    - Проста не ведаю, дзе мой род. Ніякага знаку. Куды ісьці? Далей? Так да ракі Вілуя можам дайсьці. Налева? Так да тунгусаў можам дайсьці. Направа? Так да ракі Лены можам дайсьці і нідзе не знайсьці мой род. Не палююць мужчыны майго роду, ці што? Па ўрагах сядзяць? Дзе іх паляўнічыя сьцежкі? – з адчайнай злосьцю секануў паветра далоньню кулут.
    - Давай тады направа пойдзем, - сказаў Андрэй. – На ўзыходнае сонца.
    - Чаму направа? Растлумач! - з палёгкай чалавека, з якога зьнялі адказнасьць за цяжкае рашэньне, прамовіў кулут.
    - Сам казаў: налева пойдзем - на тунгусаў можам нарвацца. А направа да Лены-ракі - якольцы. Не натрапім на твой род, дык на іншых. Дзе палюе твой род, падкажуць. А тунгусы проста заб’юць або пахалопяць.
    - Правільна! - асьвяціўся ўсьмешкай кулут. - І я так думаў. Прыблізна так. Ты галава, нучча. Хадзем!
    І яны рушылі ў дарогу, не чакаючы сьвітаньня. Тым болей, што добра было відаць: яно ўжо не за горамі.
    Той, хто ні разу не ішоў па некранутай ад веку зімовай тайзе, наўрад ці здолее ўявіць. што гэта за праходка. Санітарнай ачысткай лесу тут ніхто не займаецца, і дзе дрэвы падаюць ад старасьці, там і ляжаць. Ляжаць, між іншым, з ўсім гольлем і каранямі. Ляжаць, як папала, адно на адным. Сустракаецца і болей тонкае - па-сучаснаму кажучы, болей інтэлігентнае ламачча: высахлыя кусты лазьняку і алешніку, абламаныя ветрам галіны. У балоцістым лесе яшчэ і купіны. Усё гэта прысыпана неглыбокім, сыпучым сьнегам, які чалавека не трымае, а ламачча і яміны толькі маскіруе.
    Ідзеш, чапляючыся нагамі і сам не ведаеш чаму, буралом абыходзіш. Раптам шух! - па пояс у сьнег. Выбіраесься, хістаесься, плячом аб ствол, а з дрэва сьнег на цябе шух! - цэлым сумётам. Не, не раю вам без пільнай патрэбы выпраўляцца ў зімовую якуцкую тайгу!
    Ці варта тлумачыць, чаму, прабіваючы шлях праз такую раскошу, глядзіш у асноўным пад ногі? Так рабілі і нашы хлопцы, тым болей, што не хацелася і сьляпіць вачэй сонцам, якое вогненна зьзяла насустрач. Доўгія цені дрэў расчарцілі тайгу на белыя і блакітныя палосы, ад мільгаценьня іх кружылася галава. Але вось уперадзе зачарнеў суцэльны цень болей густога лесу. Хлопцы зачыкільгалі туды, каб крыху спачыць ад мітусьні сьвятла і ценяў. Раптам у гушчары пачуўся глухі ўдар, нібы на зямлю звалілася штосьці цяжкое.
    - Што там? — уздрыгнуўшы, падняў позірк Андрэй.
    Кулут моўчкі паціснуў плячыма.
    Асьцярожна, стараючыся не рыпець сьнегам, пасунуліся ў гушчар. У ім было марозна да калатнечы, быццам тут яшчэ не скончылася ноч. Чорную магільную цішыню не парушала ні крактаньне ствалоў, ні мышыны піск. Уперадзе сярод засьнежаных тонкіх ствалоў зачарнела дрэва зусім інакшае: невысокае і ў два абхваты, яно расло не прама ўверх, а з вялікім нахілам. Андрэй схапіў кулута за руку: ён зразумеў першы, што там такое. Гэта быў калода-труна, што за хвіліну да таго ўпала з арангаса!
    Колькі гадоў праляжала яна на жэрдках памоста, збудаванага на тоўстых галінах шасьці дрэў – хто то ведае. І вось чамусьці спаўзла з арангаса і грымнулася адным канцом. Даўным-даўно струхлелая бяроста прарвалася, агаліўшы нутро калоды. Адтуль тырчала доўгая жоўтая костка і скураныя матузы. Ад удару калода зьлёгку паварочвалася вакол сябе. З дрэў на яе чарнату церушыўся бязважкі бялюткі пыл.
    Кулут закрыў твар рукамі і пайшоў задам наперад. Тое ж самае зрабіў і Андрэй, праўда, твару ён не закрываў. А калі выйшлі на сонца, кулут павярнуўся сьпінай да страшнага месца і панёсься такімі скачкамі, што наўрад ці дагнаў бы яго Андрэй, каб гэта было на паляне. У тайзе ж, як было ўжо сказана, не разгонісься, і праз дзесяткі тры скачкоў уцякач, зачапіўшыся за штосьці нагой, перавярнуўся ў паветры. Тут яго і злавіў Андрэй:
    - Стой! Куды? Ты ж назад бяжыш, Браце!
    - Н-назад, н-назад, - мармытаў кулут.
    - Навошта назад? Там мы ўжо былі!
    - Назад, назад.
    - Там жа няма роду твайго!
    - Нам туды, куды хацелі, дарогі няма. Мёртвы шаман закрыў дарогу.
    - Ці ж закрые мёртвы дарогу жывому? Нашто тады ворагаў забіваюць? Абыдзем яго, твайго шамана, і ўсё!
   - Мы яго не абыдзем. Не дасьць. Не прапусьціць.
   - Глупства! Што ён, устане? Га? Уставай, Браце, сам! Уставай!
    Кулут падняўся, абтрос кажушок і шапку, сеў на лясіну, аб якую спатыкнуўся. Твар ў яго быў самы няшчасны:
    - Шаман. Ты разумееш - то шаман!
    - Хай сабе два шаманы. Што з таго?
    - Мёртвы шаман яшчэ страшнейшы за жывога! Ты і ведаць не будзеш, калі ён цябе засьпее... Будзеш думаць - сам у яму зваліўся, а то шаман штурхнуў.
    - А з чаго ты рашыў, што ён на нас сярдуе?
    - А чаму ўпаў? То нам знак, каб назад ішлі.
    - Арангас падгніў, вось і ўпаў.
    - Узімку дрэва не гніе. А гнілое ўзімку не ламаецца. І ветру не было. Ну! Растлумач, чаго ўпаў?
    “І праўда”, - падумаў Андрэй.
    - Н-не. Не растлумачу, - скалануўшыся, адказаў ён.
    - Тота ж! Хадзем назад. Па свайму ж сьледу. А потым - туды, дзе сонца заходзіць.
    Андрэй пахмурна зірнуў на захад:
    - Не. Назад я не пайду. Што, калі і там напаткаем нежывога шамана? Тады як?
    - Арангасы шаманаў на кожным кроку не тырчаць, - павучальна сказаў кулут.
    - Іменна! – азарыла Андрэя. – Іменна! Паслухай, - паклаў ён руку на плячо кулута, - раз нябожчык тут, значыць, блізка і жывыя людзі! Нехта ж узвальваў яго на арангас! Разумееш? Ты скажы мне, чый гэта шаман: тунгускі або якольскі?
    - Якольскі.
    - Чаму думаеш так?
    - На ім тарбосы з конскіх ног, тунгусы коней не маюць.
    - Дык то, можа, з твайго роду шаман! Таму і ўпаў без дай прычыны! Знак падаў табе, што ты прыйшоў ужо, дома!
    Кулут з недаверам зірнуў на Андрэя.
    - Праўда, праўда! Ну скажы, чаго яму на нас сердаваць? Хочаш, праверу - адзін прайду далей?
    - Адзін?
    - Ты сядзі тут, а я пайду. Калі жывы застануся - вярнуся. Потым разам пойдзем.
    - Далёка пойдзеш?
    - Лес перайду, а поле пачнецца - вярнуся. Ну, згода?
    - Ідзі, - пасьля доўгага маўчаньня сказаў кулут.
    І Андрэй рушыў адзін: спачатку па сьцежцы, што яны ўжо пратапталі, а наблізіўшыся да гушчару з арангасам і рэзка крутануўшы ўбок, па цаліку. У гушчары трэснула дрэва - як стары прахекаў. Андрэй паскорыў крок - спатыкнуўся, клюнуў носам сьнег. Страшна было да жудасьці, асабліва тады, калі злавеснае месца засталося ўжо за плячыма. Але трэба было ісьці, і Андрэй ішоў. Нельга было слухацца Брата, які сам жа прызнаў, што лепш за ўсё ісьці на ўзыходнае сонца, а цяпер з-за страху, відаць, нічога не цяміў. “На ўзыходнае сонца. На ўзыходнае сонца”, - паўтараў Андрэй колішнія словы бацькі. Хай, ідучы на ўзыходнае сонца, яны і не знойдуць род Брата. Затое, глядзіш, дасягнуць Лены-ракі, а там - Ленскі астрог, там ратунак, там помста Байдону. “Нельга, нельга слухацца Брата!”
    Наступіў на канец доўгай лясіны. Там, дзе яна хавалася, сутарга прабегла па сьнезе. Мыш выставіла вусатую мордачку з-за пня і тут жа, піснуўшы, зьнікла. Шорсткая лапа падсохлай яліны змахнула з галовы каўпак... Колькі было іх, такіх здарэньняў, ад якіх перахоплівала дыханьне!
    Я прасіў б вас, дарагія мае чытачы, не пацяшацца з майго героя. Думаю, што і самі вы, хаця і выхаваныя пад тэлевізарам і добра ведаеце, што ніякіх чарцей няма, а мерцьвякі не шастаюць па сьвеце, наўрад ці пайшлі б спакойна пасярод тайгі міма труны, з якой тырчыць жоўтая костка. Так што давайце не сьмяяцца, а спачуваць, бо чалавеку ж яшчэ ісьці паўз арангас і назад, да кулута, а потым, ужо з кулутам разам, у трэці раз!
    На шчасьце, не прыйшлося. Толькі выбраўся Андрэй на ўзьлесак, толькі адкрылася перад ім пустая роўнядзь, як пачуў за плячмі цяжкое рыпеньне сьнегу. Зьбялеў хлопец, азірнуўся ў роспачы – ці не нябожчык гоніцца? - а гэта Брат. Ці мо за Андрэя збаяўся, ці то за сябе адзінокага - невядома, але, як мы памятаем, спачатку адмовіўся і ўдваіх ісьці, а тут адзін прачасаў. Зноў хлопцы былі разам.

                                                      РАЗЬДЗЕЛ  ЧАЦЬВЁРТЫ
                                                   ГОРКАЕ  ШЧАСЬЦЕ  КУЛУТА
    Прастора, што белай заечай коўдрай слалася перад ім, слалася быццам, да гарызонту, гэта было возера, а за ім - нізкарослы бярэзьнік, што цалкам зьліваўся са сьнегам. Воку не было за што зачапіцца, і ўсё ж угледзеў нешта кулут, упіўся ў даль. Сьціснуў локаць Андрэю:
    - Там урага. Пасярод бяроз!
    І праўда: над засьнежаным бярэзьнікам тырчалі ўжо знаёмыя і зразумелыя Андрэю чорныя аленевыя рогі - канцы апорных жардзін урагі.
    Увосень возера, мабыць, наліло як вока, - што ўвогуле тут возера, сьведчыла толькі тое, што на ім ня было ні дрэўца, ні кусточка. Андрэй спачатку нават падумаў быў, што гэта вялікая паляна: яна пачыналася, можна сказаць, ад каранёў векавечных дрэў. Звычайна, сышоўшы на возера, нібы правальваесься ў яму, а тут хлопцы ўвесь час бачылі рагаты верх урагі.
    Ісьці па возеры, дзе ні купін, ні падсьнежнага сучча, вядома, лягчэй, затое ўжо нічым не пажывісься. Ні табе брусьніцы, ні - хай выпадковых, але такіх смачных - пухіроў шыпшыны. Адзін сьнег, пякучы, палаючы ад сонца сьнег. Іншы раз засіліш яго, паднясеш да вуснаў, каб прагнаць смагу - тут толькі агледзіш, што ніякі ён не гарачы, наадварот - студзіць і зубы, і горла.
    Сонца, што біла спачатку ў вока, а потым у правы бок, павярнула за плечы. Усе даўжэй рабіліся цені, якія Андрэй і кулут піхалі перад сабой. Кожны новы крок даваўся за ўсё большую плату потам. Мала сказаць, што ў хлопцаў падвяло жываты - ужо і да хрыбтоў прысохлі: бо і раніцой укусіць нічога не перапала. Але абодвух грэлі чорныя рогі над белым хмызьняком, што пачаў дзяліцца на паасобныя дрэўцы. Там чакаў іх прытулак, сытная вячэра, сон не пад адкрытым небам.
    Вось і бярэзьнік - чысты, утульны, не то што лістоўнічныя, заваленыя ламаччам лясы. У вочы адразу кінулася сьцежка, што ішла ад возера ўглыб пералеску - мабыць, да урагі, куды ж яшчэ! Але кулут спыніў Андрэя, што быў накіраваўся да сьцежкі:
    - Пачакай!
    І, правальваючыся да калена, пабрыў да завала, што бугрыўся на ўскрайку. Тыцнуў кіем пад ламачча, потым махнуў Андрэю:
    - Сюды!
    - Што там? - падбег Андрэй па ягоным сьлядах.
    - Заяц!
    Гэта было сахсо - якуцкая паляўнічая пастка, што ставілася, ды і цяпер яшчэ ставіцца дзе-нідзе, на ўзьлесках. З даўніх часоў заўважылі якуты, што калі заяц скача ўздоўж якой-небудзь перашкоды - напрыклад, плота – то стараецца нырнуць у першую ж дзюрку. Тады і сталі рабіць такія “перашкоды” (мінуць іх зайцу нічога не варта) з дзюркамі, а ў дзюрцы настаўляць калок, крануўшы які, зьвярок звальвае на сябе два важкія, злучаныя ў адно бярвеньні.
    - Я падыму, а ты зайца бяры. Ну!
    Кулут напружыўся. Андрэй з асьцярогай сунуў руку пад бярвеньні, намацаў і выцяг здабычу, што ў промнях нізкага сонца запалымнела, як сьцяг.
    - То не заяц! - зьдзіўлена прамовіў Андрэй. – То ліс!
    - Зазірні глыбей, заяц таксама павінен быць! – нецярпліва загадаў кулут.
    - Вось удача! – усклікнуў Андрэй, дастаючы і зайца.- А адкуль ты ведаў, што заяц ёсьць?
    Кулут апусьціў рукі і выпрастаўся. Бярвеньні гукнулі вобзем.
    - Адна ліса ў сахсо ніколі не залезе, - адсопваючыся, растлумачыў ён. - Загнала зайца, а той насьцярожку неяк не зачапіў. Сунулася за ім - тут і ёй, і зайцу каюк. Такая гісторыя.
    Ён узяў задубелага, расплюшчанага ліса, дзьмухнуў. Па поўсьці пабегла вузкая, як іголка, сьцежка.
    - Дабры ліс, - уздыхнуў кулут. - Толькі ён не на ўдачу нам. Можа, нават, наадварот.
    - Хочаш сказаць, чужы? Не мы пастку ставілі? Ды мы аддамо! Вядома, чужое нельга браць! Ва урагу зойдзем і аддамо!
    - Баюся, не будзе каму аддаваць.
    - Чаму?!
    - Урага побач, а сахсо ад пачатку зімы не краналі. Насьцярожылі і не праверылі.
    - Можа, учора насьцярожылі! Ці пазаўчора.
    - Сахсо працуе, калі сьнегу мала. Разумееш? Не будзе ж заяц закопвацца ў сьнег, абы ў пастку забрацца!
    Тут дайшло і да Андрэя.
    - Ты думаеш... - ціха сказаў ён, - што урага пустая? Думаеш, там нікога няма?
    - Пабачым, - сказаў кулут, кладучы ліса на плячо.
    “І па сьцежцы даўным-даўно не хадзілі, - заўважыў Андрэй, ледзь пасьпяваючы за кулутам. - Можа, таксама з пачатку зімы. І вакол сьлядоў аніякіх. Вобак з урагой!”
    Хлопцы не выйшлі - выскачылі на паляну. Пасярод, спавітыя тонкай шэраньню, узвышаліся толькі апорныя жэрдкі урагі. Берасцянага покрыва не было.
     - Адкачавалі,- ледзь чутна прагаварыў кулут. - Увесь мой род адкачаваў. Вось ад чаго няма вакол паляўнічых сьцежак. Пешыя роды, ня маючыя быдла, такія на месцы доўга не сядзяць.
    - Чаму лічыш, што ўвесь род? – запярэчыў Андрэй.- Можа, толькі з гэтай урагі?
    - Так не бывае. Качуюць усім родам. Заўтра пабачыш. Сёньня далей не пойдзем. Ноч скора.
    “Ноч... Ноч! - з журбой падумаў Андрэй. - Зноў на сьнезе спаць”. Колькі ўжо начэй ён засынаў пад нетаропкае трашчаньне таежнага вогнішча, а так, здаецца, і не прывык. Паабяцалі прытулак рогі урагі і падманулі. Ад думкі пра гэта па целе пракаціўся холад.
    Вогнішча распалілі на ачагу урагі, прыладзілі ля агню здабычу. Пакрысе скура на зайцу і лісе адтала, але зьняць шкуркі цэлымі не ўдалося - так хацелася есьці, што садралі шматкамі, абы хутчэй. Потым дзічына адначасовы і адтавала на агні, і пяклася. Усё ж такі гэтым разам прыйшлося Андрэю паспытаць і сырога мяса - прапячы зьмёрзлыя тушкі было немагчыма. Андрэй з’еў зайца, кулут - ліса.
    - Па-твойму, мяса якое лепш: заяц ці ліс? - спытаў кулут.
    - Я ліса ніколі не еў, - прызнаўся Андрэй.
    - Ліса ніхто не есьць. Дурні! Заяц харчуецца карой, а ліс - мясам. Хто ж смачнейшы? Хочаш пакаштаваць?
     - Я ужо наеўся, - далікатна адмовіўся Андрэй.
    - Ад мяса не адмаўляйся, калі нават з горла назад палезе, - засьмяяўся кулут. Доўга бедаваць ён, відавочна, не мог.
    Спаць леглі тут жа, пад ачагом. “Ва уразе ўсе ж”, - пажартаваў кулут. Андрэй ляжаў на сьпіне з адкрытымі вачыма. Сон не ішоў. Не спаў і кулут. Нешта мармычучы, ён час ад часу падымаўся, каб падкінуць ў агонь ламачча.
     - Браце, а як цябе Байдон украў? Памятаеш ці не?
    - Не. Я тады яшчэ не хадзіў нават.
    - А ведаеш адколе?
    - Цімук расказаў. Ён тады ўжо ладны быў.
    - А чаму твой род не адбіў цябе? Ці назад украў бы.
    - Разумееш, мяне маці не аднаго нарадзіла. Так Цімук казаў.
    - Як не аднаго?
    - Спачатку мяне нарадзіла, потым іні. У адзін дзень.
    - Ці ж так бывае?
    - Бывае. Я сам бачыў. Адна жонка Байдонава трох нарадзіла.
    - Ну-у?
    - Ыгы. Памерла потым.
    - А колькі ў Байдона жонак?
    - Не зьлічыш. Таён.
    - А мой бацька, як мамку забілі, болей не жаніўся. І ясырак не браў.
    - Значыць, твой бацька не тоён. Заплаціць за жонку не мае чым.
    - Ты сказвай, сказвай! Нарадзіла маці цябе і твайго іні...
    - Два такія, якольцы лічаць, у адной уразе не вырастуць. Памруць абодва. Таго, хто раней нараджаецца, у іншую урагу аддаюць. Аддалі мяне.
    - А чаму не іні?
    - Не ведаю. Такі звычай. Тут Байдон. Украў мяне з урагі той. А там жа не бацька мой, чаго за злодзеем пагоніцца? Мой бацька пачуў - а яму што? Ён мяне і так ужо аддаў. Ды яшчэ Байдонаў род назад, за бабулю Лену адкачаваў. Так і сьлед прапаў. Пасьля Байдон вярнуўся сюды. Ды пра тое, што ўкралі мяне, усе забылі ўжо. Так між ворагаў я і рос. І нічога б не ведаў, каб не Цімук.
    Плыў уверх густы ад бяросты, з дзягцярным духам, дым, калышучы зоркі. “Не, - падумаў Андрэй, - не пойдуць мужчыны Братавага роду Байдона ваяваць... Нават будзе іх знойдзем”.
    Ноч падалася халодная. Не грэў і агонь: хлопцаў калаціла. Можа, яшчэ і таму, што леглі ва “уразе”, пасярод паляны: раней заўсёды шукалі зацішку, а тут паверылі, што між жэрдак цяплей.
    Зашарэла - ускочылі, бы па камандзе. Шукаць дарогі было не трэба - шырокая сьцежка ў бярэзьніку пачыналася ледзь не ад урагі. Ніхто па ёй не хадзіў усю зіму. І што сьцежка гэта, здагадацца можна было толькі па тым, што сьнег у ёй быў ніжэйшы, чым вакол.
    Ах, які бялюткі, утульны гай! Колькі тут, напэўна, зайцоў, курапатак, цяцерак! Колькі ягад бывае пад восень! Не можа быць, каб людзі пакінулі гэты ўрадлівы кут...
    Але і другая урага аказалася без покрыва. Скрыжаваныя на невялікай вышыні жэрдкі тырчалі над абрывам. Унізе круглела возера. Гаспадары сялібы былі рыбакамі: аб гэтым сьведчылі вешалы для сетак і мноства лазовых венцераў за ўрагой.
    - Возера высахла, ці што? Чаму і тут нікога няма? - з неўразуменьнем прамовіў Андрэй.
    - Адкачавалі, - яшчэ больш упэўнена, чым раней, сказаў кулут.
    Нечакана твар яго ажывіўся. Ён сагнуўся і выцягнуў са сьнегу за зламанае дзяржаньне драўляную рыдлёўку.
    - Давай капнём ва уразе. Можа, што-небудзь знойдзем. Я і ў той пакапацца думаў, ды рукамі без толку.
    Закурэў сьнежны пыл. Кулут працаваў рыдлёўкай шалёна, нібы занудзіўся без працы. Рыхлыя камякі ляцелі ўправа, улева, уперад і назад. Адзін дастаўся Андрэю - па шапцы заехаў. Андрэй зірнуў з падазрэньнем: выпадкова ці знарок? Яснае справа, назнарок.
    - Дай! - не вытрымаў ён.
    Кулут, сапучы, працягнуў рыдлёўку. Андрэй прыладзіўся, каб капалася зручней, і стаў выбіраць момант. Але кулут пільна сачыў за ім. Толькі махнуў рукой Андрэй у яго бок поўнай рыдлёўкай - прысеў. Камяк праляцеў над яго галавой і глуха чмякнуўся ў сьнег, не рассыпаўшыся, як звычайна.
    - Бачыш, чым ты ў мяне запусьціў? - сказаў кулут, абмятаючы сьнег рукавіцай. - Добра, што я такі спрытны!
    На яго далонях жаўцеў сярэдніх памераў гаршчок.
    Старана абчысьцілі, вымелі пляцоўку, агароджаную рэбрамі ўрагі. Знаходак аказалася мала: два шчарбатыя кубкі з гліны, драўляная лыжка, скураная торба на рамяні і доўгая скураная вяроўка. Але і гэтаму хлопцы узрадаваліся надзвычай.
    - Вось чаго нам нехапала! - патрос кулут торбай. - Памятаеш, як буякі знайшлі? Была б яна тады! І кляч спатрэбіцца. Можа, курапатак наловім. Тут іх, напэўна, безьліч! За лапы пазьвязваем - будзе запас. Га?
    - Што і казаць! - згадзіўся Андрэй. – Без торбы ў дарозе – як без рук!
    Паклалі ў торбу ўсе свае знаходкі і рушылі далей па сьцежцы, такой жа закінутай, як і тая, якой прыйшлі сюды.
    Настрой у абодвух ізноў пацямнеў. Што з таго, што знайшлі нейкую дробязь, калі не знайшлі галоўнага - людзей. Дзе яны, куды скіравалі свой шлях? Перасяліліся з гэтых дзьвюх урагаў куды недалёка ці мо родам усім на Вілуй, на Лену? Пакуль што можна было падумаць і так, і гэтак. Што недалёка – таму, што на зіму гледзячы далёка перасяляюцца рэдка, толькі ад кагосьці ці чагосьці бегучы. Адсюль не беглі, бо ўсё сабралі да апошняга пажытку. Ды калі перабраліся недалёка, то чаму не палююць у гэтых мясьцінах? Насьцярожылі ўвосень сахсо і не праверылі. Вунь ізноў бяляк мільгануў упоперак сцежкі...
    Каб разблытаць гэты вузел пытаньняў, трэба было шукаць новых урагаў.
    Да полудня раскапалі яшчэ адну урагу без покрыва. Тут увогуле нічога не знайшлі, нават чарапка. А калі крануліся далей, на сьцежцы ўбачылі сьляды. Яны былі напалову занесены сьнегам, але, без усякіх сумненьняў, то былі чалавечыя сьляды. Што іх замяло напалову, не цалкам, ясна паказвала: сьляды пакінутыя не на пачатку зімы, а шмат пазьней. Той, хто пакінуў іх, ішоў дробным крокам, абапіраючыся на тоўсты кій - ямкі ад яго таксама дзе-нідзе засталіся. Хлопцы зірнулі адзін на аднаго і, не гаворачы ні слова, паскорылі хаду. Кулут, што амаль бег першым, хоць і правальваўся да калена, у чужыя сьляды ног не ставіў, быццам баяўся затаптаць. І вось сьляды прывялі да урагі - менавіта урагі, а не яе “шкілета”.
    Урага была зусім невялічкай, разьлічанай на аднаго ці двух, а не на дзесятак людзей, як звычайна. Ясная справа, займаць аднаму вялікую ўрагу няварта: дзе набярэсься дроў. З дрывамі ў гаспадароў ці гаспадара гэтае ўрагі, відаць, не ладзілася –дымам ад яе і не пахла. Ды не, не ў дровах тут была справа: і вакол урагі сьляды былі такія ж, напалову занесеныя, як і на сьцежцы. Даўным-даўно ніхто не выходзіў з урагі і не заходзіў у яе.
    Хлопцы плячо да пляча падышлі да дзьверцаў і асьцярожна пацягнулі іх. З урагі не прычулася ніводнага гуку. Пераступілі, падштурхваючы адзін аднаго, парог. На ароне, асьветлены сонцам, што біла ў дымавую адтуліну, ляжаў мярцьвяк са скамянелым тварам.
    Гэта быў зусім падлетак, такіх ж год, як Андрэй з кулутам. Андрэй хіснуўся назад - яму здалося раптам, што на забеленым ароне ляжыць не невядомы хтосьці, а яго рухавы Брат. Толькі ў ляжачага не было вейка і броваў, а на шчоках, на ілбу чырванелі нездаровыя гнойныя плямы.
    Кулут тузануў Андрэя за руку, і абодва выскачылі вонкі. Тут жа, ад парога, кулут ірвануў прэч, Андрэй за ім. Так, здаецца, яны не беглі з самай першай ночы. Яны беглі не зважаючы, што вакол і што пад нагамі. Паветра рэзала грудзі. Нарэшце, абодва ўпалі.
    - Т-ты ч-чаму т-так паімчаўся? - заікаючыся выціснуў з сябе Андрэй. - М-муная ж не баяўся?
    - Мунай звычайны мярцьвяк, - прасіпеў кулут. - А гэты - ад чорнай немачы памёр!
    - Што, што?
    - Чорная немач 75!
    Толькі цяпер зразумеў Андрэй сэнс крывавых плям на твары нябожчыка. Чорная немач, страшная хвароба, што, як чуў Андрэй, перадаецца ветрам і вадою, а асабліва - дакрананьнем да хворага, карыстаньнем яго рэчаў! Хвароба, ад якой няма ратунку!
    - Цяпер разумееш, што тут было? - голас усё яшчэ не вярнуўся да кулута. - Ён захварэў, і род кінуў яго. Кінуў не сёлетняй зімою - раней. Можа, гады назад. То сахсо на пачатку зімы ён насьцярожыў, а сілаў праверыць ужо не хапіла. Ён выходзіў на паляваньне, але з кожным днём усё бліжэй і бліжэй, і аднойчы зусім не выйшаў. Тое даўно было.
    - Значыць, і мы захварэем? - уздрыгнуў Андрэй. – Зьелі зайца і ліса з яго сахсо, ва урагу зайшлі...
    - Можа, і не. Тых зайца і ліса ён не кранаўся. Памёр даўно, і, можа, хвароба памерла з ім. Ды яшчэ мароз - яго, казалі, хвароба не любіць. Але торбу і ўсё, што ў ёй, прыйдзецца выкінуць. Дзе яна?
    - Ты ўжо кінуў яе. Каля урагі.
    - Трэба ж - забыўся. Ну, тым лепш. Ты запамятай, нучча: не кажы якольцам, што мы былі тут. Скажаш - не падпусьцяць. Будзеш, як зьвер, у тайзе прападаць.
    - І ты рускім не кажы. Бо тое ж самае будзе.
    - Хто з нас дзьверы адчыняў?
    - Ты, - няўпэўнена сказаў Андрэй. - Так, - дадаў, падумаўшы, - ты.
    - Ды яшчэ я сахсо падымаў...
    Кулут размахнуўся і шпурнуў як мага далей рукавіцы.
    - Як ж ты будзеш? - занепакоіўся Андрэй. - Рукі замерзнуць!
    - Нічога. Зайца здабудзем - новыя зраблю.
    - Вазьмі сабалянё! А пакуль змайструеш - маімі мяняцца будзем.
    Андрэй дастаў з-за пазухі шкурку. Кулут узяў яе без слова падзякі, але погляд яго гаварыў больш, чым словы.
    - Ведаеш, Браце, - панізіў голас Андрэй, - думаў я, думаў, ці гаварыць табе... Той мярцьвяк - двайнік твой. Выліты ты. Толькі агідны. Можа, твой іні? Га?
    - Што? Іні? А-а!
    Кулут ускочыў і заскакаў, дрыгаючы нагамі. Асьляпляльная ўсьмешка разьняла вусны. Ён нібы сьмяяўся, нібы сьпяваў:
    - А-а! А-а!
    - Што з табой. Браце? – усклікнуў устрывожаны Андрэй. – Ты ад гора з глузду зьехаў?
    - Гора? Якое гора? З чаго гараваць мне? - недаўменна спыніў скокі кулут.
    - Твой жа іні памёр! Такою страшэннай сьмерцю!
    - Затое я цяпер жыць і жыць буду! З блізьнюкоў адзін абавязкова павінен памерці. А хто застаецца, доўга жыве. Разумееш?
    - Р-разумею. Але ж іні...
    - А хто яму вінаваты? Чаго сьпяшаўся на сьвет? Нарадзіўся б не ў адзін і той жа дзень, што я, а на год пазьней, - ні мне, ні яму ніякага гора!

                                                               РАЗЬДЗЕЛ  ПЯТЫ
                                                              ПАЛАСАТАЯ  РЫСЬ
    І яшчэ амаль што беглі тры дні...
    Гэта было ўцёкі, калі мала думаюць, куды бягуць. Толькі б далей ад таго, што пагражае.
    Спалі ў сьнежных ямах ля вогнішча, карміліся ягадамі і зрэдку дзічынай - курапаткамі, рабкамі. Адзін раз пашанцавала - упалявалі адразу двух зайцоў. Як? Думаю, што вы, чытачы мае, не пакрыўдзіцеся, калі не будзем спыняцца каля кожнага пня. Бо для чаго вам ваша ўласная фантазія! Дамалёўвайце тое, што прапусьціў аўтар!
    І вось, нарэшце, настаў момант, калі жахлівы кулутаў двайнік застаўся далёка ззаду, і можна было спакойна паразважаць, куды рухацца і з якой мэтай. Як звычайна, расклалі вечарам агонь - крэсіва дзейнічала спраўна, набілі жываты напалову сырой зайчынай. Бярозавыя дровы гарэлі роўна, без лішняга шуму. Паспалі са стомы. Адпачыўшы, прачнуліся ад холаду. Раздзьмухалі агонь. На ўсходзе пачало жаўцець. Час быў зьбірацца ў дарогу.
    - Ведаеш, Браце, не хочацца болей твой род шукаць, - прызнаўся Андрэй.
    - Чаму?
    - Дзе ён цяпер, хто ведае? Колькі блукаць будзем? А знойдзем - што карысьці весьці тваіх мужчын на Байдона, раз бацькі, пэўна, ужо і сёньня жывога няма? - пры апошніх словах голас Андрэя сарваўся. - Ды і ці пойдуць яны на Байдона, твае мужчыны?
    - Усё, што ты гаворыш, праўда, - падумаўшы, згадзіўся кулут. - На Байдона ісьці позна. Новага выпадку чакай. Ды не можам мы ў тайзе адны жыць. Трэба шукаць сваіх.
    - Твае свае - твой род, а для мяне ён чужы. Мае свае - у астрогу Ленскім. Туды я павінен ісьці.
    - Выходзіць, я ў адзін канец, а ты ў другі? - маркотна спытаў кулут.
    - Выходзіць, так.
     Памаўчалі пад лёгкі трэск і сіпеньне агню. Паглядзелі, як сівая барада дыму падымаецца ў чорнае неба.
    - А куды ты пойдзеш? У які бок? - спытаў кулут.
    - На ўзыходнае сонца, - поўным голасам адказаў Андрэй. - Вось пачакаю раньня, пагляджу, дзе яно ўзыходзіць, і прама туды. На Лену-раку. Так мяне бацька вучыў.
    - Шчасьлівы ты чалавек, - уздыхнуў кулут. - Ведаеш, куды ісьці. А я... Ад чорнай немачы людзі далёка ўцякаюць. Сьляды блытаюць, каб не дагнала.
    Памаўчалі яшчэ, гэтым разам па-рознаму: Андрэй падбадзёрыўся троху, кулут зусім завяў.
    - А у цябе матка ёсьць? - папытаў кулут.
    - Забілі.
    - Цяпер і бацьку, лічы, заб’юць... А у мяне, можа, абодва жывыя. Раз іні памёр - будуць мяне малаком паіць, мазаць маслам.
    Памаўчалі трэці раз - ужо наадварот: аджыў кулут, а Андрэй замаркоціўся: і праўда ж, хто яго ў астрогу чакае? Ніхто! Нікому ён не патрэбны!
    - Што ж, шукай, - уздыхнуў. - Хай табе будзе добра. Колькі можна пакутаваць сярод чужых. А ты ў які бок пойдзеш?
    - Туды, дзе сонца ўлетку нават не бывае. Туды мой род сысьці мог. Іншыя ўгодзьдзі занятыя: дзе тунгусамі, дзе Байдонам. Па Лене намцы 76 ды атамайцы. На раку Вілуй пайду. З яе пачну. Там людзей якіх-небудзь сустрэну, распытаю.
    - Асцярожна толькі распытвай, не кажы, што мерцвяка бачыў.
    - Само сабой.
    - Значыць, ранкам ты на поўнач, я на ўсход?
    - Значыць, так.
    Зноў замаўчалі. Вогнішча патухла - Андрэй у сваю чаргу падклаў ламачча. Ізноў лёг жыватом да агню.
    - Што ж я буду без крэсіва твайго рабіць! - з неўразуменьнем усклікнуў раптам кулут.
    - А я - без твайго нажа! - сеў Андрэй.
    І тут у галовах хлопцаў пайшла болей сур’ёзная работа, аб чым сьведчыць працяг размовы:
    - Па адным нікуды мы не дойдзем, - сказаў Андрэй.
    - Па адным ў тайзе зімой прападзём, - сказаў кулут.
    - Значыць, не будзем разлучацца? Хаця б да лета?
    - Не будзем.
    - А куды пойдзем? У мой канец ці твой? Тваіх сваіх ці маіх сваіх шукаць.
    Момант быў адказны - ад таго, што скажа кулут, залежала многае. Уласна кажучы, залежала нават і жыцьцё нашых герояў, бо, адпраўляючыся туды, куды не варта, рызыкуеш і спатыкнуцца.
    - Пойдзем тваіх сваіх шукаць, - мужна пастанавіў кулут. - Ты ж ведаеш, куды ісьці, а я - не. Я маіх сваіх пасьля пашукаю.
    - Правільна! - палка пагадзіўся Андрэй. - Слушна! З астрога табе і лягчэй будзе шукаць.
    - Чаму? – зьдзівіўся кулут.
    - Ваявода Пётр Пятровіч усе роды ведае, дзе які палюе. Ясак жа зьбіраць трэба! Разумееш? У ваяводы спытаеш!
    Тут у кулута проста душа запела. Гэта было куды цікавей, чым бадзяцца па тайзе: паглядзець астрог, ваяводу, рускіх людзей і ў выніку знайсьці найкарацейшую дарогу да сваіх!
    - Ну што ж. Пайшлі! - узьняўся ён.
    - Пачакай. Паглядзім, дзе сонца ўзыходзіць. Туды і пойдзем.
    Цемра на ўсходзе расьсейвалася паступова. З-за дальняга лесу на неба вымкнуў язык чырвонага сьвячэньня. Ружовыя цені пабеглі да вогнішча хлопцаў. Над галовамі зайшлася піскам дробная птушка - яна раней убачыла сонца. І вось зазіхацеў увесь шацёр Сусьвету - сьнег на зямлі, шэрань на дрэвах, крышталікі лёду ў паветры.
    - Эгей! - ускінуў рукі ўверх кулут і пайшоў.
    - Эгей! - сьлед у с лед за ім рушыўся Андрэй.
    ...Вас, чытачы мае, дакладна, цікавіць: чаму ў быліне нашай так мала зьвяроў? Ды і тое нецікавыя нейкія, дробныя: заяц, мыш, курапатка... Зрэшты, курапатка ўжо і не зьвер, а птушка. І гэта дзікая, дрымучая Якуція семнаццатага стагодзьдзя? Аднаго лася забілі, другі ўцёк. Па мядзьведжых сьлядах ішлі - мядзьведзя не ўбачылі... А дзе ж алені, казулі, дзікі? Дзе, нарэшце, ваўкі?
    Перш за ўсё павінен зазначыць, што дзікоў у Якуціі ўвогуле няма. Так што, як ні шкада мне іншы раз нашых галодных сяброў, падкінуць ім смажанае парася я не ў стане. Што ж датычыць іншых так званых капытных... Бачыце, героі нашы не на паляваньне выйшлі. Увесь час уцякаюць. Ад сьмерці уцякаюць. І іх цікавяць толькі тыя зьвяры і птушкі, якіх можна здабыць. А ці ж здабудзеш няўзброенымі рукамі лася, аленя, казулю? Любавацца ж імі хлопцам проста няма калі. Ды і не дзіва для іх лось або казуля: абодва ў тайзе вырасьлі. Бачаць іх - і не заўважаюць. Толькі калі занадта блізка казулянё мільгане, скрывіцца кулут, як ад болю: і хацеў бы, ды як узяць!
    Не забывайце яшчэ, што ідуць хлопцы зімою, калі шмат якія зьвяры сьпяць або хаваюцца ў норы, дуплы, у сьнег. Пра ваўкоў жа гутарка асобная. Памятаеце, у Джэка Лёндана цэлыя зграі гоняцца за людзьмі? Дзесяткі ваўкоў... Дык вось, сто гадоў назад адзін вялікі знаўца Якуціі пісаў: “У населеных улусах Якуцкай акругі ваўка няма”, “на Вілюі ваўкоў мала”. Сёньня ж у бязьмежнай Якуціі (тры мільёны квадратных кілямэтраў) усяго... каля пяці соцень гэтых злыдняў. Нешта тут не падабаецца ім, і, відаць, не толькі чалавек са стрэльбай, бо ў Якуціі шмат яшчэ мясьцін, дзе нага чалавека і не ступала. Можа, маразы? Думаецца, што і трыста гадоў назад воўк сядзеў у Якуціі не пад кожным дрэвам: чалавек жа яго зьніштажаў і тады. І тады баяўся воўк чалавека! Да таго ж, нашы хлопцы ўцякалі ад Байдона, а потым ад праказы якраз у пару, калі ў ваўкоў вясельлі. Адным словам, сьляды ваўчыныя Андрэй з кулутам спатыкалі, выцьцё чулі, але, на шчасьце, толькі здалёк. Уночы ж іх аберагаў агонь, якога ніводзін зьвер лясны не любіць. Шчыра кажучы, я гэтаму вельмі рады, бо зусім не хачу, каб з мяне кпілі: “Вось, сьпісаў у Джэка Лёндана”...
    Ну, а цяпер, пасьля такога паляўнічазнаўчага адступленьня, раскажам аб адной прыгодзе, якою пры крыху меншым шчасьці магло б і закончыцца ўсё падарожжа.
    А пачалася яна, можна сказаць, на мажорнай ноце.
    Тупалі, тупалі, раптам - птушка дарогу пераляцела. Чорная ўся, як варона, толькі чуб чырвоны. Ды як зарагоча-забухае: “Бых-бых-бых!”
    - О! То жаўна! Вешчая птушка! Чуеш, удачы нам паляўнічай жадае: “Быс-быс-быс!” 77 гаворыць, - узрадаваўся кулут.
    - І праўда: “быць-быць-быць!” Памагай табе бог, дабры птах! - узрадаваўся і Андрэй.
    А тут яшчэ навакольле мяняцца пачало: весялейшым робіцца, ці што. Лісьцёвых пабольшала дрэў, і ўсё ў лісьці - праўда, сухім. Рана зіма навалілася, не дала дрэвам на сон распрануцца. Рабіны - як вогнішчы ў белым сьнезе. Гронкі агнём і вецьце агнём. Сонца шэрань начную сагнала, вееры лісьця расой заблішчэлі, сьцюдзёнай расой - алмазнай. Побач глог: сухаваты, кашчавы, калючы, але - з ягадамі таксама. Рабіна - гаркавая, глог - саладжавы. Слаўна па ягадцы той і другой за раз ў рот пакласьці, разам жаваць.
    Тут сьляды - глыбокія, нешырокія, быццам старэчыя. Ну, ды нас ужо не абдурыш - ведаем мы гэткіх старых! Зрэшты, куды ён вядзе, сьлед? На ўзыходнае сонца! Дзякуй, эгэ 78, што праклаў: скарыстаем. Ты ж тут бег, праўда? Як на крок пяройдзеш, адразу ўбачым...
    Як ужо у іх павялося, кулут ішоў наперадзе. На адкрытым месцы сонца пражыла па-летняму, і Андрэй марыў толькі аб тым, як б хутчэй дабрацца да чырвоных кустоў ракітніку, што цягнуўся густой паласой наўскасяк іх дарогі. Але кулут, не даходзячы да кустоўя крокаў трыццаць, раптам спыніўся і недаўменна затаптаўся.
    - Што там? - папытаў Андрэй, дагнаўшы яго.
    - Ды вось... сьляды!
    - Паціху пайшоў? Сыходзім са сьледу?
    - Ці не бачыш - няма!
    - Чаго няма?
    - Сьледу!
    Андрэй утаропіўся ў сьнег - сьлед абрываўся! Ні зьлева, ні справа, ні ўперадзе! Праваліўся, ці што, “стары”? Дык ямы няма. Узьляцеў у паветра? Але адкуль узяў крылы?
    - Вунь туды глядзі, - кулут махнуў рукой упоперак ракітніку. Тут і Андрэй заўважыў крокаў за дзесяць сваіх дзьве ямкі, такіх ж памераў, што і сьляды. Яшчэ адна пара ямак была ў самых кустоў.
    Што гэта? Працяг сьледу? Але які зьвер мог бы зрабіць такія агромністыя скачкі? Пра мядзьведзя і гутаркі не магло быць. У кусты сіганула і, можа, цяпер хавалася ў іх нешта такое неверагоднае, што і не сасьніцца ніколі.
    - Браце, пайшлі назад, - тузануў кулута за рукаў Андрэй, адчуваючы, як стыне кроў у жылах.
    - Пачакай! Што мы, не паляўнічыя? Ад зьвера пабяжым?
    - Там не зьвер. Т-там д’ябал з рагамі, - ляскаючы зубамі. прамовіў Андрэй.
    - Не ідзі за мною. Будзе што - прэч ляці стралой, бо пяты адтапчу.
    Кулут заціснуў у руцэ свой доўгі і вузкі нож і ступіў крок наперад. Вецер прашалясьцеў у ракітніку, страсаючы леташняе лісьце.
    Кулут зрабіў яшчэ два асьцярожныя крокі. І тут Андрэю здалося, што нешта бачыць за кустамі. Гэта нешта было яскрава-жоўтае і спружынна варушылася.
    Яшчэ два або, можа, тры крокі. У кустах паднялося жоўтае палена і апусьцілася на сьнег, зламаўшы сук. Гэта быў хвост.
    - Браце, уцякай! - пранізьліва закрычаў Андрэй, зразумеўшы, што з таго месца, дзе стаіць кулут, жоўтага не відно. Кулут павярнуўся, каб уцякаць, і тады з ракітніку вымахнуў грэбень асляпляльна-сонечнай хвалі. Андрэй на імгненьне заплюшчыў вочы ад бляску, а калі адкрыў, убачыў, што велізарная жоўтая рысь з чорнымі палосамі падкідвае кулута, як шапку. Андрэй закрычаў, схапіў з-пад ног гнілую палку і кінуўся да рысі, на несумненную сьмерць, але ў гэтае імгненьне над абшарам прагрымеў аглушальны пішчальны стрэл.

                                                            РАЗЬДЗЕЛ  ШОСТЫ
                                                                         ДМР
    Андрэй выйшаў з зімоу’я, зачыніў без груку дзьверы. Сьпіць Брат. Хай сьпіць. Слабы яшчэ, а заўтра зноў у дарогу. Ізноў давядзецца начаваць ля вогнішча, на сьнезе, а потым - на вільготнай вясновай зямлі. Нельга болей затрымлівацца, дзед Амелька кажа: адтануць балоты, ручаі пабягуць, а галоўнае - сыдзе лёд з Лены-ракі. Цяжка будзе тады праз яе без лодкі перабрацца.
    Дзед Амелька кажа: не варта да Лены наўпрост. Не пусцяць балоты, азёры. Трэба ісьці па Вілуі, пакуль у Лену-раку не ўпадзе, а потым уверх па Лене. Так ідучы, не заблудзісься нізавошта.
    Дзед Амелька - чалавек добры. Прыгрэў у сваёй хацінцы, кулута на ногі паставіў. Гэта нялёгка было! Так напужаўся хлопец - тры дні без памяці ляжаў. А колькі драпін, як нажавых, на баках, на грудзях, на сьпіне! Дзед Амелька травы наварыў нейкай, пішчальнага зельля дадаў, яшчэ нечага, памармытаў над лекамі, пашаптаў, абмазаў раны – і вось табе вынік: загаіліся ўсе!
    А спачатку дзед Амелька напалохаў Андрэя не меней, чым паласатая рысь (дарэчы, зусім і не рысь). Як ударыў стрэл, зваліўся зьвер, падскочыў Андрэй ад радасьці - думаў: бацька дагнаў са стральцамі, А тут з-за кустоў выскоквае страшыдла: у воўчым футры ад галовы да пят, шапка з рагамі (потым дзед Амелька сказаў, што яе ў якольцаў выменяў), а ў самога барада сівая да пояса, з твару валасы на ўсе бакі тырчаць. Ледзь не грымнуўся вобзем Андрэй, ды скеміў у час, што то чалавек: чэрці з пішчаляў яшчэ не стралялі!
    Дзед Амелька, хаця і сівы, а рухавы. Да кулута прыскочыў, абмацаў, сон задраў - языком зацокаў, але сказаў: “Будзе жыць!” Голас хрыплы, і баіць не вельмі разборліва: рэдка даводзіцца дзеду з людзьмі гаварыць, словы з цяжкасьцю ўспамінае. Два гады без напарніка палюе.
    Стары-стары, а сілы – роўна ў маладога: падхапіў кулута на рукі, матлянуў Андрэю галавою - за мною, маўляў! А усё ж затрымаўся, паддаў нагой зьвярыне:
    - Разлічыліся, праклятая! Пачакай, аднясу хлопца - вярнуся цябе абдзіраць!
    І пайшоў, не спыняючыся болей. Андрэй за ім ледзь пасьпяваў, хоць і нічога не нёс. Спатыкаўся ды думаў: ці доўга яшчэ спатыкацца? Аказалася - нядоўга. Пракрочылі хмызняк густы, і адкрылася - над абрывам - маленечкая хацінка з дашчаным комінам. А унізе - раўніна белая, доўгая, без дрэў і кустоў, нібыта рака. Спытаўся Андрэй, якая - і што ж? Вілуй!
   - Як жа так? Мы ж ішлі на ўзыходнае сонца!
    - А тут Вілуй калена робіць. Вя-лікае калена!
    Дзедка жоўтую шкуру прынёс - на яе кулута пераклаў. А на ёй бы яшчэ пяцёра такіх улегліся.
    - Ну і рысь! - валасы заварушыліся ў Андрэя.
    - То не рысь, отрак! То зьвер нябачаны, нечуваны! Зьвер з Амура-ракі!
    - Завецца як?
    - Тыгра, отрак! Можа, тысячу вёрстаў ішла, толькі свой канец напаткала. Ох, і крыві ж зімою сёлетняй мне папсавала, усю дзічыну вакол разагнала!
    Раньнім ранкам дзед Амелька выбягаў правяраць сілы. Вяртаўся з зайцамі, курапаткамі. Потым ішоў кудысьці далей на болей сур’ёзнае паляваньне і прыходзіў назад ужо пад вечар. Колькі разоў і зусім не начаваў. З такіх паходаў стары паляўнічы прыносіў лісаў, сабалёў, вавёрак. Цэлымі днямі Андрэй не адыходзіў ад зімоўя: гатаваў ежу, грэў ваду, карміў сябра, а калі той спаў, звычайна сядзеў побач.
    Хацінка ў дзеда невялічкая, знадворку шэрая, знутры - чорная ад дыму. Пасярод чувал - камялёк. Каб дым ішоў хоць з большага вон, над чувалам дымаход: кораб з лістоўнічных плах. Ён жа над дахам і тырчыць комінам. Зрэшты, даху і няма, а столь зроблена так: на зруб пакладзены жэрдкі, пакрытыя зьверху карай, бяростай, засыпаныя зямлёй. Так што ўвосень, калі часта ідуць дажджы, зімоўе павінна цячы, як рэшата.
    А навошта паляўнічаму палацы? Ды і паспрабуй збудаваць харомы ў тайзе! Вось, здавалася б, простая справа - печ. А ці такая простая? Для яе ж цэгла патрэбна! Ці, напрыклад, дах. Чым яго крыць? А галоўнае, колькі часу на гэта патраціш! Калі пушніну здабываць? Ды і ўвогуле: на цёплую печ залезеш - на мароз выходзіць не захочаш. Што ж ты за паляўнічы тады?
    Дзед Амелька без людзей занудзіўся: два гады, як напарніка пахаваў. Аднаму, вядома, не варта ў тайзе заставацца - ці мала што: захварэеш, зьверу ў лапы трапіш. Ды Амелька такі: не баіцца сьмерці.
    А па людзях занудзіўся - колькі разоў было: павячэраюць з Андрэем, кулута накормяць, наб’юць чувал дрывамі - і пасыплюцца бясконцыя здарэньні, пытаньні, думкі Амелькі. Назьбіралася усякага ў дзедавай галаве, дарма ляжала.
    Трашчаць галавешкі, дым пад стольлю бруіцца, вочы разьядае.
    - Ты, міл-отрак, пытаеш, ці страчаў я зьвера тыгру. Не страчаў! А адколе, пытаеш, ведаю, што тое тыгра, што з Амура-ракі прыйшла?
    Дзед паляпваў Андрэя па калене - відаць, і па звычнай чалавечым цяпле насумаваўся.
    - Мы, прамысловыя людзі, тайгу ад краю да краю спасьцігалі! Адзін аднаму расказваем, чаго і дзе нагледзеўся. Так і плыве чутка пра тыгру праз усю Сыбір. Пра зьвера барса, мядзьведзя белага. Пра рыбін зуб 79... А то як жа! Жывот у кожнага адзін, а не ведай я пра тыгру лютую, раней за вас бы яго рашыўся.
    Андрэй глядзеў у агонь, і яму здавалася, што ў чувале граюць чыесьці чырвоныя мускулы. Ці мо паляўнічага, ці мо зьвера.
    - Мы, міл-отрак, Сыбір адкрылі. Мы, а не царскія людзі служылыя, Ярмакі ды Шахавы. Мы наперадзе ішлі, самі сябе баранілі ад іншаземцаў. Го, то цяпер мал-мала замірыліся, вось і ты на пару з якольцам бяжыш, а гадоў хоць дзесяць назад - не пушчаюць тунгусы ў свае ўгодзьдзі, і ўсё! А ці зваюеш жа іх утрох-упяцёх? Было – пабівалі нас, і многіх! А мы ідзем і ідзем. Пушніну зьбіраем. Потым - у Мангазею золатакіпячую з усім таварам... На медзь абмяняеш - і пайшоў віно глушыць. Папоўзаеш пад карчомкай - і зноў у тайгу... А госці 81 тое, што мы ім на медзь, пасьля на золата мяняюць. Ну ды, госпадзі, прабач ім грахі іх...
    Або нечакана пачынаў пра сябе:
    - Я, міл-Андрэйка, не паморскі чалдонец, не архангелагародзкі. Цьвярскі я, баярскі халоп. Каб на баярына сьпіну не гнуць, дзёру даў праз Каменны пас 82. Паспрабуй, вазьмі мяне тут. І не жаніўся, і дзетак не меў, а затое вольны.
    Успамінаў сьмешнае:
    - Напарнік мой, Ягорша-нябожчык, да лісінай скуры ўзяў ды прышыў другі хвост. Ды так спраўна - роўна вырас такі. Восьцю прышыў - не ўгледзіш. У астрожку Енісейскім госьцю як дзьве лісы прадаў дзіва такое. То значыць - хвост прадаў, як лісу цэлую, хе-хе!
    Сумнае:
    - Як праз Тунгуску-раку пераплаўляліся, згубіў ладанку з зямелькай роднай. Нітка парвалася, ладанка ў ваду. Як здарылася то, я і падумаў: “Не вярнуцца, Амелька, табе на старонку тваю, пахаваюць цябе ў лёдзе чужым. Калі пахаваюць!”
    То дзяліўся ведамі паляўнічымі:
    - Вось ты думаеш: чаму собаля болей, чым усякага звера іншага? Бо ўсё есьць, што на вочы трапляе. Ён табе і ягады, і арэхі кедравыя, і грыбы, і мышку-нарушку, і зайчыка, і вавёрачку, і птушачку. Таму і плодзіцца: то значыць, як ужо нарадзіўся на сьвет - ад голаду не прападзе. Так і чалавек. Чалавек - і абалонай сасновай можа жыць, а можа і мясам сырым без солі карміцца.
    - А як то: абалонаю? - пытаў Андрэй.
    - Не траплялася, міл-отрак? Ба-агата жыў, - пасьмейваўся Амелька. - А вось так: здымаеш кару з сасны маладой, потым дрэва нажом шкробаеш, пакуль шкрабаецца. Потым тое, што нашкрабаеш, варыш... Доўга, доўга ў гаршчку варыш, бо іначай у бруху не пераварыш. Якольцы вакольныя ўсе тым дабром улетку на зіму запасаюцца.
    То дзяліўся вопытам жыцьцёвым:
    - У тайзе заўжды азірайся. Не думай, што ты ў ёй адзін. За кожным дрэвам хто-небудзь, ды ёсьць. Дабра, як зьвер бяскрыўдны, а як чалавек? Дзе ў зімоўі маім мяккая рухлядзь, угледзеў? І не ўгледзіш: няма яе тут. Там пушніна мая, дзе нікому ў вочы не кінецца. А то што ж: я па тайзе бегай, стынь, галадай, а хтосьці без мяне прыйдзе ды забярэ? Ці яшчэ весялейшае: падкаравуліць мяне ў зімоўі, на той сьвет адправіць ды маім жа барашнішкам карміцца стане? Не-е, лепей ужо так: і мяне заб’е, а маім не пакарыстаецца.
    Ды ізноў і ізноў вяртаўся да аднаго і таго ж:
    - Няможна ў тайзе аднаму. Вось паб’юць да сьмерці і кінуць, як сабаку. Ці сам памрэш - ніхто не пахавае...
    Дзед Амелька - добрая душа. Пакуль кулут лячыўся, сон-кашулю яго, тыграй падраную, палапіў. Потым за абутак Андрэеў ўзяўся. Павярнуў падэшвамі ўверх - галавой захітаў. Хлопцу ногі памацаў:
    - Ці жывыя яны ў цябе, міл-отрак?
    - Жывыя. Толькі чэшуцца, - прызнаўся Андрэй.
    - Адколе ў цябе такія?
    Расказаў Андрэй. Выйшаў дзед Амелька з зімоўя, сары далёка ў кусты шпурнуў. Потым з кута тарбосы дастаў:
    - Старыя, ды нічога! Да астрожка Ленскага дабяжыш... Можа, вялікія? Нацягні-ка! Ну, не зваляцца!
    І праўда: Андрэй жа ростам з дзеда ўжо. Рукі-ногі апошнім часам так растуць - здаецца, костачкі ў іх трашчаць.
    Памармытаў задаволена дзед Амелька, шыла ўзяў, ласіныя жылы - падцягнуў падэшвы, падмацаваў.
    І яшчэ адну сур’ёзную службу Амелька Андрэю саслужыў: лук змайстраваў. Добры лук зрабіць - не цьвік забіць. Для пачатку з дрэва лістоўніцы аснову выразаў-вычасаў, у катле па чарзе абодва канцы праварыў - каб гнуткімі былі. Пракалоў распаленым шылам адтуліны на канцах, прапусьціў праз іх скручаную ласіную жылу - цеціву. Потым дастаў аднекуль высушаны асятровы пухір з далонь - здаравушчы, відаць, асяцёр дзеду папаўся! - пакрышыў у гаршчок, наліў воды і паставіў на агонь. Па хаціне папоўз неверагодны смурод, як ад гнілой рыбы.
    - Не затыкай нос, не затыкай! - засьмяяўся Амелька. - Лепей запамятаеш, як робяць!
    Пакрысе ў гаршчку атрымалася нешта накшталт яшчэ не застылай студзіны. Дзед намазаў ім зьнешні бок асновы і дзьве падрыхтаваныя загадзя лістоўнічныя пласьціны, прыціснуў іх да канцоў асновы і абматаў раменьчыкам.
    - Вось засохне, - сказаў ён, - зубамі не аддзярэш. Будзе лук у цябе на славу, няхутка зламаеш. Доўга будзеш Амельку добрым словам памінаць. Лук цябе пракорміць і абароніць. Даў бы нож яшчэ, ды лішняга не маю.
    - Ёсьць у нас нож! - горача ўсклікнуў Андрэй, баючыся, каб дзед не прапанаваў свой апошні.
    - Вось і я кажу, - падхапіў Амелька. - Ёсьць. Даберацеся і з адным. А паляўнічаму без нажа ўсё адно што без рук. Эх, былі ў мяне нажы...
    І дзед Амелька пайшоў успамінаць, якія ў яго былі нажы, дзе іх браў і як страчваў.
    Так ішлі і ішлі дні. Кулут пачаў было папраўляцца, ды раптам зноў зваліўся. Ды Андрэй зразумеў, што хітры Брат проста песьціцца. Андрэй і сам быў не супроць пажыць у дзеда “за пазухай”, ды Амелька неяк кінуў:
    - Вось і вясна. Калі сябар твой не ўстане дзён праз пяць, не пушчу я вас у астрожак Ленскі. Патонеце дарогай.
    Андрэй дакладна разьлічыў:
    - Прыйдзецца, Браце, мне аднаму ісьці!
    Кулут тут жа паздаравеў.
    ...Праўда, вясна: гэтулькі сьвятла! Дзень ужо даўжэйшы за ноч, дзед Амелька казаў. Сьнег ўсюды яшчэ ляжыць, ды той, таксама каменны бераг Вілуя чорны. Нават сухі, здаецца - так і б’е ў яго сонейка, так і б’е. Тут Вілуй адным рэчышчам цячэ і не надта шырокі: крокаў сто. Направа ён быццам яшчэ вузее, а зьлева, не вельмі далёка, разыходзяцца скалы, і сінее там да небакраю, па-зімоваму бязьлістая, безьіголкавая тайга... Раптам усё гэта здрыганулася, паплыло перад вачыма Андрэя: нездарма яму здавалася неяк, што ужо быў тут! Быў, несумнеўна, быў! І не два-тры гады назад - тады яны з бацькам і рэшткамі Шахаўскага атрада жылі паблізу ад вусьця Вілуя, а раней, настолькі раней, што і не помнілася амаль нічога. Помніўся толькі вось гэты, вузкаваты Вілуй у высачэзных берагах, а зьлева, у пашырэньні скал - да гарызонту нізінная сіняя тайга.
    І Андрэй рушыў налева, ведаючы, што заўтра яны з Братам пойдуць направа і, значыць, таго, што зьлева, не ўбачаць. Амаль адразу наткнуўся на дзьве магілы з даволі сьвежымі крыжамі, - відавочна, тут спалі вечным сном напарнікі дзеда Амелькі. Магілы гэтыя не спынілі. Углядаючыся ў далёкую сінечу, ён ішоў і ішоў над стромай, і малюнкі, што адкрываліся перад ім, рабіліся ўсе болей знаёмымі. Раптам яму нібы апякло вочы: ён убачыў абгарэлыя руіны вялікай хаты. І яму адразу прыгадалася тая страшная часіна, калі яны з бацькам стаялі ў цеснай яме пад падлогай, хапаючы ротам дымнае паветра, што сачылася туды праз вузкі лаз. Бацька, гладзячы па плячы, шаптаў: “Ціха, сынку, ціха... Закрычыш - загінем...”
    Андрэй сьціснуў зубы і адвярнуўся ад пагарэлішча. Тут пад разгалістай лістоўніцай са дзіўнай для гэтага дрэва круглай кронай ён убачыў трэці крыж - шэры ад часу, дажджоў і вятроў. Сьнег на ім ужо растаў і сьцёк, грудок жа быў яшчэ крыштальна белы.
    Як абрытанага павяло Андрэя да гэтага крыжа. Падышоў і пакратаў пальцамі шурпатае дрэва. Трохі вышэй перакладзіны на крыжы цямнелі выразаныя літары:
                                                                       Д
                                                                       М
                                                                        Р
    Што азначалі яны? Імя з іх не выходзіла, не стаяла за імі і божае імя. Андрэй наморшчыў лоб. Ён чытаў няблага, ды і літары былі не такія, каб памыліцца, палічыць не за тую... Можа, нечага не разумее? Ну, вядома! Гэта не літары - лічбы 82. Проста той, хто іх выразаў, не змог або не схацеў выразаць цітла. Лічбы ішлі не зьверху ўніз, а наадварот - ад скрыжаваньня, бо Д - чатыры, М - сорак, а Р - сто. Той, хто ляжаў пад крыжам, быў пахаваны ў сто сорак чацьвёртым - сем гадоў назад. Гэта... Гэта...
    На плячо Андрэя легла добрая рука і пагладзіла. Як бацькава ў яме сем гадоў назад. Андрэй, як уджалены, павярнуўся - за сьпінай яго стаяў дзед Амелька.
    - Што з табою, міл-Андрэйка? Што голаў павесіў?
    - Мамка мая тут пахавана, - сказаў Андрэй, і сьлёзы паліліся з яго вачэй.
    - Мамка, кажаш? Вось яно як, - задумліва прамовіў Амелька. - А я думаў: чыя магілка?
    - Забіў яе злы чалавек летам. І ляжыць яна тут без дамавіны. Холадна ёй. Холадна ёй, - захліпаючыся сьлязьмі, паўтараў Андрэй.
    - Хоць і без труны, а ўсё ж пахавана. То, міл-отрак, удача. Не ўсім па Сыбіры яна ўсьміхаецца.
    - Татку забілі таксама... Ці пахавалі?
    - Можа, і не, - зусім ціха сказаў стары. Андрэй прыпаў да яго шырокіх грудзей і ўраніў твар на яго плячо.
    Так стаялі і маўчалі доўга, аж пакуль сьпіна Андрэя не перастала ўздрыгваць. Паляўнічы ўзяў хлопца за локці, крыху адсунуў ад сябе і зазірнуў у вочы:
    - Паслухай, міл-отрак, а нашто ты ў Ленскі ідзеш? Хто там цябе чакае? У прыслужніках будзеш, пакуль не падрасьцеш... Потым - ў стральцы... Глядзіш, самога да сьмерці паб’юць. Заставайся! Ад магілы матчынай не бегай. І друг твой хай застаецца. Мы ўтраіх ведаеш, як зажывем! Прамыслоўцы - народ вольны. Як стральцоў, не папіхаюць нас!
    Цёплая хваля падзякі прайшла ад сэрца па целе Андрэя.
    - Добры ты, дзядуля, барані цябе бог! Шкада мне цябе і мамку кідаць...
    - То што?
    Андрэй выпрастаўся.
    - Павінен я да астрога дайсьці, ваяводзе пра здраду Байдона данесьці. Хай ваявода ведае, каб іншых той жа дарогай не пасылаў на сьмерць. Хай ніхто не скажа пасьля, што мог Андрэй Ліцьвін людзей зьберагчы, ды не схацеў!
    - Добра гаворыш, отрак! - не ўтрымаўся ад пахвалы Амелька. - Як муж сапраўдны! Ну, дык памятай жа: мяне чакай у Ленскім астрожку. Увосень прыйду - дзесяціну 83 трэба сплаціць ды агнявога запасу ўзяць. Калі будзем жывы - утраіх на Вілуй-раку павернем! А цяпер паслухай парады шчырай: уцякай ад людзей па дарозе, калі сустрэнеш! Лену-раку пераходзіць не сьпяшайся. З таго боку ў яе Алдан-рака ўпадае. Вялікая рака! І раней за Лену, бывае, лёд з яе сыходзіць. Як мінеш Алдан, толькі тады пераходзь Лену!

                                                          РАЗЬДЗЕЛ  СЁМЫ
                                             КУЯХ  ДЛЯ  ПАНГАРАДЫ - ТАЁНА
    Першыя некалькі дзён ішлі бесклапотна: дзед Амелька даў у дарогу тое, пра што даўно марыў кулут - вялізную скураную торбу ды яшчэ набіў яе ўсякай усячынай. За плячыма Андрэя тапырыўся новенькі лук, на боку гайдаўся калчан са стрэламі. Дзень з кожным днём большаў, і ўжо начамі не ляскалі зубы нават крокі за тры ад агню. Сьнег, не растаючы, зьнікаў - як гавораць тутэйшыя людзі і ў наш час, “гарэў”. Той, што яшчэ не пасьпеў “згарэць”, асеў. Цяпер, асабліва на лепш прагрэтых месцах, хлопцы не правальваліся, тым болей ураньні, калі трымаўся лёгкі мароз.
    Ішлі ўвесь час карэнным берагам Вілуя, то падымаючыся над ракой на дзесяткі сажняў, то спускаючыся ледзь не да летняга ўзроўню - там, дзе праз гліняную сьцяну прапілавалі сабе рэчышчы жвавыя прытокі Вілюя. Воды ў іх не было: сьцякла яшчэ ўвосень. Усё ж скакаць казлом то ўверх, то ўніз было не надта прыемна, і хлопцы паспрабавалі былі ісьці па самой рацэ, але спазьніліся: пад сьнегам, што высьцілаў лёд, ужо хавалася вада, што сьцякала з берагоў. Было яе няшмат, але дастаткова для таго, каб прамочыць тарбосы. Пасьля першай жа спробы прыйшлося распальваць вогнішча і сушыцца.
    На вачах аджывала тайга. Паскідалі касматыя шапкі і каўняры лістоўніцы, разагнуліся алешыны і лазіны. То гайданецца галіна - вавёрка саскочыць з дрэва, то залапочуць у гушчары крылы глушца. І вось нарэшце хлопцы ўбачылі паласаценькага бурундучка. Усю зіму праспаў сабе, і вось зараз, агаладнелы, трымаючы пярэднімі лапкамі, ён церушыў шышку лістоўніцы. Кулут ажно засьвістаў ад радасьці - вясна, вясна!
    Зноў дарогу пераляцеў стары знаёмы - чорны дзяцел. На гэты раз ён не заклікаў рэзаць (“быс-быс-быс”), а быццам на штосьці жаліўся: “Віў! Віў! Ві-у!”
   - Ах ты, д’яблава птушка! - абурыўся кулут. - Няшчасьце нам прадракаеш! У той раз падманула, удачу наваражыла ды тыгру наслала! Дай лук!
    - Пачакай, - астудзіў яго Андрэй. – Вешчую птушку біць няможна. Можа так ікнуцца потым....
    Што менавіта так лічаць якольцы, Андрэй чуў ад аманатаў. І хаця ў стральцоў такога павер’я не было, Андрэй меркаваў, што якольцы маюць рацыю: птушка ж іх.
    - Узлавала мяне, я і забыўся, - павінаваціўся кулут.
    Раптам твар яго расплыўся ва ўсьмешцы:
    - Слухай, а можа ў гэтай жаўны наадварот? Калі яна радуецца, нам плакаць трэба, а калі плача – нам удача?
    - Будзе бачна! – разважліва адгукнуўся Андрэй.
    Між тым “вешчая” птушка апусьцілася ўперадзе хлопцаў на трухлявы пень і ўбіла ў яго сваю цяжкую дзюбу. Потым як пачала варочаць ёю туды-сюды, бы долатам, як пайшла - трэскі на сьнег паляцелі. Час ад часу чырвонагаловая працаўніца закідвала галаву і штосьці з асалодай глытала.
    - Мурашак жарэ, - здагадаўся Андрэй.
    Лезьці ў гушчар, каб абысьці жаўну, не хацелася, і хлопцы спыніліся: не турбаваць жа такую небясьпечную птушку. Доўга жаўна арудавала дзюбай, іншы раз дапамагаючы сабе і ўчэпістай чатырохпалай лапай. Урэшце - ці, можа, наеўшыся, ці, можа, страціўшы надзею здабыць яшчэ, чорная вяшчуньня ўзьнялася на крыло і, зрабіўшы круг над нерухомымі хлопцамі, бадзёра і выразна адчаканіла:
    - Быць-быць-быць!
    - Вось і вер ёй, - бурчэў кулут, рушыўшы далей. - То адно на яе языку, то другое.
    - Сем пятніц на тыдні, - падтрымаў яго Андрэй. Усё ж такі ў душы абодва былі задаволены, што надрыўнаевіў” вяшчуньня замяніла на зухаватае “быць”.
    Па хуткім часе пасьля гэтага ўзгоркі на іх беразе Вілюя панізіліся. Далей за імі, як сягала вока, распасьціралася бязьмежная нізіна. Белыя пасмы вілюйскіх праток і круглякі азёр чаргаваліся на ёй з чорна-сінімі плямамі вільготных лясоў і пералескаў. Бярог стаў болей спадзістым, пакатым. Хлопцы рашылі трымацца бліжэй да ракі. Тут сьнег месцамі зусім сышоў, берагавое каменьне, не апрацаваная як сьлед вадой, муляла праз тонкую падэшву. Затое ногі не чапляліся за карані і лясное ламачча.
    Андрэй клыпаў, не паднімаючы галовы: вельмі ж не хацелася падраць тарбосы. Тады ўжо, як іх ні сушы, будзеш ісці, лічы басанож. Перш чым паставіць нагу, ён выбіраў ці шырокі і плоскі, ці круглы камень. У вушах стаяла назольнае шорханьне друзу. Мусіць, таму і пабачыў востраверхую тую кучу толькі тады, як яна апынулася перад носам. Перад носам кулута куча не апынулася, і ён, не спыняючыся, пашыбаваў далей.
    - Браце! - паклікаў Андрэй. - Што за куча? Хто назьбіраў? Нашто?
    Сапраўды, уявіць, што куча амаль у рост Андрэя зьявілася тут сама сабой, дзякуючы прыродзе, было немагчыма. Перш за ўсё, яна была для гэтага занадта правільнай. Па-другое, усе камяні, сабраныя ў ёй, былі аднолькавага колеру - чырванавата-бурага, колеру жалезнай іржы. Андрэй узяў з верхавінкі камень велічынёй з вавёрку і ад нечаканасьці ледзь не упусьціў сабе на ногі: такі аказаўся цяжкі. Ён агледзеўся: вакол на зямлі такіх камянёў не было, нават дробных. Сумненьняў не заставалася: іх сабраў з берага і склаў чалавек!
    - Нашто? - паўтарыў Андрэй, калі кулут падчыкількаў па друзе да яго. Той наморшчыў лоб, прыгадваючы, але, відаць, нічога ў галаву не прыйшло.
    - Глядзі, вунь яшчэ! - паказаў ён.
    Там, куды яны накіраваліся, крокаў за сто цьмяна чырванела такая ж куча. Наблізіліся - воддаль на беразе аказалася трэцяя...
    - Абагы забаўляліся? - здрыгануўся кулут.
    Андрэй і сам пачаткаў думаць тое ж самае. Усё ж такі хлопцы ў школе не вучыліся! Зрэшты, калі б і вучыліся: у тагачасных настаўнікі наконт таго, што чэрці могуць забаўляцца; не пярэчылі.
    Падтрусілі да трэцяй. Тут стала зразумела, што нячыстая сіла ні пры чым: непадалёк на вільготнай глебе, свабоднай ад друзу, ясна віднеліся сьляды чалавечага абутку. Сама куча была разварушаная, нібы з яе забралі чвэрць ці болей камянёў.
    - Нарыхтавалі загадзя, цяпер кудысьці носяць, - зрабіў выснову Андрэй. - Будуюць з іх? Ды нашто з такога іменна каменьня? Чым яны лепш за іншае?
    Стукнуў каменем аб камень - іскры не пасыпаліся. Стукнуў мацней - і абодва раскалоліся напалам. У сярэдзіне быў усё той жа колер іржы.
    - Як старое жалеза, - падумаў услых.
    - Чуў! Успомніў, - усклікнуў кулут, пляснуўшы сябе па ілбе. - То кавалі!
    - Кавалі?
    - То жалезнае каменьне. З яго жалеза пякуць! Недалёка, відаць. Сьлед сьвежы!
    У голасе кулута гучала трывога.
    - А чаго ты баішся? - спытаў Андрэй.
    - Каваль - той жа самы шаман! З абагы дружбу водзіць. Ці ж без іх дапамогі жалеза выпечаш?
    - А пра нашых кавалёў бацька нічога такога не сказваў, - з сумненьнем прамовіў Андрэй.
    - Там у вас, можа, жалеза на зямлі валяецца. А тут, бачыш, з каменьня прыходзіцца выцягваць. Давай абыдзем, га?
    - Спачатку пойдзем, як ішлі. Ці ж мы ведаем, дзе яны там? Пачнеш агінаць ды якраз нарвесься.
    Асьцярожна рушыліся наперад, стараючыся не наступаць на край валуноў, што выварочваліся з жарствы з непрыемным хрумстам. Стараньне гэта дапамагала слаба, і хлопцам здавалася, што бераг пад імі рыпіць на ўвесь сьвет.
    Але вось наперадзе, за гліністым адгор’ем, парослым сасной, пачуліся глухія ўдары і мужчынскія галасы. Хлопцы палезьлі наверх і, хаваючыся за дрэвамі, асьцярожна пасунуліся на гукі. Ды, убачыўшы кавалёў, Андрэй хутка зразумеў, што ім, занятым важнай справай, не да таго, каб зыркаць па баках.
    “Кузьня” (з такім жа посьпехам яе можна было б назваць і доменным цэхам) месьцілася пад адкрытым небам, каля самага беражка. Над палонкай, прабітай ў лёдзе Вілюя, курэла пара. Андрэй спачатку ўбачыў двух юнакоў. Аголеныя да паясьніцы, яны крышылі молатамі на шырокім каменным “стале” камяні, падобныя да тых, што былі сабраныя ў кучы. Менавіта адсюль і ішоў той грукат, які хлопцы пачулі здаля. Над “сталом” ад кожнага ўдару ўзьвіваўся руды пыл. Аскабалкі, якія адляталі на ўсе бакі, несумненна, хвасталі і па голых жыватахкаменячосаў”, але праца, пэўна, была занадта потная, каб апранаць скураныя кашулі.
    Потым Андрэй заўважыў, што юнакі гэтыя на беразе не адны. Крокаў за дваццаць ад іх яшчэ трое завіхаліся калі велізарнага гаршчка, што стаяў на валуне са зьбітым верхам. Вышынёю гаршчок быў прыблізна да пупа даросламу мужчыне; такой жа была і яго шырыня ў самым шырокім месцы. Зьнізу ў яго ўваходзіла гліняная труба, у якую быў устаўлены драўляны наканечнік мяхоў. Самі мяхі ўяўлялі сабой скураныя панчохі. На мяхах, падымаючы то адну, то другую панчоху, з імпэтам працаваў яшчэ адзін юнак. Як толькі ён пускаў паветра ў гаршчок, над тым імгненна ўздымаўся дым.
    Кіраваў варажбой каля гаршчка паджылы, мажны мужчына з чорнай хмарай даўгіх валасоў і абгарэлымі вусамі. Як толькі дым над “домнай” пачаў ясьнець і слабець, ён прамовіў штосьці, і трэці, кашчавы яго памочнік, прынёс у кашы вугаль. Каваль сунуў руку ў кош, паварушыў, расьцёр камякі і высыпаў у гаршчок, для парадку паляпаўшы па дне каша. Памочнік схапіў кош і пабег да “каменячосаў”, тыя сыпнулі яму са “стала” каменнай крышанкі, і ён кінуўся назад.
    - Пайшлі, пакуль нас не ўбачылі, - тузануў Андрэя за плячо кулут.
    - Пачакай. Жалеза пякуць. Ніколі не бачыў.
    - Думаеш, доўга ім ад нас адны вугольчыкі пакінуць? Могуць і з месца не сысьці, і не крануць нібыта, а табе канец. Вунь які страшэнны той - з грывай! Пайшлі!
    - Добра. Калі глядзець баісься, дарогу праведай. Аднаму ж лягчэй.
    Адмахнуўшыся такім чынам ад сябра, Андрэй прыладзіўся зручней між двух хвой. Кулут нячутна зьнік за дрэвамі. Тым часам каваль усыпаў у гаршчок каменную крышанку і разраўнаваў жалезнай лапаткай. Мяхі запрацавалі з новай сілай: да юнака далучыўся кашчавы. Цяпер кожны з іх упраўляўся толькі адным рукавом.
    - Цюксю! (Досыць)! - раўнуў нарэшце майстар.
    Ён пастаяў, пачакаў чагосьці, а можа, і прыслухоўваўся да свайго гаршчка. Потым нажом саскроб з яго налепленую гліну, сунуў лязо ў нейкую шчыліну. І раптам у боку гаршчка адчынілася дзьверцы. Каваль падхапіў іх, паклаў побач. Паварушыў унутры жалезным хлудам - і з адтуліны выкаціўся наздраваты, у жоўтых і чорных плямах важкі шар.
    - Балго учугэй. Улахан /Крыца 84 добрая. Вялікая/, - сказаў кашчавы.
    Майстар моўчкі кіўнуў. Тым часам да гаршчка заявіліся тыя, што драбілі каменне. Праз хвілінку крыца апынулася на іх “стале”. Зноў загрукалі молаты. Ад крыцы з-пад іх паляцела жоўтая акаліна.
    “Цяпер яны будуць лупцаваць яе, аж пакуль не застанецца чыстае жалеза”, - здагадаўся Андрэй.
    Хутка крыца ператварылася ў блін. З кожным новым ударам гэты блін рабіўся ўсе меншым і меншым. Адзін з малатабойцаў падняў яго, паднёс да вачэй, пакалупаў пазногцем, узяў на зуб. Зноў кінуў на “кавадла”. Молаты загулялі з новай сілай.
    “Ну, работка! - падумаў Андрэй.- Столькі працы, а жалеза выйдзе, можа, на адну пальму. Мабыць, не так ужо і дапамагаюць кавалям чэрці. Каб памагалі, справа б рухалася весялей”.
    Майстар уважліва абгледзеў гаршчок, відавочна, упэўніўся, што ён не пашкоджаны, і паставіў на месца “дзьверцы”. Абмазаў глінай, што варылася непадалёк на вогнішчы. Тут жа памочнік падбег з кашом вугалю. Усё пачыналася спачатку.
   - Ну, хадзем! – прашаптаў кулут, што ўжо вярнуўся. Ад нецярпеньня ён ажна прытупваў нагой.
    - Хадзем, - Андрэй са шкадаваньнем устаў: яму хацелася паглядзець яшчэ на зладжаную працу гэтых моцных, чорнатварых ад вугалю і дыму людзей. Але кулут прысьпешваў.
    Відавочна, ён сапраўды добра праведаў дарогу, бо вёў упэўнена. Тым не меней, вакол азіраўся часта. Ішлі ў хмызьняку, праз зарасьці глогу. Андрэй прыпыніўся сарваць ягадку - кулут адчайна ўзмахнуў кулаком:
    - Пайшлі!
    “І чаго ён так баіцца? - падумаў Андрэй. - Кавалі ж на беразе ўсе. Калі такая работа робіцца, наўрад ці хто ў цяньку адпачывае”.
    Зьлева ўзьнік калыман - прысадзістая ўрага, крытая не бяростай, а дзёрнам з жаўтлявай, пасохлай травой. Потым хлопцы ўваліліся ў рэчышча пакручастай рэчкі. Адзін, другі паварот - і калыман зьнік. Заціх грукат молатаў.
    - На, - працягнуў кулут Андрэю даўгі нож з тронкамі, абцягнутымі скурай - каб не высьлізгвалі з рукі.
    - Адкуль то? - зьдзівіўся Андрэй.
    - З калыману кавальскага. Там нікога, адна бабуля сьляпая. Ды і тая не ў калымане, а вобак.
    - Ты што ж, украў?
    - Не. Папрасіў бабулю, яна і дала, - засьмяяўся кулут.
    - Не жартуеш?
    - Хто ж не жартуючы дарма дасьць? За такі нож каня патрабуюць.
    - Дарэмна ты, - спахмурнеў Андрэй. - Мне бацька шмат разоў казаў: крадзенае на дабро не ідзе! Хлебам падавісься, нож кішэню прапора і пальцы на назе адсячэ.
    - То як у сваіх украдзеш. А ў чужародцаў...
    - Свае, чужыя - якая розьніца? Галоўнае - ты крадзеш, а не хтосьці іншы. Табе і адказ трымаць. Колькі працы людзі палажылі, каб гэты нож змайстраваць! А ты яго нізавошта ўзяў. Трэба назад аднесьці.
    - Аднесьці? - вылупіў вочы кулут. - Ці табе нож не патрэбны? А раптам воўк на цябе кінецца? Лукам не абаронісься, ведай!
    - Лепш памерці, чым крадзеным карыстацца. Аднясі.
    - Не, - упёрся кулут. - Што, як кавалі прыйдуць? Калі хочаш, сам нясі. Ці выкінем у сьнег. Га?
    - Выкінеш - яшчэ горш. Ні таму, у каго ўкраў, ні сабе. Добра. Сам панясу, раз табе страшна.
    Андрэй заціснуў тронкі у руцэ і рашуча закрочыў назад. Кулут разгублена патаптаўся, потым узабраўся на бераг рэчкі і зашыўся ў лазовы куст.
    Андрэй падняўся на ўзгорак. Праз голае вецьце жаўцеў калыман. Сьнег вакол яго, вытаптаны людзьмі, растаў ужо. “То добра. Не будзе пад нагамі рыпець”, - падумаў Андрэй. Кулут казаў, каля урагі сядзіць бабуля. Дзе ж яна? Ага. Ёсьць. Як раз насупраць уваходу. Брат казаў, што яна сьляпая. Чаму ён так вырашыў? Андрэй нагледзеўся. Старая сядзела на цурбане, падняўшы твар да неба. Вочы яе былі расплюшчаны, але чалавек са здаровым зрокам не можа так доўга глядзець на сонца. На каленах старой грувасьцілася вялізная скураная апранаха, і сьляпая навобмацак прышывала да яе адну да адной бліскучыя жалезныя пласьцінкі.
    Андрэй падкраўся на дыбачках да калыману і кінуў нож праз адчыненыя дзьверы. Тут з боку Вілуя пачуліся цяжкія крокі і гучны кашаль. Андрэй сьлізгануў за калыман - што каваль ідзе да дзьвярэй, ён скеміў адразу.
    Было чуваць, як каваль увайшоў у калыман. Забразгала жалеза - пэўна, перабіраў прылады. Нешта зьеў, гучна жуючы, выпіў вады. Выйшаў.
    - Ну што, старая, ці скора скончыш куях? - сказаў густым басам.
    Куях! Як я адразу не здагадаўся! Абкладае жалезам!” - падумаў Андрэй. Яму даводзілася бачыць якольскія куяхі - скураныя дасьпехі-кашулі, абшытыя жалезнымі пласьцінкамі.
    - Скора не значыць добра, - азвалася сьляпая.
    - Трэба сьпяшацца! Пангарада-таён з дня на дзень прыедзе. Чым заплацім яму за віно, што ўзялі мінулы раз?
    - Рукі драўляныя. Пальцы не гнуцца.
    - Як жанчыны з паляваньня вернуцца, хай памагаюць. Чуеш?
    - Чую, чую! - спакойна адказала старая.
    Грузныя крокі каваля пакрысе заціхлі. Андрэй матлянуўся ў хмызьняк, знайшоў свой сьлед і патрусіў назад, да рэчкі. Скочыў на лёд, пабег шпарчэй.
    - А-а! - пачулася над вухам.
    На плечы ззаду вухнуў нейкі цяжар. Андрэй упаў і спрытна высьлізнуў з-пад яго, узбрыкнуўшы нагамі. Азірнуўся - кулут пацірае лоб:
    - Ты чаго нагамі б’есься?
    - А ты чаго тыграй кідаесься?
    - А ты чаго міма скачаш? Гоняцца за табой? Нешта не відаць
    - З паляваньня жанчыны павінны скора вярнуцца. Нашто страчацца з імі?
    - Правільна. Самі не справяцца - кавалёў паклічуць.
    - Што там спраўляцца! На паляваньне пайшлі - значыць, узброеныя. Кавальскія жанчыны ўзброеныя як мае быць! Не драўлянымі стрэламі, як мы з табой.
    Пэўны час ад абодвух не чулася ніякіх гукаў, акрамя пыхканьня. Але тое, што ён абакраў грозных кавалёў, відаць, надало кулуту сьмеласьці, і ён першы адмовіўся бегчы:
    - Стой! Пакуль не паядзім, кроку не ступлю!
    І, прысеўшы на выварат, пачаў разьвязваць торбу. Тут і Андрэй адчуў, што прагаладаўся не на жарт.
    - Што там у нас?
    - Апошні заяц. Трэба і нам папаляваць!
    - Паслухай, - раптам успомніў Андрэй, - ты не чуў такое імя: Пангарада. Пангарада-таён? Га?
    - Не, - раўнадушна азваўся кулут. - Не чуў. Не наша імя.
    - А гучыць па-якольску. Толькі “а” і “а”, як ў вашых словах многіх, і “нг”.
    Тут Андрэй вымавіў гук, які нагадвае злучэньне нашых “н” і “г”, а вымаўляецца, як адзін, разам.
    - Што табе даўся той Пангарада?
    - Кавалі куях майструюць для Пангарады-таёна. Хутка зьявіцца тут. Не яколец, кажаш? Можа, і так. Каваль памінаў, Пангарада віно даваў. Але ў астрогу Пангарады няма!
    - Хто б ні быў, лепей на вочы яму не трапляцца. Што за жыцьцё пайшло! Тупалі сабе па-людзку, без турбот. І на табе: кавалі, кавальскія жанчыны ды яшчэ Пангарада нейкі. Давай есьці.
    Кулут разламаў зайца і працягнуў палову Андрэю. Андрэй паспрабаваў укусіць, ды дзе там! На марозе мяса застыла, бы косьць. Кулут між тым спорна пілаваў сваю долю нажом.
    - Не шкадуеш, што нож назад аднёс? - пасьмейваючыся, спытаў ён.
    - Не! - сярдзіта азваўся Андрэй, хукаючы на заечую ножку.
    - Даць нож?
    - Што ж мне, зубы крышыць?
    Андрэй выхапіў нож з рукі кулута і стаў крэмзаць мяса.
    - Не сьпяшайся! Я табе яго дарую.
    У Андрэя спынілася рука:
    - Даруеш? Чаму?
    - Бо без нажа ў тайзе няможна.
    - А табе можна? Ты ж сам без нажа застанесься! А ў мяне лук.
    - Не бойся! - заўхмыляўся кулут. - Я без нажа не застануся! Табе страшна крадзеным карыстацца, а мне - не! Мне кішэні ён не прапора, бо кішэняў не маю! Я яго буду на пасе носіць.
    І дастаў з-за халявы другі нож у тронках, абцягнутых скурай.

                                                      РАЗЬДЗЕЛ  ВОСЬМЫ
                                                       ПАЛЯЎНİЧЫ  БЫК
    Некалькі дзён прамільгнулі, як у казцы: і сытна елі (дзякуючы луку), і салодка спалі, (дзякуючы стоме). Вілюй прыкметна павярнуў на паўночны ўсход. Каб хлопцы мелі сучасную карту і ўмелі яе чытаць, то яны б убачылі, што наўпрост да Лене ім бліжэй, чым да вусьця Вілюя, і рызыкнулі б, можа, пайсьці на ўзыходнае сонца. Але карты ў іх не было, і яны рухаліся ўздоўж Вілюя, які ў гэтым кутку Якуціі робіць разам з Ленай даволі востры вугал.
    Рухаліся хлопцы для безматорнага спосабу даволі хутка. А што? Маладыя, практычна здаровыя, без рэчаў. (Я б і сам гэтаксама прашпацыраваў, ды шкада, не валодаю лукам, стрэльбы ж проста баюся). Можна было б і яшчэ хутчэй, але - што рабіць - каб ісьці, чалавек павінен есьці. Здабыча ж і ў некранутым лесе не кожны раз сама лезе ў рукі. Яе трэба высочваць, прасьледаваць, чакаць - гэта значыць, затрымлівацца і адхіляцца ад маршрута.
    А калі, вы лічыце, лягчэй паляваць: зімою ці ўвесну? Не сьпяшайцеся адказваць, давайце падумаем разам. Вядома, вясной цяплей. Што самому паляўнічаму цяплей - гэта дробязь, сапраўдны паляўнічы пра гэта думае мала, галоўнае - зьверу і птушцы цяплей. Значыць, яны болей рухаюцца, і іх лягчэй заўважыць. Узімку ж нават зайцы, і тыя звычайна ў камячок сабяруцца і сядзяць дзе-небудзь у зацішку - цяпло сваё эканомяць. Паспрабуй, адшукай такога! Такім чынам, з гэтага пункту гледжаньня ўвесну паляваць прыемней. Затое зімой, куды б ні пайшоў, пабег, паскакаў ці патрухаў зьвер, ён абавязкова пакідае сьляды. Вясной жа, калі сьнег ужо не суцэльны, а лапікамі, сьлед то ёсьць, то раз! - зьнікае.
    Дарэчы, чытаць сьляды і на сьнезе, асабліва сыпучым, - не такое простыя справа. Сьлед на пухкім сьнезе - не адбітак лапы ці лапкі, а ямка з абсыпанымі краямі. Не выпадкова нашы хлопцы спачатку мядзьведжы сьлед палічылі за чалавечы, а потым тыгрыны за мядзьведжыкапцюроў у зімовых сьлядах не відно! Трэба знаць не толькі форму асобнага сьледу, але і іх спалучэньне, мець на ўвазе, што гэтыя спалучэньні мяняюцца з-за таго, хутка ці марудна рухаецца зьвер. Нават і заяц не заўсёды скача. Калі яго ніхто не турбуе, ён можа сунуцца і крокам: я гэта сам бачыў.
    “Эх, сабака быў бы ў нас! – іншым разам шкадаваў Андрэй. - Для яго сьлед што на сьнезе, што на каменьні - усюды ёсьць!”
    Нічога не зробіш. Сабакі тады ў Якуціі былі такой рэдкасьцю, што прыдатны паляўнічы сабака каштаваў каня. Чаму? Шчыра кажучы, гэта мне самому незразумела: за сабаку аддаваць каня? Ды за такую куплю ў тыя ж часы ў Беларусі нашай дзеда баба і на парог не пусьціла б! Але гісторыя - дама няўмольная: раз кажа - былі такія мены, значыць, былі. І спрачацца з ёй бескарысна, бо абапіраецца яна на дакумэнты. Напрыклад, знайшоў у архіве гісторык такую скаргу ваяводзе ад 1676 года: “Я, улусны мужык Аткурайка сын Качыкаў купіў ва ўлуснага ж мужыка Івінейкі Алтоева сына сабаку за каня добрага, і ён, Івінейка сказаны, каня майго забраў і зьеў, а сабакі дасюль не дае...” І усё ясна. Застаецца толькі падзякаваць Івінею Алтоеву сына за яго несумленнасьць, дзякуючы якой мы даведаліся аб такой цікавай падрабязнасьці тагачаснага якуцкага жыцьця. Праўда ж: акажыся Івіней не такім прайдзісьветам, і памянёны дакумэнт не зьявіўся б на сьвет, а значыць, і мы б не ведалі, што ў Якуціі тых часоў сабака быў варты добрага каня.
    Ні сабакі, ні каня, каб сабаку купіць, у нашых хлопцаў, як памятаем, не было нічого. Не валодалі яны і сабачым нюхам. Таму, хоць і шмат часу трацілі на паляваньне, трафэямі не абвешваліся. Пасьнедаюць, паабедаюць, глядзяць - торба пустая. Зноў здабычу цікуй.
    І вось у рэдкалесьсе збочылі хлопцы - курапатак паглядзець. Рэдкалесьсе лістоўнічнае ў Якуціі - заўсёды балота. Чаму? Бо цень рэдкі ў ім, летам вечная мерзлата адтае звыш меры, вось і выходзіць наверх вада. А балота - гэта брусьніцы, буякі, багун і лаза з пупышкамі іх. Адным словам, раскоша для курапатак. На балоце іх і шукай.
    Пашанцавала: зьірнулі - ёсьць здабыча! Далей шанцаваць перастала. Лук - зброя спэцыфічная. Гэта стрэльба ўсё роўна, хто націскае курок: чэмпіён сьвету па штанзе ці дзесяцігадовы хлапчук. А луку не ўсё адно, з якой сілай пускаюць стралу. З другога боку, і ад стралы самой шмат што залежыць. Далёка лятуць і моцна б’юць стрэлы цяжкія, з масіўнымі жалезнымі наканечнікамі. У Андрэя ж стрэлы былі цалкам драўляныя. У такіх удар з адлегласьцю хутка слабне, ды і ветрам іх зносіць. Каб забіць хаця б курапатку, трэба як мага бліжэй да яе падысьці. Сталі падкрадацца - фр-р-р! - узьнялася чарада і крокаў на сто адляцела. Зноў падкраліся - з тым жа посьпехам.
    - Так у нас нічога не выйдзе! - выцер пот са лба Андрэй. - Ведаеш што? Абыдзі-ка ты іх ды на мяне гані!
    Заленаваўся кулут - гэта ж такога кругаля рабіць!
    - Не, - кажа, - няварта! Я зайду адтуль, а яны фр-р – і ўбок. Яны ж бачылі, што ты тут з лукам! Вось каб ты сам іх абышоў! А я іх адсюль на цябе гнаць буду. Таго яны не зразумеюць, што чалавек з лукам ужо наперадзе іх.
    Пачухаў Андрэй патыліцу. Нейкая праўда як быццам у словах кулута была.
    - Добра. Нехта ўсё роўна павінен абыходзіць. Што ж, як сьлед гані.
    І Андрэй скіраваўся быў на блізкую паляну, каб абысьці палахлівых птушак па роўным месцы. Але кулут схапіў яго за рукаў:
    - Пачакай. Глядзі - бык.
    Воддаль, з таго боку, куды ўцякалі курапаткі, напярэймы хлопцам сунуўся тоўсты пярэсты бык. Ні быкоў, ні кароў хлопцы аж ад Байдонавых статкаў не бачылі, але гэта была не прычына, каб чакаць:
    - Ну і што?
    - Дзіўны нейкі бык!
    - Чым жа дзіўны?
    - Шасьціногі!
    Андрэй ашалела зірнуў на кулута, потым на быка.
    Сапраўды: пад брухам у быка віднеліся быццам б яшчэ дзьве канечнасьці. Яны таксама рухаліся, нібыта бык і імі перабіраў, толькі не ў лад з законнымі. Але гэта незвычайнай жывёліне, не замінала: не спатыкалася і ногі не заплятала. Ішоў бык не сьпяшаючыся, паволі. Спыніўся, нахіліў галаў да купіны, матлянуў пысай, ірвучы заціснутую ў зубах леташнюю траву. Курапаткі, якія спачатку былі забаяліся быка, супакоіліся і вярнуліся да свайго звычнага занятку - абклёўваць пупышкі. Тры-чатыры падпархнулі нават зусім да рагатага госьця. Раптам з-пад бруха быка выляцела страла і прабіла наскрозь курапатку, за ёй другая. Бык ступіў уперад некалькі крокаў, закрыўшы сабой забітых птушак, якіх, зьвязаўшы за лапкі, нехта перакінуў праз яго сьпіну. Ізноў спыніўся ля купіны бык, зноў аказалася побач дурная птушка з курынымі мазгамі, і ізноў тонка сьвіснула страла.
    - Сапраўдны паляўнічы бык. Не горшы за сабаку! - з захапленьнем прашаптаў кулут.
    Цяпер ужо і Андрэй зразумеў, што перад імі бык, нацяганы на здабычу. Для паляваньня на курапатак ён, можа, быў і лепшы за сабаку, якая адну задушыць, а рэштку спудзіць. Быка ж незнаёмыя з такім падступствам птушкі проста не бралі на вока. Ходзіць тут - ну і хай сабе ходзіць, месцы, маўляў, усім хопіць.
    Вядома, бык не сам прывучыўся да гэтай справы і цяпер страляў не сам. За ім хаваўся нехта той, каму належалі лішнія для быка ногі. Андрэя разьбірала цікаўнасьць: хто там хітруе? І ў кулута гарэлі вочы. Хлопцы нават забыліся, што паляўнічы бык перахоплівае іх уласную здабычу. Забыліся, што ўсе апошнія дні стараліся не трапляцца на вочы людзям. Паразяўлялі раты, нібыта не будучыя мужы, а курапаткі.
    А бык набліжаўся і набліжаўся, і расла на яго пярэстай сьпіне белая гара здабычы. Ён даўно ўжо павярнуўся да хлопцаў мордай, але хто за ім хаваўся, так і не было відаць - спрытна хаваўся.
    Андрэй штурхануў сябра локцем – ці не час даваць драла? Хто ведае, куды паляціць з-за пярэстага быдла чарговая страла? Можа, якраз у іх! І кулут адчуў, што навісла небясьпека, тузануўся, але ў гэтае міг бык адскочыў убок, і перад хлопцамі вырасла даўжэзная жанчына з вадаспадам агатавых валасоў, што аж да пояса зьмяіліся па грудзях, з вогненнымі чорнымі вачыма. Гэтыя вочы сьлізганулі безуважна па Андрэі, а ў кулута ўпіліся:
   - Стой. Ідзі сюды. За мной!
    І Брат, няўмела перастаўляючы ногі, як з камянямі на іх, не паварочваючы ў бакі галавы, не апускаючы нязграбна паднятых рук, не гаворачы ні словы, рушыў да яе!

                                                             РАЗЬДЗЕЛ  ДЗЕВЯТЫ
                                                         “ЖАРАБОК”  İ  “КРЫЛЫ”
    Упершыню такое бачыў Андрэй: зірнулі на чалавека, і пайшоў на позірку том, як на павадку.
    Вядзьмарка спыніцца - і ён стаіць. Паскорыць крок - аж падскоквае, як шчаня, не адстае. Паспрабаваў Андрэй за крысо утрымаць - куды там! Сілай наліўся кулут - быццам не хлопец, а бык трацяк. А вочы сумныя-сумныя - адразу відно: не па сваёй волі брыдзе.
   - Браце! Спыніся! Браце! – заенчыў Андрэй. Кулут на гэта - ні слова. Маўчыць, бы язык адцялі. А вядзьмарка праз плячо Андрэю:
    - Ідзі. Ідзі адсюль. Прэч!
    Як жа ён пойдзе ён прэч, калі Брат у бяду трапіў? Можна сказаць, адзіная блізкая душа на ўсім свеце!
    Так і рухаліся: наперадзе бык з гарой здабычы, за ім кудла - тая, за ёй - кулут, а за ўсімі імі - Андрэй. Перайшлі паляну, спусьціліся ў вузкую рэчку, падняліся ў густы лазьняк - увесь гэты час Андрэй з адчаем чакаў, калі ж, нарэшце, кулут абернецца да яго, калі сыдзе з твару Брата гэтая злавесная пакора. А жанчына, нібы і на плячах яе былі вочы, не аглядаючыся, кінула:
    - Прэч, нучча, прэч! Тут не твой род, не твая радня!
    Дрыжыкі прабеглі па целе Андрэя, але ён, і дрыжучы не адставаў. У яго ўзьнікла думка зьбіць Брата з ног і пхнуць тварам у сьнег - можа, тады схамянецца, прачнецца ад жудаснага сну на ходу, з адкрытымі вачыма? Ён пачаў выбіраць момант. “Вунь у той канаве”, - рашыў. Але вядзьмарка быццам думкі падслухвала:
    - Нахо, уперад! За рагатым!
    І кулут паслухмяна абышоў яе, нават узяўся за бычыны хвост, каб не зьбіцца з дарогі. Андрэй са злосьцю плюнуў пад ногі. Цяпер кулута ад яго засланяла сьпіна вядзьмаркі з распушчанымі валасамі..
    Пракрочылі яшчэ адзін рэдкі лазьняк, яшчэ адну паляну. Паказалася ўрага. Бык, забачыўшы яе, прысьпешыў крок. Сьледам хутчэй затрухаў кулут. Жвавей заходзіла плынь валасоў перад вачыма Андрэя. Андрэй і сам наддаў ходы - спатыкнуўся і ўпаў, прабіўшы рукамі сьнег да зямлі. Ускочыў, падняў да вачэй рукі - з костачак пальцаў сачылася кроў.
    Бык страсянуўся, скінуў здабычу да ўваходу і пайшоў сабе далей – на папас. Кулут затаптаўся ў нерашучасьці, не ведаючы, што рабіць.
    - Вазьмі палову птушак і нясі ў жытло.
    Кулут выбраў бярэмя курапатак, адкінуў дзьверцы і ступіў ва ўрагу... І каб на месцы Андрэя быў чалавек болей баязьлівы, калі б не рушыў ён за Братам, то болей ўжо ніколі б яго не ўбачыў.
    - А ты куды? Прэч! Я кажу: прэч! Ты мне не патрэбны!
    - А ён? Ён нашто табе? - задзірліва падняўшы галаву, кінуў Андрэй.
    Мой хвост 85 памёр. Мне патрэбны хвост. Шаману нельга без хваста.
    - А двух хвастоў не хочаш?
    - Ты не патрэбны. Ты чужы. Чужой веры. Прэч! - адрэзала шаманка, відаць, прыняўшы словы хлопца за просьбу ўзяць і яго ў “хвасты”.
    - Не бачыць табе таго хваста, як уласных вушэй! - раззлаваўся Андрэй.
    - Што? - прасіпела шаманка, упіўшыся ў яго вогненна-чорнымі зрэнкамі. - Здаецца мне, што ты нічога не чуў пра шаманку Дзелэрыер. Ты, здаецца, не чуў, што яна без нажа і сякеры можа любога чалавека расьпілаваць на тысячу кавалкаў і ні водным не падавіцца? Ты, здаецца, не чуў, што яна без стралы і кап’я можа прабіць любое тлустае сэрца на адлегласьці ў дзьвесьце крокаў?
    - Таго ніхто не ўмее і ты не ўмееш! - крыкнуў Андрэй, хоць сэрца і правальвалася куды ў пяткі.
    - Ха-ха-ха! - загула сьмехам шаманка. - Ну, адыдзіся на дзьвесьце крокаў! Праверым!
    - Я нікуды не пайду, пакуль ты не аддасі Брата!
    - Ха-ха-ха! Чарвяк-чалавек, з каменнымі лыжкамі замест вушэй. Ты ці чуў, няшчасны, колькі адзяраеў 86 да шаманкі Дзелэрыер прылятае на баль? Ты ці чуў, што на небе мой муж - Улуу-таён трохценны, дзевяцівогненны ў шэрсьці на сьвет нарадзіўся?
    - І мядзьведжай шэрсьці я не баяўся!
    - Не баяўся? Ну, заходзь, заходзь, - злавесна выскаліўшы зубы, расхінула дзьверы насьцеж шаманка.
    Андрэй замёр у нерашучасьці. Яму адразу прыгадаліся тыя дзьве урагі з мерцьвякамі, у якіх прыйшлося пабыць. Страшна было там, аж валасы ўставалі пад шапкай. У жытле ж шаманкі, як яна хвалілася, прыляталі не нябожчыкі, па сутнасьці бяскрыўдныя, а жывыя д’яблы, што маглі зрабіць з чалавекам чаго хацелі. Андрэю здалося нават, што дымавую адтуліну раптам закрыў цень і ва ўрагу звалілася нешта, лапочучы крыламі.
    - Усё зразумеў, няшчасны? Ідзі, да сваіх ідзі, пакуль цэлы, - і шаманка Дзелэрыер выцягнула руку туды, куды, па яе думку, павінен быў ісьці гэты ўпарты нучча.
    Трэба ісьці... Трэба бегчы... - ліхаманкава думаў Андрэй, - А то позна будзе. Толькі як жа Брат? Сярод чарцей зусім адзін застанецца!”
    Ён сьціснуў зубы і, ледзь задраўшы зьмярцьвелую нагу, пераступіў высокі парог. Сьледам, штурхануўшы яго ў патыліцу цяжкім дыханьнем, перавалілася гаспадыня. Тут жа, нібы хехекнуўшы, рыпнулі дзьверы, вяртаючыся на месца.
    Такога Андрэй не бачыў яшчэ ні ў аніводным жытле: усе апорныя жэрдкі урагі і папярочныя былі ўвешаныя галовамі зьвяроў. Насупраць уваходу шчэрыў жоўтыя іклы мядзьведзь; побач з ім набычваў рагаты лоб сахаты; з-за слупа выглядаў ліс, а далей і вакол - собалі, расамахі, маленечкі гарнастайчык і шыракагруды ваўчара... І ніводнага добрага, мілага, прыязнага стварэньня: нават заяц, пад якім, скурчыўшыся, сядзеў кулут, і той выглядаў ненажэрным зубатым страшыдлам.
    - То мае сябры магутныя! Мае памочнікі верныя! Разам смажым і жарэм ворагаў нашых! - абвясьціла шаманка, абвёўшы зьвярыныя морды рукой.
    Раптам накінулася на кулута:
    - Нахо, што расьсеўся савою-птушкай, днём засынаеш? Агонь патух, сябры мае памочнікі мерзнуць. Дровы сухія смалістыя на ачаг кладзі!
    Кулут не марудзячы ўстаў і пачаў цягаць з кута на ачаг дровы. Андрэй адразу ўспомніў, як разам з ім ламаў лясіны ва уразе Байдона, як Байдон шпурнуў у Брата батыёй. “І вядзьмарка такая ж. Не хвост патрэбны ёй, а халоп. Захалопіць хоча”, - з нянавісьцю падумаў ён.
    - Дух сьвяшчэннага агню майго Аан-Уххан чырвонабароды, Хатан-Тэмерыя шумнамоўны! - урачыста загаварыла шаманка. - Прачніся-устань, дапамажы майму дыханьню вогненнаму распаліць ачаг, сагрэць урагу тваю!
    Яна дзьмухнула на дровы, што наваліў кулут, і ламачча абвілі шырокія жоўтыя пасмы. Андрэй здрыгануўся і мімаволі закрыў твар локцем.
    - Аан-Уххан рудабароды, Хатан-Тэмерыя шумнамоўны, пачуў ты мяне, дзякую! Прымі душы птушак белых, незапэцканых, чыстадзюбых!
    Яна падняла за ногі курапатку, наблізіла да ачага і дзьмухнула. Пер’е белаю плыньню лінулася ў агонь. Андрэй, не верачы, працёр вочы: шаманка ўздымала ўжо другую курапатку. Запахла паленым пяром. Агонь набраў чырвані і загуў. Чорны слуп дыму хутка пабег уверх.
   - Дзякую-дзякую, Аан-Уххан, шаную, шаную, Хатан-Тэмерыя! Зрабі яшчэ паслугу: не дай, каб сяброўка твая верная, шаманка Дзелэрыер каменнае мерзлае стылае мяса грызла не ваўчынымі сваімі зубамі! Укладзі агонь у вантробы здабычы маёй, якою з табой дзялюся! Прыпячы да сярэдзіны тонкіх касьцей, да мозгу тоўстых касьцей!
    І абшчыпаныя курапаткі, што гірляндай віселі над ачагом, асьвяціліся знутры, нібыта і праўда нехта сунуў ім у жываты па палаючай галавешцы. У Андрэя зьлёгку закруцілася ў галаве. Але шаманка, на шчасьце, хацела есьці і на гэтым перапыніла дождж дзівосаў.
    Чараўніца так хутка зьела першую курапатку, што Андрэю здалося нават: праглынула. Крэкнуў кулут. Гэта быў першы гук, што вырваўся з яго грудзей ад таго моманту, калі пачуў суровыя словы: “Стой. Ідзі сюды. За мной!” Відавочна, так ужо падвяло жывот, што ўлада чар пачала слабець. Шаманка востра зірнула на яго і шпурнула курапатку:
    - Жары!
    Перш чым паказаць смажаніне зубы, кулут працягнуў руку да Андрэя і замычэў. Трэба думаць, ён хацеў сказаць гаспадыні, што Андрэй галодны таксама. І ў здранцьвеньні мазгоў не забыў пра сябра! У Андрэя ад жалю да Брата сьцялася сэрца, і ён цьвёрда рашыў, што адзін далей не пойдзе.
    Тут і яму на калені чмякнулася гарачая дзічына. Як ні кусаўся голад, перш-наперш Андрэй разламаў птушку, каб выкінуць галавешку, бо дабраўшыся да яе, можна было апячыся. Якім жа было яго зьдзіўленьне і нават расчараваньне, калі ўбачыў, што ніякай галавешкі няма, а курапатка ў сярэдзіне сырая! Адначасова Андрэй адчуў і палёгку, бо зразумеў, што чарадзейства вядзьмаркі, відаць, не такое ўжо і ўсемагутнае! Ён павесялеў і ўзяўся за яду.
    Шаманка, мабыць, адразу здагадалася, што настрой у маладога нуччы зьмяніўся.
   - Ну, паеў, набіў бруха, насыціўся на месяц - ідзі, - раздражнёна загадала яна.
    - Без Брата не пайду. Аддай Брата. Ён табе не халоп, - цьвёрда сказаў Андрэй.
    - Сьмешны ты, чарвяк-чалавек! Упарцісься, упіраесься, а карысьці, здабытку? Думаеш, лічыш, пойдзе ён цяпер за табой, адной з шаманкай яды наеўшыся? Ну, спрабуй, старайся, клікай, заві за сабой! Дазваляю! Пойдзе – хай ідзе! Адпушчу!
    - Браце, - дрыжачым голасам паклікаў Андрэй, - хадзем! Яна адпускае! Што ж ты сядзіш? Хадзем!
    Але кулут як нібыта і не чуў. Ён распраўляўся з другой курапаткай.
    - Што маўчыш? Слова скажы!
    - Ён табе скажа зараз, - выскалілася вядзьмарка. - Нахо! Скажы яму: прэч!
    Кулут ускочыў з лавы.
   - Прэч! – прагнявіў ён з набітым ротам і паказаў на дзверы.
    - Ты чужы! - падказвала шаманка.
    - Ты чужы!
    - Ідзі сваёй дарогай, да сваіх!
    - Ідзі сваёй дарогай, да сваіх! - выразна паўтарыў кулут, нарэшце, пракаўтнуўшы кусок.
    - Сам ты ідзі да д’ябла! - не вытрымаў Андрэй і разрумзаўся ад крыўды. Суцяшаць яго ніхто не стаў.
    - Цяпер ты бачыш, нахо, - ледзь не з ласкай прамовіла шаманка, калі хлопец сьціх, - табе тут рабіць няма чаго! Быў табе сябар, а стаў мне хвост. Падрасьце - мужам зраблю. Будзе дажыве, - зарагатала яна. - Быць мужам такой шаноўнай жанчыны, як я - вялікае шчасьце. А з табой бадзяцца - што за радасьць? Ты яму знойдзеш такую выдатную жанчыну, як я? Ідзі, нахо!
    - Не пайду! - адрэзаў Андрэй.- Не пайду адзін!
    - А! - заекатала вядзьмарка. - Ты, аказваецца, яшчэ не бачыў шаманкі Дзелэрыер у яе галоўным абліччы. Ты, аказваецца, яшчэ не чуў яе галоўных апекуноў! Ты, аказваецца, яшчэ не нюхаў зямлі з-пад іх кіпцюроў!
    Яна забегала вакол ачага, потым спынілася з узьнятымі рукамі. Андрэй атарапеў - на шаманцы зьявілася зусім іншае адзеньне, а калі і як гэта адбылося, ён не заўважыў. Усё яно было абвешанае бразготкамі і званкамі; на грудзях зьзяў вялізны медны круг - як сонца, на боку срабрысты - як поўня. Зьлева на грудзях палова меднага чалавека з левай рукой і нагой, справа - палова правая. Ад пояса ўніз скураная кашуля шаманкі пераходзіла ў матузы, такія густыя, што праз іх не было відаць каленяў. У левай руцэ, рассыпаючы звон, круціўся авальны бубен, у правай хадзіў хадуном былаях 87 з ваўчынай галавой.
    - Духі ніжняга неба і аблокаў верхніх, - пачала Дзелэрыер, страсянуўшы плячамі і тройчы ўдарыўшы былаяхом у бубен, аж у Андрэя вушы заклала. - Духі мораў шаманскіх, шаманскіх прадоньняў! Ты, шаноўны мой муж Улуу-таён, з зубамі, што вілы! Ты, магутны мой убай Ардзян-Дулай з кіпцюрамі-нажамі! Ты, мая маці Ілбіс-Кыга, багіня вайны, крывавае сэрца! Ты, эджый 88 мая Ала-Бурай, што нарадзілася з калодкаю на нагах! Вы, Ёгюр, Албан, Умар-Тангара! Усіх заву, заклінаю! Памажыце чорным блішчастым крылам маім узняцца над зямлёй! Я! Памажыце беламу жарабцу майму над зямлёй праскакаць!
    “Крылы... Дзе крылы? Дзе жарабок?” - мільганула ў галаве Андрэя. Тут, нібыта адказваючы яму, шаманка паклала ля ног бубен з былаяхам, перакінула на грудзі валасы і стала, лашчачы, перабіраць іх:
    - О-о, мае хмарападобныя крылы з жалезнага пер’я! Вас кавалі на дзевяці кавадлах, гартавалі ў дзевяці морах падземныя кавалі: жалезнарукі Кыдай-Бахсы, жалезнавокі Лэкэ-Бырах, жалезнагаловы Цімір-Цёбё. Вас агонь не бярэ і нож не рэжа. Аднаго не хапае вам, каб падымаць ў неба - паветра. Дзядзюхны-цётухны мае, сёстры-браты мае, вы прыйдзіце-прыляціце, дайце крылам маім паветра!
    Потым адкінула валасы назад, узяла бубен:
    - О-о, мой конь, жарабок, мой скакун сямігодак громакапытны! Мне цябе падарыў-паднёс сам конскі бог беламалочны Дзесягей-таён! Мне цябе гадавалі чатыры шчасьлівых сыны, шэсьць удачлівых дачок яго! Ногі твае каменныя, сэрца крывавае, жылы жалезныя! Аднаго не хапае табе: напрамку. Мой убай Дзесягей-таён! Сёстры-браты мае! Вы прыйдзіце-прыляціце, гадаванцу свайму дайце напрамак!
    “Яна называе валасы крыламі, а бубен канём... - зразумеў Андрэй. - Ды чаму?” Усё пачало блытацца ў яго галаве.
    - Ага! Прыйшлі, прыляцелі! - завіскатала шаманка. - Усіх бачу, дзякую ўсім! Зараз я стану зьверам лясным, птушкай паднябеснай, кратом земляным, рыбай з наадваротнай лускай!
    І перад затуманеным зрокам Андрэя пайшло тварыцца ўжо сапраўднае, неверагоднае чарадзейства. Жанчына ператварылася ў лісу, якая тройчы аббегла вакол ачага, па дарозе абнюхаўшы Андрэевы тарбосы, белай савой успырхнула да дымавой адтуліны, чорным кратом укапалася ў гліну падлогі, а вынырнуўшы, паплыла ў паветры зубастай рыбінай з трохканцовай лускай, скіраванай так, што калі б шаманка дазволіла тую рыбіну чысьціць, пачынаць лепш было б не ад хваста, а ад галавы. Потым зноў стала чалавекам, у руках блішчэў даўжэзны нож. Шаманка ўзмахнула ім і ўбіла сабе ў жывот; чвэрць ляза выйшла на сьпіне праз шаманскі каптан. Памарудзіўшы, рэзка вырвала нож - лязо не блішчэла ўжо: яго пакрывала іржа. Андрэй без аглядкі кінуўся з урагі і пляснуўся тварам у сумёт на паўночным яе боку. І такая калаціла яго ліхаманка, што ямку ў сьнезе выбіў носам.
    “Не вярнуся... Не... - сьвідравала думка. - У мяне дарога свая, пайду да сваіх...” Ён устаў, агледзеў навакольле невідушчымі вачыма. І адзінае, што ўбачыў - сонца. чырванашчокае, нетаропкае, яно апускалася за тайгу. Недзе блізка ўжо шастала ноч. Кінуць Брата, пайсьці - гэта значыла і сёньняшнюю, і ўсе астатнія да астрога ночы гараваць ля вогнішча аднаму. А Брат застанецца адзін пасярод незьлічонага мноства чарцей... Андрэй не мог разабрацца нават, каго яму больш шкада: сябе ці Брата. “Гінуць, так разам. А можа, і жывыя застанёмся”, - рашыў ён.
    Шаманка, як убачыла яго зноў, так і села.
    - Ты яшчэ тут? Я думала, уцёк, а ты да ветру? - расчаравана ўсклікнула яна. Была ўжо ў звычайным сваім адзеньні, без бразготак і матузоў.
    Андрэй моўчкі апусьціўся на арон. Ногі яго не трымалі.
    - Праўду кажуць, што нуччу шаман не зьесьць. У мерзлую елку ператвараецеся, зубы не бяруць. Другі раз спрабую - не выходзіць. Ды Пангарада-таён сам вяшчун, муж з дыханнем дымна-вогненным, думкі ўгадвае ён, а ты хто? Чарвяк хоць і двое б сэрцаў меў, усё адно чарвяк. У чым абарона твая?
   - Пангарада? Хто такі Пангарада? - вырвалася ў Андрэя. Не вытрываў: ізноў узьнікла гэтае незразумелае імя.
    - Пангарада-таён - чалавек вялікі, магутны, як лістоўнічнае дрэва ў сто гадоў. Ці табе пра яго пытацца, малакасос? Ён дыханьнем сваім чорна-дымным цябе за тайгу адшыбне, пальцам адным клюбы табе пераламае. З дня на дзень чакаю Пангараду-таёна. Ваду страшную добрую мае, за шкуркі дае. Павесялюся з Пангарадой-таёнам! Убачыш яго, будзе раніцай прыедзе, а як вечарам - ужо не ўбачыш, бо да вечара не дажывеш. Што сёньня было - чвэрць таго, што ўмею, была, заўтра палова будзе, а табе і паловы хопіць. Сьпі, калі засьнеш, бо ноч настала. Нахо! Дроў на ачаг на мой шырокаполымны ўскінь! На запас прынясі!
    Кулут пайшоў з урагі па дровы. Самы раз было выбегчы за ім і разварушыць яго, угаварыць, пакуль аддзелены ён ад шаманкі хаця б бяроставай абаронай. Але ногі наліліся раптам непад’ёмным цяжарам, павекі самі сабой апусьціліся, і галава Андрэя са стукам упала на жэрдкі арона. Цяпер шаманка магла рабіць з ім што хацела, але і сама, відавочна, стамілася да канца. Паволі перастаўляючы ногі, даклыпала да свайго арона, завешанага заечай коўдрай, і звалілася таксама.
    Доўга спаў ці не, і ўвогуле спаў ці страціў прытомнасьць - гэтага потым Андрэй не змог бы сказаць. Ачуўся ён ад рыпеньня і груку дзьвярэй. Разьляпіў непаслухмяныя павекі. Пры няроўным сьвятле ачага - то разьлівалася яно па ўсёй уразе, то нікла - кулут цягаў ламачча. Шаманка сказала яму: “На запас прынясі”, а “хопіць” не сказала, заснула, і ён цягаў іх праз усю ноч. Галіны, жардзіны і цэлыя дрэўцы грувасьціліся капой, займаючы ўжо ледзь не палову урагі. Рукамі, абдзёртымі да крыві, ён час ад часу сьціраў з ілба пот, і твар яго ператварыўся ў барвова-чорную скуру, няўмела, нядбайна зьдзёртую з толькі што забітага зайца.
    - Браце, - паклікаў ціха Андрэй, - што ты робіш? Канчай. Вугольчык у дровы твае трапіць - урага прахам пойдзе!
    Кулут не адгукнуўся, не спыніўся. Быццам і не пачуў. Нахіліўся, рупна паправіў камель, што выпіраў, з кучы.
    - Браце, - галасьней сказаў Андрэй, - пойдзем давай! Яна сьпіць! Яна не дагоніць нас!
    І на гэта кулут не зьвярнуў ніякай ўвагі. Зачараваны, закляты д’ябальскай сілай, ён адрываўся ад дроў адно на такі час, які патрабаваўся на тое, каб выйсьці з урагі. Увесь астатні ён выцягваў з-пад сьнегу, насіў ва урагу і тут складваў і ўмінаў дровы. Тарбасы шорхалі, дзьверы рыпелі і грукалі, трашчала сучча, якое ламалі, і страшны цень кулута, то з жардзінаю на плячы, то з цэлым дрэвам гуляў, выгінаючыся, на круглай сьцяне.
    Болей Андрэй кулута не клікаў, бо ўпэўніўся: бескарысна. Каб вярнуць да жыцьця заклятага, трэба валодаць не меншаю сілай, чым той, хто заклінаў. Быць бы самому шаманам з чорнадымным дыханьнем, як Пангарада!
    Пангарада... Андрэй задумаўся. Што ён за чалавек, гэты шаман з нязвыклым імем? Ён не яколец, нучча - так сказала Дзелэрыер. Кавалі майструюць яму куях, шаманка рыхтуе шкуркі, за якія Пангарада плаціць “страшнай добрай вадой”. Ведама, не шаман, раз зьбірае шкуркі. Хто ж ён: ясатчык, як бацька? Ох, як слаўна было б тады сустрэцца з ім! Ды наўрад. Не чуў Андрэй у астрогу пра ясатчыка Пангараду. Пангарада, відавочна, зьбірае пушніну не для цара – для сябе. Швэндаюцца ж па тайзе такія. У Байдона адзін пабыў – перахапіў ясак ды яшчэ ілжывую граматку даў, быццам забрал не ён, а Андрэеў бацька. Той, відаць, не Пангарада, бо Байдон імя такога не назваў, а якольцы добра ведаюць Пангараду. Шкуркі зьбіраць для сябе - злачынства, караецца сьмерцю. І калі Пангарада сапраўды зьбірае, то яму зусім не ўсё адно, будзе ведаць пра тое хлопчык з астрога ці не. Будзе ведаць - тады гэты самы Пангарада зробіць усе, каб хлапчук не дайшоў да астрога. А як зрабіць гэта прасьцей? Забіць – як жа яшчэ!
    Вецер дунуў з адкрытых дзьвярэй - Андрэй здрыгануўся. Пангарада будзе тут з дня на дзень, можа, нават заўтра раніцой! Трэба, трэба бегчы адгэтуль як мага хутчэй! Але як зьняць закляцьце з Брата?
    Як яго зьнімеш. Быў бы якольцам, хоць штосьці б ведаў. Хаця не. Быў бы якольцам - сам бы ў халопства трапіў. Што не яколец - ратуе, але так не будзе і потым. Можа, кроплі якой не хапіла, каб звар’яцець. А заўтра вядзьмарка ўсё пачне спачатку.
    Дзе яе сіла, слабасьць дзе? Як там у казках: сьмерць Кашчэя на канцу іголкі, іголка ў яйку, яйка ў качцы, качка... Стой! Ёсьць такая голка ў шаманкі. Гэта яе бубен!
    Андрэй задыхнуўся аж ад нечаканага адкрыцьця. Бубен, вядома ж, бубен! Конь яе, жарабок, скакун! Ды яшчэ валасы. “Крылы”. Эх, каб раптам не засталося ў яе ні таго, ні другога!
    Ён устаў, дрыжучы ўсім целам, павярнуўся туды, дзе спала - а можа, і не спала - шаманка. Полаг заечы яе быў закрыты. Бубен... Куды яна яго падзела? Не пад падушку ж? Бубен звычайна вешаюць, гэта ясна. Андрэй падняў галаву і ўбачыў яго - бубен вісеў над ложам шаманкі, вышэй за полаг. З яе ростам павесіць так высока нічога не каштавала. Як жа да яго дацягнуцца, зьняць? А зрэшты, навошта здымаць?
    Ён падышоў да ламачча, што нацягаў кулут, і з-пад яго выцягнуў даўгую тонкую жардзіну. Дастаў з-за халявы нож, падараваны кулутам, з кішэні - раменьчык, падараваны на ўсякі выпадак дзедам Амелькам. Прыкруціў тронкі нажа да жардзіны. Падкраўся на дыбачках да полага і ўзьняў сваю рагаціну да бубна. Прымерыўся і асьцярожна крануў пасярод. Званочкі тонка бразнулі. Тады, каб ужо скончыць усё адным махам, Андрэй тыцкануў нажом - хай грыміць! - як пад сэрца мядзьведзя. Скура з трэскам разышлася, і нож увайшоў у бяросту за бубнам. За сьпінай Андрэя ціха вохнуў кулут, выпусьціў з рук бярэмя - Андрэй зразумеў гэта па трэску сучча. Бубен перадсьмяротна ікнуў усімі бразготкамі і замаўчаў. Андрэй пядзя за пядзяй пайшоў назад, трымаючы бубен на нажы. Ён ішоў назад і ўгаворваў рукі, каб не дрыжалі. Асьцярожна і плаўна апусьціў на дол гэтую нізку звонкага мэталю, вызваліў рагаціну і адвязаў нож. Азірнуўся - кулут стаяў за ачагом, падняўшы да грудзей далоні, і з цікавасьцю сачыў за ім. Чалавечае аджывала ў яго запалых вачах! Андрэй бязгучна адняў полаг. На ароне тварам уверх, скалячы белыя зубы, спала вядзьмарка. З падушкі на зямлю чорнай гнілою рэчкай сьцякалі валасы.

                                                              РАЗЬДЗЕЛ  ДЗЕСЯТЫ
                                                   ЖУК  ВİЛУЙСКİ,  ЛЕНСКİ  ЖУК
    Над Якольскай зямелькай стаяла празрыстая ранішняя цішыня.
    Гэта была не магільная ціша зімовага здранцьвеньня. Гэта была цішыня сонечная, вясновая. цёплая цішыня. Цішыня адпачынку прыроды пасьля цяжкай барацьбы за жыцьцё.
    Птушкі яшчэ не сьпяваюць - не прыляцелі. Дрэвы яшчэ не шумяць - без лісьця, а лістоўніцы без голак. Ручаі не цурчаць - не напоўніліся вадой. Але ўсё гэта не за гарою.
    Што не сьпяваюць птушкі – такой бяды. Галоўнае - што ручаі не цурчаць. Бо гумавых ботаў тады не толькі ў Якуціі - і ва ўсім сьвеце не было.
    Ідуць хлопцы нашы пад вясновым сонейкам па бясконцым беразе Вілюя. З берагу сьнег сышоў ужо, сьцёк на лёд і там зьмёрз. У лесе, балоцінах сьнег ляжыць, растае паціху. Тая вада ў нізінах зьбіраецца. Прыйдзе дзень - ліне ў пратокі, забурліць Вілюй і накрые бераг свой, як кажуць, з галавой. А пакуль - ільсьніцца крыху адпацелая сьпіна Вілюя. Сьнегу на лёдзе ўжо няма: часткай у неба парай пайшоў, часткаю, днём растаючы, начамі лёдам стаў. Адламі ад краю лядзяш, пусьці па Вілюю - будзе зьвінець да таго берага. Жвір абмыты, жоўценькі, як яечня, высах зьверху, шорхае пад нагамі. А паспрабуй, капні, яго мыском тарбоса - капнеш неглыбока, пад сяйвом сухога пяску – пясок заледзянелы, каменны.
    Ідуць хлопцы сабе, ідуць. Зрэдку дарогу ледзяныя языкі прытокаў пераймаюць. Але гэта пакуль што дробязь: разьбяжысься як сьлед, станеш на гэтым беразе на лёд, і вось ён - другі бераг. Толькі потым нейкі час сьляды твае на пяску мокрыя і да тарбосаў пясчынкі ліпнуць.
    Добра так ісьці, ні аб чым асаблівым не думаць. Нават самае страшнае, і тое галовы не клюе: так і здаецца, што ўсё яно - адзаду. Так і хочацца пажартаваць:
    - Ведаеш, Браце, здаецца мне: шкадуеш усё ж, што я цябе ад Дзелэрыер зьвёў. Не быць табе цяпер мужам такой шаноўнай жанчыны!
    - Глядзі, не надта сьмейся! Пачуе - дагоніць!
    - Пакуль кудлы не адгадуе, не страшна! Ды і не столькі сілы ў яе, колькі падману. Праўда, ці што, курапатак з нутры пякла? Сырыя былі. У зямлю кратом хадзіла, а накапанага нічога не было. Марачэньне то!
    Трэба сказаць, што Андрэй, хаця і не мог ведаць слова “гіпноз”, па-свойму вельмі дакладна вызначыў, у чым сіла шаманкі.
    - Глянь-ка: то не яна?
    Кулут показаў пальцам на вялізнага гругана. Той, седзячы на лёдзе, уважліва зазіраў у расколіну, што цягнулася ўздоўж берага. Расколіны гэткія на ўсіх якуцкіх рэках утвараюцца так: на пачатку зімы, калі рака замярзае, воды ў ёй яшчэ дастаткова, а потым, пад лёдам, яна мялее, бо прытокі перамярзаюць і перастаюць, даваць ваду. Сьвежы лёд, яшчэ тонкі, аказваецца вышэй воды, прагінаецца і ўрэшце пад уласным цяжарам падае, ламаючыся па ўсёй даўжыні берага. І атрымліваецца расколіна там, дзе лёд з аднаго боку ляжыць на беразе, а з другога - на вадзе. Пры гэтым на беразе лёд пакаты - як сам бераг. Можаш сесьці пры жаданьні і зьехаць, быццам з горкі!
    Хлопцы так і зрабілі. Груган, што ўжо засоўваў дзюбу ў расколіну, незадаволена зірнуў на іх і адляцеў. Тут і ўбачылі Андрэй і кулут, што ў расколіне нешта чырванее. Гэта быў буйны вадзяны жук. Як і адкуль ён трапіў туды - незразумела, бо воды ў расколіне не было. Можа, з пяску вылез? А можа, проста тут, у расколіне, пад сьнегам і перазімаваў? Цяпер сьнег растаў, у расколіне ад сонца пясок нагрэўся, як у хаце на падваконьні, і жук прачынаўся. Ён паварушыў адной лапкай, другой, потым галавой і рушыў па расколіне - можа, шукаючы вады.
    Поўз ён, вядома, марудна, валочачы брушка, і па пяску за ім зьмяіўся вільготны сьлед. Але хутка вяшчальнік блізкай паводкі акрэп, падняўся на лапках і пайшоў упэўнена: туп-туп-туп! Хлопцы заварожана сунуўся за ім, не заўважаючы, што расколіна настойліва верне ўправа.
    Жук нарэшце дабраўся да месца, дзе ў расколіне сінела вада, і нырнуў пад лёд. Хлопцы выпрасталіся і, вярнуўшыся з лёду на пясок, пашыбавалі далей. Раптам Андрэй спыніўся, недаўменна ссунуў каўпак на патыліцу:
    - Што такое?
    - А што?
    - На паўдзённае сонца ідзем!
    Утаропіліся ў раку. Тут ледзяная паласа рабіла такі круты паварот, што не заўважыць яго было немагчыма. Да таго ж, яна і шырэйшай стала, можа, удвая, а то і ўтрая - сказаць дакладней было немагчыма, бо хлопцы стаялі занадта нізка. Ад беражка адной ледзяной ці вадзяной вярстой могуць здавацца і дзьве, і пяць.
    - Зразумеў! - усклікнуў Андрэй. - Лена-рака! Лена! Мы дайшлі да Лены! Вілуйскі жук прывёў нас у Лену!
    І абодва заскакалі - аж задыміліся твары: апрануты па-зімоваму, а сонца вясновае.
    - Лена! Лена! - паўтараў Андрэй, нібыта ўжо дайшлі да астрога. А да яго ж было яшчэ, дарэчы, тры з паловай сотні вёрст. І гэтыя сотні трэба было бегчы як мага шпарчэй, каб пасьпець да паводкі.
    - А можа, то жук ленскі? - выказаў здагадку кулут, калі адсопся. - Дадому вяртаўся.
    - Жук вілуйскі, ленскі жук! - загарлаў Андрэй нешта накшталт песьні.
    - Ленскі жук, вілуйскі жук! – падтрымаў кулут.
    - Эх, перайсьці б на той бераг на ўсякі выпадак! - махнуў рукой Андрэй туды, дзе ў далёкай далечыні зьзялі сьнежныя вяршыні Верхаянскага хрыбта. - Ды рана. Дзед Амелька казаў - сьпярша раку Алдан мінуйце! Ты, Браце, уважлівей улева глядзі: як б нам Алдан не прапусьціць!
    - Не прапусьцім, - пераканана прамовіў кулут. - Чуў я - рака ого!
    Рушылі па Лене. Дыхалася на поўныя грудзі, торба, якую несьлі па чарзе, біла ў плечы сытымі глушцамі, надоечы здабытымі ў беразьняку.
    Яшчэ раз убачыўшы гругана на расколіне, хлопцы адразу скемілі, што чарнюга зноў высачыў жука. І так шкада стала бяскрыўднага плыўца, што прывёў іх на Лену! А груган дзюбай водзіць, цэліць...
    - Кыш! Кыш, пракляты! - закрычаў Андрэй, кідаючыся да гругана.
    - Прэч! Прэч пайшоў! - крычаў і кулут.
    Адагналі чарнаносага. Над расколінай схіліліся - дзе жук? Эх, хлопцы, хлопцы! Бы і вялікія, а як дзеці. Забыліся, у які час жывуць. Галасу з-за жука нарабілі ды яшчэ па баках не глядзяць...
    Ззаду прычуўся тупат цяжкіх капытоў. Сябры спалохана ўскочылі: перад імі ўзвышаліся два коньнікі.