четверг, 1 мая 2014 г.

Іван Ласкоў. Кульга. Паэма. Ч. 1. Койданава. "Кальвіна". 2014.








                                                         КУЛЬГА
                                                           паэма

                                      НІЯК НЕ МАГУ ВЫСВЕТЛІЦЬ
                                      АД САМАГА НАРАДЖЭННЯ,
                                      КАМУ ДАВЕРАНА СПРАВА
                                      УВАСКРАШЭННЯ?
                                      ЦІ НЕЙКАМУ БОГУ, ЦІ ЧОРТУ,
                                      ЦІ ІX БЯЗГЛУЗДАЙ ЧЭЛЯДЗІ,
                                      ШТО 3-ПАД МАГІЛЬНЫХ ПЛІТ ЧАСТА
                                      УСТАЮЦЬ НЕ ЛЮДЗІ, А НЕЛЮДЗІ?
                                                                                    Максім Танк


                                      ЖАЛЕЗНЫ КУЛЬГА

                                       тры тысячы радкоў
                                       пра боль
                                       пра гнеў
                                       пра помсту

                                       боль забітага чалавека
                                       гнеў забітага чалавека
                                       помста забітага чалавека


                                       Ці рэйкі слухаю я, ці кугу* -
                                       Гняце мяне трывога не пустая:
                                       Са школьнай парты думкі пра Кульгу
                                       З абдымкаў-абцугоў не выпускае.

                                       О чалавек, забіты ні за грош,
                                       Ні за свае і ні за продкаў віны -
                                       Згніе пятля, пераржавее нож,
                                       І спрахне той, хто карыстаўся імі.

                                       Ты ў гэта верыў - воч не апускаў,
                                       Ды падвяла святая немінучасць,
                                       І ты яшчэ мільён разоў упаў -
                                       І забяспечыў кату неўміручасць.

                                       Дарма, ці што, так розна з даўніх дзён
                                       Кваліфікуе белы свет калегаў:
                                       Пяток зарэзаў - на табе праклён;
                                       Забіў мільён - бяры жазло стратэгаў.

                                       Не, не прайшоў бы ў геніі бандзюк,
                                       Каб вырашаць пытанне давялося
                                       Тым, хто ў палын засмяглы ці аўсюк
                                       На чорным полі падаў, як калоссе.

                                       Не ўнікнуў бы прысуду ліхадзей
                                       За смерць,
                                                           што нёс і нёс без стомы людзям,
                                       Ды ў тым і месца слабае ў людзей:
                                       Не судзяць мёртвыя. Жывыя судзім!

                                       І я жывы - жывенькі я, хаця
                                       Была карычневая смерць так блізка,
                                       Так абдзімала на зары жыцця, -
                                       Аж калацілася аб столь калыска.

                                       Жывы не мёртвы - шмат чаго ільга:
                                       Зайсці ў кафэ, купіць сяброўцы кветак.
                                       І пра Кульгу (хай на яго Кульга!)
                                       Паразважаць бы мог я так і гэтак.

                                       Ды ў бездань год пры бляску бліскавіц
                                       Зірнуў аднойчы я ва ўпор - не ўпотай.
                                       Як затрапеча зрок, як засмыліць!
                                       І разважаць навек прайшла ахвота.

                                       Ні жыта пышнае, ні чысты бор
                                       Не зарубцуюць мне імгненне тое,
                                       Калі запульсаваў стагоддзяў боль
                                       Перада мною вольтавай дугою.

                                       Ад той начы праз даўкі пыл шляхоў
                                       Вяду сваю так званую калючасць -
                                       Бязмежную нянавісць да Кульгоў
                                       За ненажэрнасць іх і неўміручасць.

                                       О чалавек, зніштожаны Кульгой,
                                       Навечна я з табою непадзельны -
                                       Іду з табою у агонь пякельны,
                                       Іду у бой смяртэльны за табой,

                                                     КАРАГАЧ

                                       Ад зрэнак гонячы сляпую муць,
                                       Поўз па адгор'і - дзе яна, крыніца?
                                       Я ўпарта верыў: варта мне глынуць -
                                       І больш нічым не прыйдзецца лячыцца.

                                       І не даваў ні кропелькі малой
                                       Счарсцвелы крэмень і бугроў, і ямак,
                                       Ды карагач узнёсся над скалой
                                       І мне сабою паказаў напрамак.

                                       Свяціў ён веццем ясным цераз змрок.
                                       Там без вады б ён вырасці не змог.

                                       І круглай, быццам шар зямны, была
                                       Карагача закончаная крона;
                                       На вастрыі магутнага ствала
                                       Ледзь паварочвалася задумённа.

                                       Плыў карагач над чорнай глыбінёй -
                                       Зямлі зялёны сімвал... Божа мілы!
                                       А я лічыў, што слоў сваіх са мной
                                       Дваццатае стагоддзе не пусціла.

                                       Яшчэ народаў розум душыць страх
                                       Прад бажаством, правадыром ці кастай,
                                       Яшчэ зямля стаіць на трох кітах,
                                       Яшчэ Амудар’я ўпадае ў Каспій.

                                       Яшчэ я сам нявольнік-уцякач -
                                       Куды мяце мяне мой лёс нядобры? -
                                       І ўсё ж так быў да глобуса падобны 1
                                       На камянях узрослы карагач.

                                       І я ляжаў, нібыта - напавал,
                                       Вон з галавы нібы, што вось ён-поруч
                                       Той самы найжаданы перавал,
                                       А там, за ім - на бацькаўшчыну поўнач!

                                       І нада мной чужы кажан лунаў,
                                       Маланка злая грала на усходзе,
                                       А я ляжаў і словы ўспамінаў,
                                       Што ў чатырнаццатым забыў стагоддзі.
                                                                     *
                                       На цёплы ствол лягла рука мая,
                                       І я упаў у слодыч ручая.

                                       О карагач, высокі карагач,
                                       Што ты хацеў бы пра мяне дачуцца?
                                       Бягу я быццам, а за мной наўскач.
                                       Без сну бягу - баюся не прачнуцца.

                                       Я не грузін, не турак, не араб,
                                       Не індуіст і не вогнепаклоннік.
                                       Я сам не знаю хто. Я збеглы раб.
                                       Палоннік збеглы я. 3 пялюх палоннік.

                                       Куток мой родны - на якіх вятрах?
                                       Куток мой родны - горы ты ці гоні?
                                       Адно я ведаю: на поўнач шлях.
                                       Мяне ўратуе поўнач ад пагоні!

                                       Адно я ведаю: дайду! Дайду!
                                       Пераадолею агні і воды.
                                       Хай упаду - я дома упаду.
                                       Не хлеба мне.
                                       Свабоды мне! Свабоды!
                                                               *
                                       І я заснуў на горкім палыне,
                                       А сніў салодкую палоску жыта,
                                       І, па-бацькоўску гладзячы мяне,
                                       Мне карагач то з ласкай, то сярдзіта

                                       Так гаварыў: - Забудзь сваю нуду
                                       І мару з галавы пустую выкінь!
                                       Адно пляцеш ты, о дзівак: “Дайду”.
                                       Куды ты дойдзеш, о бядак вялікі?

                                       Пераступі ж прыяцельскі парог
                                       І ўсё займееш, пра якое мроіш.
                                       Вось ліст зялёны — вернасці залог,
                                       Вазьмі яго - і сэрца супакоіш.
                                                                *
                                       Я увайшоў у сне у новы дзень.
                                       А карагач кагосьці зваў галінай,
                                       І вось - ледзь чутны дотык да грудзей,
                                       Бы не рукі, а лапкі мурашынай.

                                       Ліст узяла нячутная рука,
                                       А я ўсхапіўся, быццам ад штуршка.

                                       І ўбачыў я праз ранішні дымок
                                       І глыбіню, з якой уночы выпаўз,
                                       І да скалы прылеплены дамок,
                                       І лапічак травы — авечы выпас.

                                       І сэрца сцялася маё ў камяк,
                                       І я падумаў: што са мною будзе?
                                       На карагач папоўз... Аслаб, размяк!
                                       А тут жа так: дзе дрэвы, там і людзі.

                                       Ды ці ж такая — здольная на здзек?
                                       Перада мной, як сонейка, устала.
                                       Як чалавека: “Хто ты, чалавек?”
                                       Раба, як чалавека, запытала!

                                       Далонькай ценькай песцячы лісток,
                                       Яна чакала, светлая, адказу.
                                       Упершыню мяне чакалі так!
                                       Ах, колькі, божа, “ўпершыню” адразу:

                                       Упершыню за прагу уцячы
                                       Не пагражалі ні бізун, ні яма,
                                       І рысы дзеўчыны без паранджы
                                       Так блізка бачыў першы раз таксама...
                                                                *
                                       То сонца смаліць, то яго чарга -
                                       Бязлітаснага холаду начнога,
                                       Ды перавалакчы да ачага
                                       Адвагі не набралася нябога.

                                       Там паміраў стары. Зусім стары.
                                       Як мох сівы. Яе сівое гора.
                                       Каб не плаціць за поле і арык,
                                       Сто зім назад ён перабраўся ў горы.

                                       За годам год мінаў, як дзень за днём,
                                       Даўно равеснікі пайшлі на неба,
                                       А ён махаў нястомна кетмянём,
                                       Пераціраючы граніт у глебу.

                                       Ён гадаваў авечак, пасвіў коз,
                                       Ды сам карміўся хлебам - ці не з гліны,
                                       А сыр і мяса што паўгода нёс
                                       На торжышча у бліжнюю даліну.

                                       Гарлаў базар, грымеў, як крыгаход,
                                       Глух-слепнуў дзедка і трымаўся ледзьве,
                                       Затое дзевяноста дзевяць год
                                       Вяртаўся ён дамоў са жменькай медзі.

                                       Як часта чуў ён за плячамі смех...
                                       З яго старцы смяяліся! На кпіны
                                       Ён не зважаў. Пусцеў чарговы мех,
                                       І цяжкай медзі большала ў хаціне.

                                       І ўрэшце дзед пералічыў таньга 2,
                                       Падперазаў кашэль з важкой начынкай -
                                       На соты год прыйшоў да ачага
                                       З пятнаццацігадоваю дзяўчынкай.

                                       Ён зжыўся з каменем і камень з ім.
                                       Дзесяцігоддзі не мяняў халата!
                                       Сто год збіраў ён грошы на калым,
                                       Ды назбіраў, бадай што, пазнавата.
                                                                      *
                                       Вось сонечны прамень -
                                                                                     ён б’е у твар,
                                       Вось хлеба скібка і ляжанка з моху -
                                       Пад небам госць ачуньвае патроху,
                                       І у хаціне чэзне гаспадар.

                                       Марудна гасла дзён яго цяпло;
                                       То чуўся стогн з халупы, то рыданне:
                                       Яго ў перадсмяротных сутаргах пякло
                                       Няспраўджанае за сто год жаданне.

                                       Без дай прычыны бы за разам раз
                                       Гукаў ён купленую сваю мару,
                                       Руку ускладваў на дзявочы пас -
                                       Тады цішэў і засынаў памалу.

                                       Яна між намі, дзелячы на двух
                                       Пароўну клопат, лётала - вавёрка,
                                       Ды клікаў дол яго мяцежны дух,
                                       А мне свяціла шчэ адтэрміноўка.

                                       Калі ж пераканаўся ён - канец,
                                       Усё жыцця каменне перацёрта -
                                       Мяне пазваў:
                                                              - Ты ўцёклы раб, хлапец.
                                       Ды ты не раб душою - веру цвёрда!

                                       І я ўцякаў - сто год. Ты мой працяг.
                                       Мой стогадовы пот не быў дарэмным.
                                       Хай не ўсяго - галоўнага дасяг;
                                       Жыў і канаю я не пад’ярэмным!

                                       Бяры дабро маё - дарую я,
                                       Усё ў хаціне і вакол хаціны.
                                       За сто сваіх пабольшыш утрая,
                                       Як не змарнуеш з іх ані гадзіны.
                                                               
                                       Дзяўбі гару, у немачы дзяўбі,
                                       І прыйдзе плён за працу і цярпенне.
                                       Вось так і будуць збеглыя рабы
                                       Вальнець ад пакалення ў пакаленне.
                                                                 *
                                       Я камень біў жалезным кетмянём -
                                       З пляча, з размаху! Ныла-пела цела,
                                       І камень паддаваўся! Дзень за днём
                                       Палоска - спадчына мая - шырэла.

                                       Якое гладкае яно было,
                                       Матыкі стогадовае дзяржанне!
                                       Якое шчасце на мяне плыло
                                       З воч нечаканага майго кахання!

                                       І сам я часам усміхаўся ёй.
                                       Мы прастарэкавалі вельмі мала:
                                       Чакала праца нас - гара гарой,
                                       Яна ў каршэнь абодвух падганяла.
                                                                  *
                                       Вось цішыня, якую - дзень ці ноч -
                                       Ты сам адно матыкаю трывожыш.
                                       Вось дабрыня крыху раскосых воч -
                                       Тых самых, без якіх ты жыць не зможаш.

                                       Вось пад табою - глыбіня без дна,
                                       Вось над табою - вышыня без неба!
                                       І паміж імі - кволая яна,
                                       А без яе ўсё гэта непатрэбна.

                                       О, між нябёсамі і дном яна
                                       З дарог бяды адна умее звесці
                                       Ў незразумелы свет, дзе вышыня
                                       І глыбіня свае мяняюць месцы.
                                                                  *
                                       Крык і храпенне, потнай сілы злосць
                                       І сквапны свіст крывога ятагана -
                                       Так першы раз сустрэў я ягамосць,
                                       Упершыню убачыў Тамерлана.

                                       Ён, як папраўдзе, шчэ не Тамерлан,
                                       Шчэ не кульгае і рука ў парадку,
                                       Ад шчанюкоў яго ні раб, ні пан
                                       Яшчэ не уцякаюць без аглядкі.

                                       Ці шчэ падлетак, ці ужо юнак,
                                       На галаве - цюрбана мяты клунак;
                                       Штаны, палапленыя абы-як...
                                       Што ж, беднасць -
                                                                     першы, ведама, рабунак.

                                       Вось я ляжу, я, звязаны, і ў бок
                                       За разам раз гваздае бот каляны -
                                       Шчэ хлапчукоўскі па памерах бот,
                                       А ўжо ў крыві - крыві маёй каханай.

                                       І мне павек, відаць, не зразумець,
                                       Чаму адразу не саскочыў з крокваў,
                                       Калі, ужо канчаючы павець,
                                       Пачуў цяжар чужых нядобрых крокаў.

                                       Там мёртвы нукер. Я забіў яго.
                                       І рэжа горла гнеў вастрэй аркана —
                                       Так, я паспеў забіць, ды не таго,
                                       Я на зямлі пакінуў Тамерлана.
                                                                *
                                       Але ж і маху даў - якога даў!
                                       Ды ўцям я, хто з іх хто,
                                                                            і - божа мілы! -
                                       Нікога б ён павек не забіваў.
                                       Паўсвету ўратаваў бы ад магілы!

                                       О, як вяроўку блытаў карагач,
                                       Якія слаў бандзюк пракляцці голлю!

                                      Пад чыстым дрэвам стаўшы ўраздзірач,
                                      Што ён за слоўны бруд пускаў на волю!

                                       Сам лез у крону вызваляць аркан.
                                       Ды карагач шпурляў забойцу вобзем!
                                       Ён вецце сек. Тупіўся ятаган:
                                       Не пустазелле сек, не вербалоззе.

                                       Калі ж свайго бандзюк дабіўся нейк
                                       І мне ў пятлі паветра стала мала,
                                       Наўсцяж па дрэве ўсім пранёсся енк -
                                       Сук напалам яно пераламала.

                                       Зноў рве аркан варожая рука,
                                       Зноў у вачах крывавая залева -
                                       І зноў адборнага свайго сука
                                       Святое не пашкадавала дрэва.

                                       І кат-падлетак, жоўты, як пяскі,
                                       Матляў падрапанаю мокрай мордай,
                                       І ападалі з грукатам сукі,
                                       І падаў я, усё яшчэ не мёртвы.

                                       Так на зямлі крышылася зямля -
                                       Быцця аснова, людскасці апора,
                                       Так над зямлёю, бачная здаля,
                                       Вось агалялася яе сурова.

                                                     ГІСТОРЫКІ

                                       Дзесяцігоддзяў пройдзе караван,
                                       Дакладней, пратупоча ліхалецце -
                                       І забіваць прывыкшы Тамерлан
                                       Запрагне асабістага бяссмерця.

                                       А што? Як тут душою ні крыві,
                                       Ні прыбядняйся - дасягненняў маса:
                                       Там - моры морамі людской крыві,
                                       Там - горы горамі людскога мяса.

                                       Ды вось бяда -
                                                                 хоць падай ты, хоць стой,
                                       Бескампрамісны запавет карана:
                                       Паліць - палі партрэты, а вось свой
                                       Займець - малюсенькі! -
                                                                                       не маеш права.

                                       Ужо і сам ты не былы басяк,
                                       Не злы дзядок з мінулым не узорным -
                                       Такіх вышынь бязлітасных дасяг,
                                       Што воўчы бляск вачэй здаецца зорным;

                                       Ужо і ўласнае імя - пад печ,
                                       Як замалую (вырас!) апранаху:
                                       То Сын Алаха, то Алаха Меч,
                                       То вось Надзея - ўсё яго ж, Алаха.

                                       Цяпер бы камень рэзаць, гліну мяць
                                        (Чужымі, справа ясная, рукамі)
                                       Ды позы адпаведныя прымаць.
                                       На жаль! Алах - не дрэмле ён над намі.

                                       Хто б столькі змог яшчэ нарабаваць?
                                       І на: да неўміручасці няўлоўнай
                                       Загадана дарог не выбіраць.
                                       Адна дазволеная: вобраз слоўны.
                                                                  *
                                       Я чую, як забітыя не спяць,
                                       Як раненыя стогнуць у знямозе,
                                       Як дабіраны пёрамі рыпяць
                                       Хвалу тваёй чарговай перамозе.

                                       Шкадую іх! Судзіў жа лёс абраць
                                       Сабе занятак гэтакі няўдзячны:
                                       Пудовыя тамы уласных “прац”
                                       Перарабляй адно ды перайначвай.

                                       Не дагадзіў Надзеі ні адзін:
                                       Як пратакол вядзе Гіяс-ад-дзін,
                                       Аббас-ад-дзін затое балабоніць,
                                       Насір-ад-дзін кроў ручаямі гоніць.

                                       Мазгоў - што тут спрачацца -
                                                                                         не стае,
                                       Ды ацані, Надзея, як старанна
                                       Рыпяць пяром гісторыкі твае,
                                       Або, як сам завеш іх, дабіраны!

                                       Не, недарэмна над жыццём тваім,
                                       Чаруючы, заносілі каламы 3:
                                       Дзе незаслужаных пажараў дым?
                                       Засыпаныя занішто каналы?

                                       Пад пчол гудзенне і завей усхрап,
                                       І золкім раннем, і у цёплы вечар
                                       Чарніла смокчуць іх каламы, каб
                                       Усё тваё табе не гнула плечы.

                                       Ды ўсё адно начэй табе не спаць,
                                       Ты змрочна мысліш стоячы і лежма:
                                       Жыццё, бадай што, лепш не апісаць.
                                       А смерць яны апішуць як належна?

                                       А не успомняць тут жа, як памрэш
                                        (і успомняць -
                                                                    вось дзе зло! - беспакарана!),
                                       Што знаў не тое каб не кожны верш -
                                       Нат і не кожную суру 4 карана?

                                       Дабіраннё, падступныя сычы,
                                       Хто ім у глоткі выплюхне чарніла,
                                       Хто не змарудзіць рукі адсячы,
                                       Каб Найвялікшай славы не чарнілі?

                                       А можа, іх самому перабіць?
                                       Хто чуў і бачыў - заўсёды небяспечны!
                                       О Меч, табе ці не пара пабыць,
                                       Хоць са сваімі, крышку больш сардэчным?

                                       На шмат гадоў цябе перажывуць
                                       Гісторыкі-найміты дабіраны,
                                       Ды і у думках нат не назавуць,
                                       Не тое што уголас, Тамерланам 5.

                                       Твае паходы перад зрокам іх -
                                       Спустошаныя гарады і храмы...
                                       Я ведаю сакратароў тваіх:
                                       Яны не супраць справы той жа самай!

                                       Пырне ў чарніла дзідаю-пяром,
                                       На кончык вока спрытнае нацэліць,
                                       І ўжо не графіць ліст, а за бугром
                                       Нарабаванае з такімі ж дзеліць.

                                       І вобраз твой, прыдуманы табой,
                                       Не ўліўся у свядомасць чалавецтва
                                       Не з-за каварства гэтых, што ядой
                                       Тваёй карміліся. Наладзім следства!
                                                                   *
                                       Падняў сякеру кат, напружыў дух:
                                       Гух! - галава скацілася з памосту.
                                       За нос яе ды да астатніх - плюх!
                                       Як вычваралася ўсё гэта проста!

                                       Упала галава як галава.
                                       Па тамерланаўскіх часах - не дзіва!
                                       А у натоўпе нехта: - А-а! А!
                                       Ды безвыходна гэтак, так тужліва!

                                       І ты зірнуў уважліва ў народ -
                                       Як аглушыў правальных воч дуплетам,
                                       І ты спытаў: - Хто распінае рот?
                                       І твой ахоўнік: - Раб, о Светач Свету!
                                       Хлапчук, падлетак! Мо, нажом пад дых?
                                       А ты падумаў: “Хопіць нам і тых”.

                                       Крычаў герольд, і з сумнай чарады
                                       Ізноў кагосьці валаклі на плаху,
                                       І не разгледзеў, не разгледзеў ты
                                       Гісторыка ў рабе Ібн-Арабшаху 6.

                                       Не абясшкодзіў ворага свайго,
                                       А што табе ў той момант каштавала?
                                       Відаць, не лёс аберагаў яго.
                                       Сама Гісторыя аберагала...
                                                           *
                                       Ён брыў дадому праз Харэзм і Крым,
                                       Брыў у Дамаск свой, ад пакут бяссонны,
                                       І сонца жудаснае йшло за ім,
                                       І цікавалі здобыч скарпіёны.

                                       Яшчэ муціла Белую Арду,
                                       Шчэ Залатую калаціла роспач,
                                       Яшчэ Кульгі рудую бараду
                                       Тут паміналі, як чуму і воспу.

                                          ПЛАЧ ІБН-АРАБШАХА

                                       О родны край, любі цябе алах,
                                       Як мне ізноў убачыцца з табою?
                                       Жыцця не хопіць на вакольны шлях,
                                       А шлях прамы аддадзены разбою.

                                       Гарыць чалма на галаве маёй,
                                       А я дарогаю, ад прыску шэрай,
                                       Іду дамоў з надзеяю малой,
                                       Іду дадому я з вялікай верай.

                                       Пякуць калючкі пяты, як ражны,
                                       І гарачынь вакол, а сэрца стыне.
                                       О будзь жа ты пракляты, шлях кружны,
                                       Бясконцы шлях па камянях пустыні!

                                       Пачуй мяне, мой недасяглы кут!
                                       Я сорак год нясу цераз планету
                                       Мой боль, мой сорам,
                                                                             суд мой і прысуд -
                                       Прысуд вякоў Гвалтаўніку Сусвету!
                                                              *
                                       Ты мала ведаў, Меч, пра Край Завей.
                                       А Русь багата пра Цяміра чула!
                                       Углядвалася ўдалеч: што за змей
                                       З агнём у пашчы лётае-качуе?

                                       Ты на Кітай тапырыў сквапны вус,
                                       Ты рыхтаваў паход на Баязета 7.
                                       Біў Тахтамыша 8 і Суфі 9, а Русь
                                       Прыглядвалася моўчкі да суседа.

                                       І зверствы рэдкасныя там і сям
                                       І не палохалі, і не дзівілі.
                                       Адно было, па шчырасці, няўцям:
                                       Чаго татары там не падзялілі?

                                       Ты піў, ты тлустае смактаў рабро,
                                       Ты у гарэм кульгаў павесяліцца -
                                       За ўсім сачыла белае пяро
                                       Суровага сівога летапісца.

                                       Табе паслы у спёку і туман
                                       Дарункаў царскіх гналі караваны -
                                       Тут натавалі сціплы караван,
                                       Упершыню табой абрабаваны.

                                       “О Шчодрасць Неба, Ўтаймаванне
                                                                                                      Бур!” -
                                       Табе штодзённа дабіраны пелі.
                                       А тут такое пра цябе, Цімур,
                                       І на пергаменце, і на паперы...

                                           НІКАНАЎСКІ ЛЕТАПІС

                                     “Н бяше от тоя страны Темирь
                                       Старейшины заяикского сын;
                                       Егда еще ему бо младу сушу,
                                       Он украде овцю у человека;
                                       И бысть постижен он, и много бьен,
                                       И наполы бедру переломиша,
                                       И мняще мртва, поганым псом на снедь
                                       Его с великим повергоша гневом;
                                       Но исцеле он от недуга все ж
                                       И ногу перебитую свою
                                       Железом прекова, и того ради
                                       Темирь-Аксаком прозван был Темирь:
                                       Темирь татарским языком железо,
                                       Аксак — хромець толкуется; и тако
                                       От дел и вещи имя он приял;
                                       Но он по исцелении от ран
                                       Злонравиа не токмо не лишися,
                                       Но паче стал неистовствовать: бысть
                                       Он лют разбойник, и к нему жестоцы
                                       Шли юноши — жестоцы, яко сам;
                                       Егда же бысть числом их яко сто -
                                       Темиря нарекоша атаманом;
                                       Егда же тысящу мужей стяжа -
                                       Князем зваху яго”.
                                                                 *
                                       А дабіранаў борздае сціло
                                       Цябе найменавала Верай Веры!
                                       Н-на, непрывабнае ў цябе было
                                       Світанне палітычнае кар’еры.

                                       Падумаць толькі:
                                                                      ты сцягнуў “овцю”!
                                       Алаха Меч не грэбаваў авечкай!
                                       Згадзіся: не да твару малайцу
                                       У палітскокі - ад такое печкі.

                                       Падумаць толькі:
                                                                   “брошен псом на снедь”!
                                       Шчэ “наполы бедру переломиша”!
                                       Калецтва з-за курдзючнае займець...
                                       Прызнайся сам: нявартая афіша.

                                        “Кульга! Кульга! Зламаная нага!
                                       Хлявы з авечкамі ва ўдоў руйнуе!”
                                       Падобнага палітыку, Кульга,
                                       Не забывае свет і не даруе.

                                                       САРАНЧА

                                       О Стэпаў Стэп, які ж бясконцы ты!
                                       Сто доўгіх дзён у сёдлах нас гайдае,
                                       А той, каго мы гонім, лататы
                                       І не дае, а ўсё-такі знікае.

                                       Пачуў, канечне, як сто дзён назад
                                       Я з караванам з Індыі вярнуўся...
                                       Гляджу - ні жонак і ні шпачанят...
                                       Ды я не ўпаў, хоць і было - жахнуўся.

                                       Я моўчкі спалены абкрочыў дом,
                                       Асколкі кубкаў і абломкі лесвіц,
                                       І над сваім разбураным гняздом
                                       Даў клятву я гвалтаўніка павесіць.

                                       Не, я не стаў зноў падымаць жытло,
                                       Да скону дзён на латы ставіць латы
                                       Не стаў я, не - ўсё, што ў мяне было,
                                       Я пераплавіў у мячы і латы.
                                                                 *
                                       Такой, як лета, ўпальнае вясны
                                       Я сорак год не памятаў ці болей.
                                       Пааджывалі Дзеці Сатаны
                                       І ў чорных скалах, і у чыстым полі.

                                       Пад сонцам вогненным дыміўся юрт,
                                       А нечысць, давячыся, жыравала -
                                       На кожным кроку пасткі каракурт
                                       Плёў з аганьком, а саранча ліняла.

                                       Ах, не пашле алах карачуна!
                                       Як падарунак ёй гарачыня.
                                       Кішма і на буграх, і у правалах -
                                       Я назіраў за ёю на прывалах.

                                       Яшчэ учора быццам на вачах
                                       Яна адзежку цесную мяняла,
                                       А новая ужо не па плячах,
                                       Харчоў ранейшых для наедку мала.

                                       Ад траўкі ціхай да карагача
                                       Ўсё ў стэпе прыслухоўвалася хмура,
                                       Як з хрумстам балявала саранча,
                                       Як зноў на ёй наўсцяж трашчала скура.
                                                                   *
                                       О Стэпаў Стэп, не лог ты, не мурог.
                                       След на табе - як на астылай лаве,
                                       Ды тых слядоў я прапусціць не мог -
                                       Іх і не думаў замятаць Кульгавы.

                                       Туды, сюды - ваўчугам без дарог,
                                       Пажары пакідаючы на памяць.
                                       Прыспешваў я сяброў сваіх, як мог,
                                       Ды дзе яго заспець - не мог уцяміць.

                                       Ужо я чуў, дзе ён учора быў,
                                       Ужо я ведаў, дзе ён сёння свішча -
                                       Ляцеў туды, а толькі і лавіў
                                       Чарговы напамінак - папялішча.

                                       Шчасліўчык, хоць калека - з дня у дзень
                                       Раслі рады яго шалёнай хеўры,
                                       А у мяне не большала людзей,
                                       Цягліцы слаблі і здавалі нервы.
                                                              *
                                       Яна паўзла увасабленнем зла,
                                       Як чорных сіл маўклівае паўстанне.
                                       Яна мяняла скуру і паўзла -
                                       Няўхільна, неадольна, аднастайна.

                                       Яна паўзла, абсмоктваючы стэп,
                                       І косці агаляліся у стэпе,
                                       Так Стэпаў Стэп ператварыўся ў склеп
                                       У саранчы адкідах, як у крэпе.

                                       Дык дзе ж вы, людзі? Ці жывыя вы?
                                       Ідзіце ў стэп, насустрач ёй ідзіце,
                                       Ёй на шляху выкопвайце равы,
                                       Тапчыце поскудзь гэту і паліце!

                                       ... Ані сагнуты дзед, ані хлапчук
                                       У стэп не заявіліся ні разу,
                                       І толькі саранчовых сківіц стук
                                       Быў мне на словы палкія адказам.

                                       І ў ясны дзень, і ў цемрадзі начной,
                                       Бяскрылая, яна збірала сілы,
                                       Каб - вось яно! - дарослай саранчой
                                       Расправіць раптам крылы і надкрыллі.
                                                                 *
                                       Яны мой дом спалілі упяцёх.
                                       Ды ў стэп самум занёс разбою вірус,
                                       І да Кульгі паток граміл пацёк.
                                       Гляджу - атрад яго у войска вырас.

                                       Ва ўсе закуткі несла хэўра смерць,
                                       І з краю ў край паўзлі благія чуткі:
                                       Яна да поўдня большае на трэць,
                                       Яна двайною робіцца штосуткі.

                                       Ды сорак мужных волатаў маіх
                                       На тыя дзівы ўвагі не звярталі.
                                       Я спадзявацца цалкам мог на іх,
                                       Іх сталь мячоў і сэрцы іх са сталі.

                                       І зноў Кульгавы раставаў, як дым,
                                       Знікаў у стэпе, быццам дух бясплотны,
                                       І я за ім імчаўся, а між тым
                                       Лепш павярнуць было у бок зваротны.

                                       І ўрэшце там, дзе сходзяцца хрыбты,
                                       Ён перадумаў падымацца вышай,
                                       І час прыйшоў нам біцца, і тады
                                       Ён сам з цясніны мне насустрач выйшаў.
                                                            *
                                       І палі вобзем кветкі у садах,
                                       І палі ніцма палявыя злакі,
                                       Калі на саранчовых крылах Жах -
                                       Адзін узмах! - свае накрэсліў знакі 10.

                                       І сонца згасла ў вышыні - зірні:
                                       То аж да сонца узвілася зграя.
                                       Бязмежнай даўжыні і таўшчыні,
                                       На ўвесь сусвет сябе распасцірае.

                                       Цяпер дзярыце чорныя раты,
                                       Завіце у збавіцелі прарока.
                                       Яна зжарэ і травы, і кусты,
                                       І карагач ля вашага парога.

                                       Цяпер грыміце лыжкамі ў тазы
                                       З надзеяй, што яе прымусіць гэта
                                       З такой уласнай вашае сабзы
                                       Пераляцець па яблыні суседа.

                                       Крычыце буру! Мо пачуе вас.
                                       Адна яна ўратуе - клічце буру!
                                       Вы прапусцілі той шчаслівы час,
                                       Калі яна яшчэ мяняла скуру.

                                                       ЧЫРЧЫК

                                       Як выбіваўся наш антыгерой
                                       З бацькоўскай мазанкі ў палац вяльможны?
                                       Царом і той шчасліваю парой
                                       Мог стаць разбойнік о-ё-ёй не кожны.

                                       Цяпер і спрэс такога не чуваць,
                                       І пэўна сённяшняму жывадзёру
                                       Над подзвігам Кульгі памазгаваць
                                       Хацелася б у пошуках узору.

                                       Дык вось. Не толькі дабратворны час —
                                       Яшчэ патрэбен дзядзька для пачатку.
                                       Есць дзядзька ў вас, на службу прыме вас
                                       З усёю бандаю — усё ў парадку.

                                       Яшчэ умова: дзядзька у гадах,
                                       Аднак глядзіць на маладосць не кобрай
                                       І, раз прыняў вас пад гасцінны дах,
                                       Дык з вамі носіцца як з тою торбай.

                                       Ды неяк ранкам вы яму «банжур»,
                                       А ён з паведамленнем (ух! Кінжальным!),
                                       Што хан фармальны ваш, Кутлуг-Цімур,
                                       Ідзе на вас, каб больш не быць фармальным.

                                       Вы тут жа вымаўляеце «адзью»,
                                       Спакойна напінаеце кальчугу
                                       І ведзяце спакойна раць сваю...
                                       На службу нефармальнаму Кутлугу.

                                       Кутлуг-Цімур падумае і раз! -
                                       Вам дзядзькаў Шахрысябз аддасць за гэта.
                                       Так, не саромейцеся, Шахрысябз,
                                       Ізноў жа з дзядзькавым і вілаетам 11.

                                       Сам дзядзька,
                                                                як ні горка, прыме смерць...
                                       Усім такім, як ён, урок прадметны,
                                       Якая слодыч за нябожа мець
                                       Таго, хто цэліць аж на троп сусветны.

                                       Затым Кутлуг-Цімур пакіне свет,
                                       І зноў ушчэнт разваліцца дзяржава.
                                       Ну, вось у вас ужо і вілает -
                                       Краевугольны камень вашай славы.

                                       А як Ільяс-Хаджа (Кутлугавіч),
                                       Бы сам Кутлуг, уздумае прыдрацца -
                                       Усё: адвярніце безуважна лыч
                                       І наадрэз:
                                                          “Я - падпарадкавацца?!”

                                       Вядома, хану даць па кумпяку -
                                       Не камара прыстукнуць: мала банды!
                                       Ды вам працягне брацкую руку
                                       Эмір Хусейн, правіцель Самарканда.

                                       А каб ямчэй эміра прывязаць,
                                       Каб з ім саюз замацаваць надзейна,
                                       Кліны як распачнеце падбіваць
                                       Да дзеўчыны Ульджай, сястры Хусейна!

                                       Хай касавокая, і не крыху,
                                       Хай не блішчыць абліччам -
                                                                                        быццам праным -
                                       Па-мусульманску на даўгім вяку
                                       Яшчэ нажэніцеся. З поўным правам!

                                       Ну, а галоўнае, Ільяс за чуб
                                       Сваіх цягае там, а вам — ні слова.
                                       Як ні круці, не бескарысны шлюб
                                       На палітычнай, так сказаць, аснове!
                                                                 *
                                       Не без ухабін і славутых тракт
                                       Дазвольце ж нашай нетактоўнай музе
                                       Які ўжо там, да д’ябла, з катам такт!
                                       Напомніць злёгку аб адным канфузе.

                                       Увага — пачынаю свой расказ:
                                       Хоць і маўчаў ажно гады чатыры,
                                       Ды памірыцца ўсё ж не мог Ільяс
                                       З тым, што ўдзівачылі сваякі-эміры.

                                       І вось на беразе ракі Чырчык
                                       Сышліся ўрэшце мужныя мужчыны,
                                       Каб з дапамогаю мячоў і пік
                                       Правентыліраваць наконт даніны.

                                       Як гарцаваў, як выгінаўся хан
                                       На інаходцу жоўтым, што бархан!
                                       Як на патыліцы скакала коска -
                                       Спакон адзнака годнасці мангольскай!

                                       Трос і Кульгавы коскаю рудой,
                                       Адзін Хусейн быў лысы, як калена.
                                       Перазірнуліся: - У бой? - У бой! -
                                       І ўсё вакол нібыта ашалела.

                                       А што ж Чырчык? А ён разліўся. Ураз!
                                       Так хлабыснулі па ўзбярэжжы хвалі,
                                       Што дрэўцы-кусцікі закалыхалі.
                                       Такую навялі на полі гразь!

                                       О страх і жудасць конскай цеснаты!
                                       Такога не было і ўжо не будзе:
                                       То скакуны сядалі на хвасты,
                                       То ім пад капыты ляцелі людзі.

                                       Фантаны пырскаў білі па вачах,
                                       Струмені мулу цалавалі ў губы.
                                       І крык, і стогн, і радасць, і адчай -
                                       Злілося ўсё ў агульным гуле згубы.

                                       І паімчаў Кульгавы ад ракі!
                                       Пабег, салонай пырскаючы слінай,
                                       У стэп начны панёсся напрасткі -
                                       Ілбом да Джэйхуна 12, да бойкі спінай.
                                                                     *
                                       Што замаркоціўся, свавольнік Чыр 13?
                                       А быў гарэзлівы, як адпачынак!
                                       Нябось баішся, што кульга-эмір
                                       Табе яшчэ прыпомніць твой учынак?

                                       Ах, маеш, маеш рацыю, браток!
                                       Бо як паслухаць мілых дабіранаў,
                                       Дык вінаваты толькі “зла паток”
                                       У той няўдачы даўняй Тамерлана.

                                       Ты чуеш, як адзінаю гурмой,
                                       Ратуючы аўтарытэт куміра,
                                       З гразёй мяшаюць мул “паганы” твой:
                                       Маўляў, стрыножыў конніцу эміра!

                                       Што ж, дабіран -
                                                                          не цар і не сатрап.
                                       Куды падзенецца з пісакаў кожны,
                                       Калі не дапускаць прадпішуць, каб
                                       Стаў пераможаным Непераможны.

                                       Ды уяві -
                                                           шэсцьсот амаль што зім
                                       Купаюцца яны у водах Леты,
                                       А дабіранскі погляд - не зусім.
                                       Жывыя дабіранаў аргументы!

                                       Для коней перашкода гразь, маўляў,
                                       А Тамерлан на конях ваяваў,-
                                       Па тоўстых працах, патануць не ў стане,
                                       Плыве бяссмертнае іх меркаванне.

                                       Бы і маленькі, так сабе падман,
                                       А столькі год працуе, як вялікі!
                                       Ну хто цяпер уцяміць, што і хан
                                       Не пешадралам біўся на Чырчыку?

                                                 АБУ-БЕКР КЕЛЯВІ

                                       О, хто шчэ учора з нас падумаць мог,
                                       Што лгаў Хусейн, за чаркаю ваяка,
                                       Калі крычаў, што цераз наш парог
                                       Не пераступіць ні адзін сабака?

                                       Ці ж не гарлаў ён палка там і сям,
                                       Што ўсе Ільясавы яго баяцца,
                                       Што з дня на дзень хан-стэпавік і сам
                                       У Самарканд заявіцца наймацца?

                                       Гулянкі, скачкі і гулянкі зноў.
                                       Прывык правіцель да такой маліны!
                                       Дарэмна дэпутацыяй майстроў
                                       Паставіць сцены мы яго малілі.

                                       Распуста памяць з’ела, як іржа,
                                       Забыўся у палаца ўгары шызым,
                                       Што нашы сцены знесены Чынгізам.
                                       А ці ж не Чынгізід Ільяс-Хаджа?

                                       Пакуль брахаў, падаткі прапіваў,
                                       Раскашаваў з рабынямі ў гарэме,
                                       Стэпавікоў сваіх Ільяс збіраў,
                                       І кішлакі вакол ужо гарэлі.
                                                               *
                                       Як меч упала вестка, як палаш,
                                       З канца ў канец праджгала за імгненне,
                                       Аж здрыгануўся добры горад наш,
                                       Бы ад грымотнага землетрасення:

                                       Разбіў Хусейна і Кульгу Ільяс,
                                       Цяпер здабычу, скалячыся, дзеліць.
                                       Куды далей яму? На нас! А ў нас -
                                       Ні войска (звёў Хусейн), ні цытадэлі.

                                       Раўла малеча, кленчылі бацькі
                                       Прад небам і алахам, як звычайна.
                                       Купцы тавар укручвалі ў цюкі,
                                       Базары разбягаліся адчайна.

                                       Ды я, трапач бавоўны Абу-Бекр,
                                       Да зброі! -
                                                         ўсім крычу я з мінарэта.
                                       Хай нас пакінуў бессаромны бек.
                                       Ягоная -
                                                          не наша песня спета!

                                       Вам, самаркандцы, вам, мае браты,
                                       Я паўтараю:
                                                             ў зброі наш ратунак!
                                       Перад качэўнікам звязацца ў клунак?
                                       Пад ханскі нож падставіць жываты?!

                                       Гэй, самаркандцы!
                                                                         Досыць па кутах.
                                       Няўжо з адказам хану запаволім?
                                       Мы не каменьчыкі з гульні ў калах 14,
                                       Сабой гуляць нікому не дазволім.

                                       Гэй, сербядары! 15 Давядзем, што мы
                                       Завемся шыбенікамі па праву.
                                       Свой горад уратуем ад чумы,
                                       Народ свой уратуем ад расправы.

                                       І што правіцелю не па зубах,
                                       Магчыма, зробіць і трапач бавоўны!..
                                       Спярша, пераадольваючы жах,
                                       На крык мой адгукаліся няўлоўна;

                                       Пасля, падхоплены, ён зазвінеў,
                                       Ад грабара панёсся да паэта,
                                       І узняліся ўпэўненасць і гнеў
                                       Вышэй за ўсе на свеце мінарэты!
                                                                *
                                       Сустрэлі мы (вучыся ў нас, Хусейн!),
                                       Хан будзе помніць стрэчу да магілы.
                                       Мы уваходы ў Самарканд усе
                                       Каменнем і ламаччам завалілі.

                                       Адзін свабодны кінулі: капкан
                                       Нарыхтавалі, а яны і рады!
                                       У горад шусь даўжэзнай кавалькадай!
                                       Наперадзе - яснавяльможны хан.

                                       Дэвіз слабых: спачатку замані,
                                       А потым бі. І прагучалі словы!
                                       З дувалаў, дахаў цэгла, камяні
                                       ІІасыпаліся градам на галовы.

                                       Завылі жаласна стэпавікі:
                                       Куды ім з коньмі ў бітве тон цагельнай!
                                       Уперад - нельга, нельга і ў бакі,
                                       Назад - свае стаяць сцяной суцэльнай.

                                       І ўсё ж прыйшлося бегчы ім назад!
                                       Іх і услед хвастаў каменны град.
                                                                    *
                                       Як себзяварцы, ўладу мы ўзялі.
                                       Калі шчэ ў свеце знойдзецца краіна,
                                       Дзе людзі простыя бы дараслі
                                       Жыць без цара, без хана, без эміра?

                                       Мы — дараслі. Мы панавалі год.
                                       Упершыню тады спазнаў народ —
                                       Шавец і садавод, купец і конюх —
                                       Што значыць па уласных жыць законах.

                                       Ды трэба думаць, мы не ў добры час
                                       Забыліся на нашага Хусейна,
                                       І ён з Кульгой у цёплы дзень вясенні
                                       Прыйшоў сказаць, што памятаў пра нас.

                                       Яны прыйшлі, вядома, не удвух...
                                       Я бачыў ясна усяго з дувала,
                                       Як з гікам лёталі за зухам зух,
                                       Як ветрам грывы коням раздзімала.

                                       І нам, здавалася, здавацца лепш,
                                       Каб не дражніць дзікое тое войска,
                                       Ды і у іх з галоў не йшло найперш,
                                       Як частавалі хана мы па-свойску.

                                       І вось ганец па ранішняй расе:
                                       Маўляў, даруе вам эмір Хусейн
                                       І запрашае на перагаворы.
                                       Сам зірк ды зірк вакол! І смех, і гора.

                                       За горад вывелі мы пасланца.
                                       Далі ў каршэнь — панёсся без дарогі!
                                       А мы рашылі: б’ёмся да канца.
                                       Рыхтуем Самарканд свой да аблогі!

                                        Так вырашылі мы. Ды уначы,
                                        Як цень, прыйшоў другі -
                                                                                    ганец Цімура.
                                        Маўляў, эмір гатовы памагчы...
                                       Чым памагчы? Садраць са швагра скуру.

                                       І калі згодны, то павінны мы
                                       Прыйсці нібыта на перагаворы.
                                       “Схавайце зброю пад свае уборы.
                                       А там... Хай спапяляць яго грамы!”

                                       Ноч навылёт кіпела спрэчка ў нас:
                                       Які Кульгаваму даваць адказ?
                                       Ці ж не бывае, што ваўкі грызуцца?
                                       Ох, каб жа нам, сябры, не каўзануцца!

                                       Турнуць бы абаіх назад у стэп,
                                       Ды для таго шчэ горад не акрэп.
                                                            *
                                       Ні ззяння траў, ні голасу вады,
                                       Ні нават ветру вечнай кругаверці.
                                       Буза 16 і кроў сцякаюць з барады
                                       На чорны Стэпаў Стэп,
                                                                                што пахне смерцю.

                                       Дык вось, чаму ламаў Кульга брыво,
                                       Да кубка хілячы кумган 17 зялёны!
                                       Дык вось чаму праклятае пітво
                                       Здавалася то горкім, то салёным!

                                       Замоўкнуў вецер, высахла вада,
                                       Паніклі і заледзянелі травы.
                                       Ім не мяне, нікчэмнага, шкада,
                                       Народную аплакваюць дзяржаву!

                                       Пракляцце Абу-Бекру Келяві!
                                       Пракляцце на зямлі і пад зямлёю!
                                       Я пабратаўся — хай на міг! — з змяёю,
                                       Што чалавечай прагнула крыві.

                                                   КЕЙХАСРОЎ

                                       Я - Кейхасроў, я чорны, як зямля.
                                       Я уладар наследны Хуталяна! 18
                                       Вам пра мяне вядома? Гэта я
                                       Прышыў на паляванні Казагана.

                                       Ён уявіў сябе, бязмозгі бек,
                                       Адзіным уладальнікам Зарэчча 19,
                                       Ды я пераламаў яму хрыбет —
                                       Такога ўрач ніводзін не залечыць.

                                       У зорках перлаў з кумпала да пят,
                                       Ажно зірнуць было зайздросна небу!
                                       А я яго - ў палаплены халат
                                       Ды за курган, шакалам на патрэбу.

                                       Заві мяне забойцам! Я прывык
                                       Даўно да важкага майго празвання.
                                       Чапаць мяне не раю - стэпавік!
                                       Хто патрабуе падпарадкавання?

                                       Усе мяне баяцца як агню,
                                       Чакае кожны ўдару і падвоху.
                                       Табе такое што, упершыню?
                                       Што зробіш, браце-гуманіст. Эпоха!

                                       Пакуль стаіш, як бык, нароўні з ім —
                                       З табою хай не шчодры ён, ды ветлы;
                                       А стане заўтра ўладаром тваім -
                                       І не заўважыш, як кацёл адсеклі.

                                       Я Кейхасроў!
                                                               Я чорны, як зямля.
                                       Я не вярблюд, не горліца, не серна.
                                       Вам пра мяне вядома! Гэта я
                                       Прышыў у Балху ёлупа Хусейна.

                                       Балх аблажыў раз’юшаны Кульга:
                                       Не падзялілі ўлады прайдзісветы!
                                       Я прывалок Хусейна, кінуў: - Га?
                                       І мне кіўнуў Кульга на вокліч гэты.

                                       Вось зух дык зух!
                                       Хусейна братам зваў,
                                       Дзіцятак майстраваў з яго сястрою,
                                       А перавагу ў сіле даказаў -
                                       І падарыў эміра Кейхасрову.

                                       Я згроб Хусейна ў свой тугі кулак
                                       І трапяткое, як яечня, цела
                                       Пырнуў крывым нажом, пырнуў, ды так,
                                       Што кроў на сажань з гакам засвішчэла.

                                       Ах, Цімурленг,
                                                                   ах, падкалодны вуж,
                                       Цяпер і ён на ханскі трон ірвецца.
                                       Прышыю і яго, як буду дуж:
                                       Нічога болей мне не застаецца.
                                                                *
                                       Дзіравы мой паходны балаган.
                                       Вунь у Цімура: не шацёр - палаты!
                                      Ды у маім валасяны аркан.
                                      Яго, Кульга, займееш ты без платы.

                                       Не бездань-прорва у мяне байцоў.
                                       Вунь у Цімура: без канца і краю!
                                       Ды я сваіх адпетых малайцоў
                                       Хоць за кусточкам ад Кульгі схаваю.

                                       Кіпіць на ярым вогнішчы буза,
                                       Трашчаць-смыляць калючкі саксаула.
                                       Сцякае тлушч з кебаба 20, як сляза,
                                       Дурманіць нюх сабачы каравула.

                                       Красунька спіць - паказытаў як след,
                                       Храпе, не дачакаўшыся кебаба.
                                       Спіць, як байбак, хаця на гэты свет
                                       Не для таго, каб спаць,
                                                                             прыходзіць баба.

                                       А я згрызу авечку да маслоў.
                                       Вагу збаўляць сваю ніяк мне нельга:
                                       Не паслязаўтра — заўтра Кейхасроў
                                       Памацае у бітве Цімурленга.

                                       Спачатку пойдзе ў гэты бой Суфі,
                                       Правіцель непакорнага Харэзма:
                                       Не ад нажніц мужык, не ад сахі —
                                       У паглядзе медзь, у голасе жалеза.

                                       Калі ж на славу пойдзе валтузня,
                                       Я са сваімі хлопцамі з засады
                                       І накірую жвавага каня;
                                       Тады, Кульга, не вымаліш спагады!

                                       Кіпіць буза. Падай чарпак, слуга.
                                       Ды не згінайся прада мной дугою!
                                       Давай кульнём за тое, каб нага
                                       Не валачылася больш за Кульгою.
                                                                  *
                                       Галаварэзы! Не крычаць: алах.
                                       Разлічваць на алаха дапамогу...
                                       Хо, каб разлічваў я! Даўно бы спрах.
                                       Галаварэзы! Не крычаць: алах.
                                       У нас сягоння ціхая дарога.

                                       Кранай, за абармотам абармот,
                                       Нягоднік за нягоднікам, наперад!
                                       ...То раступаўся нехаця чарот,
                                       То зноў сплятаўся ў непралазны нерат.

                                       А там, куды ішлі мы, вухкаў бой.
                                       Цясніў Кульга правіцеля Харэзма.
                                       Ён любаваўся ўжо самім сабой,
                                       Не чуў Кульга душой сваёй рабой,
                                       Што лезе ў тыл яго такі гарэза.

                                       Не, ён шчасліўчык, што там ні кажы,
                                       Ды не стрымаць арлоў маіх балоту.
                                       Хо-хо! Хо-хо! Бярыся за нажы.
                                       Хо-хо! Хо-хо! Бярыся за работу!
                                                                   *
                                       Чалма? Далоў яе! Не да яе.
                                       Ні моцы, ні мазгоў не дадае.
                                       Да д’ябла правілы і запаветы -
                                       Хай космы разлятаюцца па ветры!

                                       Ала! Ала! Мужчыны! Бісміла! 21
                                       І развінуліся за спінай крылы
                                       Маёй удачы і яго магілы -
                                       А не было ж ніводнага крыла.

                                       Ала! Ала! Сумненняў не бяры
                                       У свой запас -
                                                                   на ўсё ляці з размаху.
                                       Вунь Цімурленга гнюсныя шатры,
                                       Яны ўжо, бачыш, курчацца ад страху.

                                       Ала! Ала! Мяцежны стук падкоў,
                                       Клінка свячэнне над мяцежнай грывай,
                                       І я лячу, вялікі Кейхасроў,
                                       На смерць лячу вясёлкаю шчаслівай.

                                       Вось Цімурленг. Ала! Ала! Ала!
                                       Калі, сячы цюрбаны і халаты.
                                       Няхай жыве грымотная страла,
                                       Няхай жыве цяжкі клінок адплаты!
                                                               *
                                       Не! Ні у той дзень чорны, ні пасля
                                       Больш не прымаў бы Цімурленг парада.
                                       О гром нябёсаў! Спапялі асла.
                                       Ён засланіў грудзьмі сваімі гада!

                                       Безабаронны, пад каня майго
                                       Ён раптам рынуўся, барлас 22 пракляты,
                                       І не паспеў я прычасаць яго,
                                       Як вобзем грымнуўся, задраўшы пяты.

                                       Які герой! Надзіва ўсёй зямлі.
                                       Якую зорку ўратаваў сабою!
                                       О Смерцяў Смерць, тупіцу спапялі,
                                       Не дай і ў пекле ні на міг спакою.

                                       Дрыжы, зямля, глытай агонь і дым,
                                       Дарэмна пыжыцца і ў грудзі стукаць
                                       Упаў апошні з тых забітых ім,
                                       Хто мог яго самога укаюкаць.

                                                        СТЭП

                                       Маверанахр.
                                                            Забыты стэп і век.
                                       Маўклівы дзень усходзіць над курганам.
                                       І я ляжу, забіты чалавек,
                                       Я чалавек, забіты Тамерланам.

                                      Ляжу я не глухі і не сляпы.
                                      О плоскі дэрвіш, што ідзе у Меку,
                                      На голы чэрап мой не наступі -
                                      Ён да пары належаў чалавеку.

                                      Калі ахвота, праху пакланіся,
                                      Ды не малі алаха. Не маліся.
                                      І модлы, і праклёны - ўсё дарма.
                                      Дзе Тамерлан - алаха там няма.

                                      Што захістаўся? Закруціў смурод?
                                      Ці ад блюзнерскіх слоў душа нямее?
                                      Нічога не пачуў ты, мой юрод.
                                      Пачуць забітага не кожны ўмее.

                                      Ды і наогул ты прысніўся мне
                                      З усёй сваёй паставай недарэчнай.
                                      Ты можаш забрысці адно у сне
                                      У гэты стэп жалобы векавечнай.

                                      Тут ні звяроў, ні птушак, ні ракіт,
                                      Ні нават траў -
                                                                 смерць правіць адмыслова.
                                      Ідзе ў касцей абпалены блакіт
                                      Да чалавека звернутае слова.

                                      Тут двухметровая гюрза адна
                                      У мёртвыя вачніцы зазірае
                                      І цераз міг з уздрыгам адпаўзае,
                                      Спазнаўшы чалавечае да дна.

                                      Сівее сонца ад маіх пакут -
                                      Бяссмертны сведка неўміручай мукі.
                                      А я ляжу. Ляжу не толькі тут.
                                      Ляжу па стэпах я, разняўшы рукі.

                                      Ляжу па стэпах я, забіты ім,
                                      Па ўсіх, па ўсіх, мільён разоў забіты.
                                      Вось Індастана памінальны дым!
                                      Вось Эрэбуні туфавыя пліты...

                                      Я пад Руставі стыну на бугры,
                                      Пад Марагой угнойваю я глебу.
                                      Два дні назад зарэзаны ў Халебе,
                                      Працяты ўчора я у Анкары.

                                      І стогне Стэпаў Стэп наўсцяж, наскрозь.
                                      О Стэпаў Стэп, табе й рыдаць няма чым,
                                      А мы, забітыя, за мора слёз,
                                      Што выліў ты - нічым мы не аддзячым.

                                      О Стэпаў Стэп, чым вінаваты ты,
                                      Апошняе прыстанішча караных,
                                      Дзе шэсць вякоў ні спёкі, ні слаты,
                                      Ні кветак залатых, ні траў рахманых,
                                      Дзе толькі ты, навечна ты -
                                      Апошняе прыстанішча ўкараных.


                                      Хто там мармыча сам сабе у вус,
                                      Хто у літаўры лупіць, як наняты,
                                      Што ён Алтын-Арду 23 таптаў зацята,
                                      Каб разняволіць паланянку Русь?

                                      Б’юць барабаны, палымнеюць коп’і,
                                      Усё бліжай ноч варожага кальца...
                                      Гараць на балявым краі Еўропы
                                      Разваліны бязвіннага Яльца 24.

                                      Дым па Русі,
                                                             па ўсёй вялікай чад,
                                      Цем над матуляй неба аблажыла,
                                      Па ўсёй Русі гудуць званы набат,
                                      Па ўсёй Русі ўстаюць на бой дружыны.

                                      Па ўсёй Русі ад Польшчы да Арды
                                      Святую раць вяшчальнікі склікаюць...
                                      Не так прыходзяць вызваляць з бяды.
                                      Не так свабоданосцаў сустракаюць!

                                      О Русь-бядачка! Кінуўшы наўзнак,
                                      Шалёны вораг над табой гундосіў,
                                      І дзвесце год ні голуб, ні каршак
                                      Табе свабоды ў дзюбе не прыносіў.

                                      Яе расцілі жытам у палях,
                                      Яе у кузнях патайных кавалі,
                                      З ёй на счарнёных лютасцю губах
                                      Усобіцу і здраду чвартавалі.

                                      Ніводнай плямы - ёмкай ці малой
                                      Не бачу на яе мужыцкіх рысах.
                                      А як была б свабода не такой -
                                      Куды б ты з ёю, у якія высі?..

                                                      АМУДАР’Я

                                      Не свеціць спор з маіх ні аднаму.
                                      Ну што ж, даволі пераўвасабляцца.
                                      Прыходзіцца, як бачу, ў даўніну
                                      Без багажу самому адпраўляцца.

                                      І вось яна, жаўтлявая Аму,
                                      Што за дзесяткі вёрст вадою пахла.
                                      Гляджу я на грывастую кашму,
                                      Што сцелецца аж да Маверанахра.

                                      Там, за ракой - бандыцкае гняздо.
                                      Нагружаная лодка адплывае.
                                      А мо і не рака - рачное дно
                                      Мяне ад Тамерлана аддзяляе?

                                      ІІрастуюць весляры на небакрай,
                                      Маўчаць зацята, як базальту глыбы.
                                      Драпежна скаляцца за бортам рыбы -
                                      О бедная душа, не замірай!

                                      О кіпцюрасты страх, ад сэрца прэч!
                                      Вось бераг вербамі сухімі крэкча.
                                      Ступіць пад іх - мінулае адсекчы,
                                      А мо і галаву сваю пад меч.

                                      Вось на адгоне жоўтага кап’я
                                      Ажно чатыры волаты на шкета:
                                      Хто я, што я (прафесія мая)
                                      І для чаго іду ў Сталіцу Свету.
                                                                  *
                                      — Алхімік? Што ж. Плаці - і вольны шлях.
                                      Вунь караван - хапай за хвост вярблюда.
                                      Дзе свой кашэль прыгрэў? Не на грудзях? -
                                      Стаю, з стагоддзя іншага прыблуда.

                                      Стаю слупом на беразе ракі
                                      Шчэ не ў спазнанай да прадоння скрусе:
                                      Ідуць у шлях зваротны каюкі 25,
                                      А я - што ж я? Чаму я застаюся?

                                      Ні хітрамудрасці, ні кулака,
                                      Ні сілай, ні маною не багаты...
                                      Каменныя гіганты каюка,
                                      Вярніцеся! Назад хачу, дахаты!..

                                      Ды на шляху да хваль - ну і пагляд
                                      З глыбіняў твару, як са дна бярлогі:
                                      - Назад! Не чуў мо, шэльма, што назад
                                      З Маверанахра вам няма дарогі?
                                                                   *
                                      І я — як малады спецыяліст,
                                      Што па пуцёўцы ў край прыбыў няблізкі:
                                      Адзення - пара, у кішэнях - свіст,
                                      У пашпарце і тым няма прапіскі;

                                      Кватэра? Дзе там! Нават і не мар
                                      Пра ўласны кут, не тое што аб ванне...
                                      Сам падпісаў сваё накіраванне,
                                      Сам і расплачвайся цяпер, шкаляр.
                                                                    *
                                      Да д’ябла жарты. У пыле небасхіл.
                                      Брынчаць двухгорбыя, змагаюць стому.
                                      О, шмат няшчасных тут глытала пыл,
                                      Няшмат, на жаль, вярталася дадому.

                                      І зноў і зноў у Горад Гарадоў
                                      Тут гналі шэры статак чалавечы
                                      І пад прыпеўкай дзікіх бізуноў
                                      Майстры-устады нагіналі плечы.

                                      Не, не людзей - адно майстэрства іх
                                      Без жалю гналі у Кульгі сталіцу,
                                      Каб між саперніц велічных сваіх
                                      Магла й яна сім-тым паганарыцца.

                                      Іх зберагло ад полымя шытво,
                                      Іх дзеля цэглы з рэшткай не згнаілі,
                                      Ды пракліналі людзі рамяство,
                                      Што іх уратавала ад магілы.

                                      Тужэй падперазаўшы паясок,
                                      Ішлі панылыя не на пачостку,
                                      Ішлі, цікуючы, калі ў пясок
                                      Шпурне барлас абгрызеную костку.

                                      Ноч. Месяц. Стэп. Аблокаў чорны цень.
                                      Стукоча час, як ад лісіцы заяц...
                                      Скупая ночка ды дарогі дзень
                                      Мяне ад Тамерлана аддзяляюць.

                                                ЗОЛАТА 1 МЯСА

                                      Крывою пугай ляснула наўкос
                                      Адрывістая гулкая каманда.
                                      Брыдуць вярблюды ў вогненны хаос,
                                      У разнамоўны гоман Самарканда.

                                      І ледзь не босы, ў лапленых штанах
                                      Я за цюкамі скуры і атласу
                                      Па сонцам высмажаных камянях
                                      Іду у царства золата і мяса.

                                      Усё адзаду: рэкі і пяскі.
                                      Чашу-шыбую - не магу спыніцца:
                                      Мяне ўзяла ў жалезныя ціскі
                                      Славутая Цімурава сталіца.

                                      Вазы, вазы, сабза і кавуны.
                                      У маладой трымціць накшталт маніста.
                                      Хітружкі-вочкі жончынай маны
                                      З-пад паранджы выбліскваюць іскрыста.

                                      Вазы, вазы, разынкі і урук...
                                      А гэтым, як відаць, ужо не гулі:
                                      Ярмом гадоў сагнутыя у крук,
                                      Захутваюцца наглуха бабулі.

                                      О Самарканд, о руі замін аст 26,
                                      Быў да цябе мой шлях зусім няпросты:
                                      То мне кідаў правал пад ногі карст,
                                      То сухавей наздзекваўся удосталь.

                                      Перасякаючы зямны абшар,
                                      Праз позірк кобры, праз клыкі ваўчыцы
                                      Ішоў я, каб зірнуць табе у твар.
                                      Дык адкрывай, пыхлівая сталіца!
                                                                    *
                                      Кіпяць рады гандлёвыя, кіпяць.
                                      Мільгае ўсё, як у калейдаскопе.
                                      Падобнага ў разважлівай Еўропе
                                      З канца ў канец не варта і шукаць.

                                      О Самарканд, я знаў: ты не прасцяк -
                                      І мы пачнем знаёмства не іначай.
                                      Я згодны на базар, хай будзе так,
                                      Ва ўсякім разе, тут ніхто не плача.

                                      Тут нават каты - толькі пакупцы,
                                      Ніхто не ўскрыкне, ўбачыўшы: “Капцы!”
                                      Тут што для дроў, што для галоў сякера -
                                      Тавар таварам: выбірай, нявера!

                                      Я рагачу - і абрываю смех:
                                      Што, як падумаць, смешнага ў тавары?
                                      Як па патэльні пражаны арэх,
                                      Мяне натоўп качае па базары.

                                      Вось на маім шляху ізноў завал,
                                      А зазывалы горла не шкадуюць:
                                      За той нікчэмны, што няма, метал
                                      Мне ўсе уцехі свету прапануюць.

                                      Бяры тавар! Бяры тавар! Бяры!
                                      Спыніся прыцаніцца - пагаворым!
                                      Хай табе есці век на серабры!
                                      Хай табе век пе знацца з чорным горам!

                                      Глядзі, ах дзіва-персік! За такі
                                      Цары б садоўніка не пакаралі!
                                      Бяры кальчугу - пойдзеш напрасткі!
                                      Бяры сваёй каханачцы каралі!
                                                                  *
                                      Ваджу я даланёю па шчацэ,
                                      Шчацэ няголенай - як па прышчаўках.
                                      Гляджу, як звонка золата цячэ
                                      Па дыванах, па плітах, па прылаўках.

                                      Хоць шырынёй, вядома, не Аму,
                                      Ды не ручай даўно ужо, не рэчка.
                                      Не дапускай напіцца чалавечка
                                      Слабога: зубы выкрышыць яму.

                                      Тых, хто у ёй нырае, сапучы,
                                      Аберагаюць стражнікаў мячы.
                                      Вось ліхвяры зачэрпваюць старанна
                                      І сыплюць пырскі дальняга чакану.

                                      Што, невычэрпнай, ёй да чарпака,
                                      Калі яе плаціна не стрымае!
                                      Увачавідкі шырыцца рака,
                                      Рака аранжавая, залатая.
                                                               *
                                      Хоць я ад золата і сам не свой,
                                      Але ад жывата нідзе не дзецца:
                                      Я ж не абедаў з раніцы самой,
                                      Як у шчаслівыя гады студэнцтва.

                                      Іду на дым і страляніну дроў.
                                      Угору шарык, ручка! Гэй, каламы!
                                      Укормленыя морды кухароў
                                      Ільсняцца за бязмежнымі катламі.

                                      Сякерамі працуюць мяснікі -
                                      Не цырымоняцца з матэрыялам:
                                      Туды-сюды хвасты і языкі,
                                      Кавалкі з косткай і кавалкі з салам.

                                       Вось першабытны водар - мяса чад,
                                       Вось цесната пякельная харчэўні,
                                      Дзе як ты з мясам -
                                                                       чорт табе не брат,
                                      А як без мяса ты - жабрак нікчэмны.

                                      Вунь там спаборнічаюць: хто хутчэй.
                                      А гэтаму не разлупіць вачэй:
                                      Паціху ікае сабе шэрбетам;
                                      Што б ні казаў -
                                                                  згаджаецца з суседам...
                                                                  *
                                      Што ж, Самарканд, базар - як мае быць,
                                      Скупіць увесь - няпростая задача.
                                      Есць што і з’есці, ёсць чым і запіць;
                                      Ды ты казаў, што тут ніхто не плача!

                                      Я чую хлопчыка старэчы ўздых,
                                      Дзядок скубе нішчымную скарынку...
                                      А вось дзяўчаты. Прадаюць і іх -
                                      Тавар таварам, як усё на рынку.

                                      Аголеныя твары - напаказ:
                                      Тавар, як ведама, на рынку тварам!
                                      А рукі, ўкручаныя у атлас,
                                      Закрыцца цягнуцца - як прад ударам.

                                      Паглядам блісні - іскаркай слабой,
                                      Змахні слязіну рукавом зялёным!
                                      Не проста я спыніўся прад табой —
                                      Здаецца мне, што мы з табой знаёмы.

                                      Па сушы чэрствай ці гнілой вадзе,
                                      Ды сутыкаў нас недзе лёс увішны.
                                      Я толькі не магу успомніць дзе:
                                      У іншым краі ці стагоддзі іншым.

                                      Я пазнаю цябе, я пазнаю
                                      Па добрых вуснах, годных пакланення, -
                                      Глянь на усмешку горкую маю,
                                      І ты мяне пазнаеш, без сумнення.

                                      О, я крычу, ты чуеш, я крычу,
                                      Я за цябе адказны небу, - годзе,
                                      Я не хачу, ты чуеш, не хачу
                                      Цябе нанова страціць на стагоддзі.

                                      Ды ты не чуеш і не бачыш. Зноў
                                      Бездапаможна вочы ты закрыла,
                                      Перад шарэнгай сквапных пакупцоў
                                      Стаіш безабаронна і бяскрыла.

                                                    АФРАСІЯБ

                                      І я да дна ажно душой аслаб,
                                      Раздаўлены тваёй, сталіца, сілай,
                                      Калі адкрыўся мне Афрасіяб 27
                                      Праз прыцем самаркандскай ночы сіняй.

                                      Спазніўся я да закрыцця варот:
                                      Блудзіў, блудзіў - дый выйшаў за вароты.
                                      А стражнікі - яны такі парод:
                                      Яны нікому не даюць ільготы.

                                      Раве на мінарэце муэдзін -
                                      Торг перапынены, ідуць маліцца.
                                      Я застаюся на кладах адзін -
                                      Мне больш няма дзе сёння прыпыніцца.

                                      У бурым прыцемку такі стары,
                                      О Самарканд!
                                                               Ты ўвесь, як на далоні:
                                      З Афрасіяба ржавае скалы
                                      Цябе я бачу, быццам у прадонні.

                                      Грымяць зямкі пудовыя, грымяць,
                                      З крактаннем іх закручваюць дзяціны.
                                      Няўжо іначай ты не зможаш спаць,
                                      О Самарканд, жуда любой краіны?

                                      І дзень і ноч імчыся напрасткі -
                                      Усё тваё тут: бараны, барханы,
                                      На сотні вёрст вакол твае палкі,
                                      З табою злосць і ўдача Тамерлана.

                                      Лічы, амаль паўсвету звышцаной
                                      З табой расплачваецца за няволю,
                                      А ты такой абнёс сябе сцяной,
                                      Так замыкаешся ад чыстаполля!

                                      О Самарканд, які ж наіўны ты,
                                      Як па-дзіцячы блытаеш усё ты!
                                      Галоўны вораг твой з табой заўжды,
                                      А ты жывеш надзеяй на вароты.

                                      Успомні ж, як і без варот, і сцен
                                      Ты быў куды смялейшы паміж намі!..
                                                                   *
                                      А, над табою высіцца, як цень,
                                      Афрасіяб сваімі курганамі.

                                      І ён прытулак гараджан тваіх.
                                      Адно інакшы побыт тут і меркі:
                                      Цяснейшыя кватэры і паверхі
                                      Ды не ядуць жыльцы - ядуць саміх.

                                      А, сто паверхаў, як яны дрыжаць,
                                      Як жыхары іх праклінаюць плаху,
                                      Бы іх сюды адправілі ляжаць
                                      Не Меч Алаха, не Любоў Алаха.

                                      Афрасіяб! Вышэйшы з кожным днём,
                                      Над кожнай лаўкай і над цэлым рынкам,
                                      Над тлустым каркам і над мазалём
                                      Ён устае нядрэмным напамінкам.

                                      О мой жалезны пяцістопны ямб,
                                      Ільвіны рык і сакаліны клёкат!
                                      Зусім інакшае я чую з ям —
                                      Тых, дзе буяе скавытання блёкат.

                                                  ВОЧЫ І ВУШЫ

                                                                І

                                      І калі я рашыў, што ўжо час паміраць,
                                      Сталі люк нада мною яны адкрываць,
                                      І па вузкай драбіне, як грому удар,
                                      Не кульгаючы, цвёрда сышоў Уладар.
                                      І сказаў Уладар наш: - Ану адкажы.
                                      Мне адказвай! Дзе гад, з кім тачыў ты нажы?

                                      О, прыход Найвялікшага - гонар-уздым!
                                      Ды не мог распасцерціся я перад ім.
                                      Перабітыя ногі трымалі мяне,
                                      Перабітыя рукі вязалі мяне.
                                      Мне пакінулі вочы, каб бачыць я мог,
                                      Ля чыіх выгінаюся велічных ног,
                                      Мне язык не адцялі — няшчасце маё,
                                      Каб па слове выцягваць злачынства маё.

                                      Я б і сам не маўчаў, не маўчаць бы я рад,
                                      Ды адкуль бы я знаў, дзе той гад Алахдад?
                                      Ён - вада ў ручаіне, у полі свяжак -
                                      Чуюць пальцы, ану-тка, зацісні ў кулак!

                                      Пэўна, сам сатана мне мазгі закруціў -
                                      Я бадзягу-паэта у дом запрасіў.
                                      О, хадзіла аб ім пагалоска здавён -
                                      Спрытна словы на рыфмы нанізвае ён.

                                      Я паэта ў харчэўні базарнай знайшоў,
                                      Я на дыбках у кут “светлазарны” прайшоў,
                                      У той кут непрыбраны, дзе спаў Алахдад,
                                      Ад сляпнёў загарнуўшыся ў драны халат.
                                      Усхапіўся рыўком - бы мяне і чакаў,
                                      Вочы - р-раз рукавом! Аж паехаў рукаў.
                                      А як я пра вячэру дунуў у дуду:
                                      - Безумоўна, шаноўны! Сягоння ж прыйду!

                                      Ён у сад уварваўся, як снег-ураган,
                                      Ён узбег на рассцелены мною дыван
                                      І яшчэ не паспеўшы і сесці як след,
                                      Натапырыўся есці - дарма што паэт!
                                      - Шлях кароткі, - крычыць,
                                                                                         - ад вады да бяды.
                                      Іншай вадкасці месца ля тлустай яды!
                                      Правароніць, дай божа, наш грэх сатана.
                                      О мой сябра вяльможны! Гарлачык віна!

                                      А з’явілася на дастархане віно -
                                      Закруціўся каханы, як верацяно.
                                      — Што за,— сыкае,— свята удвух. Мы удвух
                                      Мо насыцім жывот — не насыціцца дух!
                                      Вось каб дзеўчына-персік пашчыпвала саз,
                                      Плыннацечнаю песняю цешыла нас.
                                      Вось тады б я схіліўся, шаноўны мой друг.
                                      Клікні ж персік чароўны у радасны круг!

                                      І дванаццаць паходняў унеслі рабы,
                                      І дванаццаць танцоўшчыц, як сон галыцьбы,
                                      Пад задумныя шаты чынар увайшлі,
                                      Танцам, поўным пранізлівых чар, паплылі.

                                      То паблізу паблісквалі постаці іх,
                                      То далёкія, лёгкія — месяца ўздых.
                                      Аж прыўстаў з піялой недапітай - ах гад!
                                      Аж паветра ўзахлёб засмактаў Алахдад!

                                      Вось пайшлі яны ўсе. Я яму гавару:
                                      — Хочаш, персік салодкі ў расе падару?
                                      З тых, што бачыў. Жаніся - любую бяры!
                                      Я не плачу па дзеўках, мне б толькі сябры.
                                      Ды ў адказ засмяяўся бадзяга: - Куды!
                                      Што карысці ў сям’і без зямлі і вады?
                                      - Дам зямлі, дом збудую, - буркую яму.
                                      Ён жа быццам крыўдуе: - Пакінуць
                                                                                                      карчму?!
                                      - Можа, золата хочаш? Паўсотні ці сто.
                                      Як ускочыць: - Сто лепей! Давай! А за што?

                                      І тады - о бядотны! - бадзягу сказаў,
                                      Што касыду ахвотна б яму заказаў.
                                      У чаканнай, як золата, звонкай, як медзь,
                                      Дзіва-Волата ён абавязан апець.
                                      Каб не проста паэт Найвялікшага пеў -
                                      Каб нічога яго прапусціць не пасмеў:
                                      Ні арліных дарог, грамавых перамог,
                                      Ні любімых сыноў, векапомных дзядоў;
                                      Я ж за гонар вялікі сабе палічу
                                      Прачытаць усё тое Алаха Мячу.

                                      І усмешка спаўзла у нягодніка з губ,
                                      Ён вяльможу закончыць не даў, душагуб:
                                      - Выбачайце, мой сябар шаноўны, але
                                      Пець забойцу прыстойней вярхом на асле.
                                      Што ж датычыць мяне, то кажу не з куста:
                                      Для паэта не знойдзецца ў вас хамута!

                                      І пайшоў ён пад голлем разгалістых дрэў,
                                      Ну, а я з перахопленым горлам прысеў.
                                      О, чаму адпусціў я мярзотніка так?
                                      О, чаму не спусціў я шалёных сабак?
                                      Як падумаць я мог - хоць вяльможа, а бот,
                                      Што пра тое не ўчуе Алаха Аплот!

                                                            II

                                      О, не пісар, а дурань, няшчасцяў гурма,
                                      Як я ўзяў не падумаў, што за Фаціма?
                                      Ці ж фарсун калыханы, чый дом — не нара,
                                      Прысягнецца ў каханні дачцэ ганчара?
                                      Ці ж напіша ў хаціну, дзе стогне каваль,
                                      Залачоны хлапчына, што з балю на баль?
                                      Расфуфыраны, як і належыць мане,
                                      Прасачыўся у худжру 28 з зарой да мяне,
                                      На дыванік упаў - заўздыхаў маладзён:
                                      Сніць, маўляў,
                                                                 з даўніх дзён асляпляльную ён.
                                      Даць бы ведаць найлепшай - пісаць не яму:
                                      Не вучыўся ні вершам, ні нават пісьму.

                                      Ну а я - я навошта вучыўся пісаць?
                                      Можа, нельга іначай свой хлеб здабываць?
                                      За індыйскі апраўлены ў срэбра алмаз -
                                      Пэўна, рэбры не чулі! - прыняў я заказ.
                                      Дзень ажно не пісалася тое пісьмо,
                                      А ўначы напісалася раптам само.
                                      Бы развеялася у акружжы імгла,
                                      І у худжру маю Фаціма увайшла,
                                      І хаця не паверыў я неяк спярша,
                                      Прад суквеццямі веек замерла душа.
                                      Я кахаў! Я ў гарачцы дзяўчо цалаваў,
                                      Я, плячо агаляючы, трыумфаваў!
                                      Ды ударылі раптам у дзверы мячом,
                                      І расстаўся я ўмомант з плячом і дзяўчом,
                                      І гляджу, я, ашуканы: не Фаціму -
                                      Я чарнільнымі пальцамі гладжу сцяну!
                                      І пачулася грознае, як з пустаты:
                                      - У гарэм Найвялікшага пішаш лісты?

                                                               III

                                      О, патухніце, зоркі, пагасні, зара, —
                                      Абылганы адданы лазутчык цара!
                                      О, будзь выкляты той, хто прыдумаў лухту,
                                      Бы па волі Фараджа 29 я сеці пляту,
                                      Быццам Найнайвялікшаму я не служу,
                                      А падступна вакол з ятаганам кружу...

                                                        АЎТАР

                                      Даволі, хлопец! Ясна ўсё і так.
                                      Мне да тваіх згрызот — якая справа?
                                      На чым ты пагарэў, калі і як —
                                      Сказаць па шчырасці? Мне нецікава.

                                      Ты не агент Фараджаў? Драбяза.
                                      Цябе абгаварылі? Ухваляю.
                                      3 цябе садралі скуру? Вось жа за...
                                      Дабіўся ўсё-ткі: пырснула сляза.
                                      Ды гэта мала значыць, паўтараю.

                                      Не ты адзін на дыбе узвываў.
                                      Ці мала вас, такіх крывавых відмаў!
                                      Мне што важнейшае? Ты існаваў
                                      І гэта сам асліным крыкам выдаў.

                                      А то ж звіхнуцца можна. Сапраўды!
                                      Ланцуг дзівосаў і праяў каралі!
                                      Вось ты сваё адно: кулды-булды.
                                      А чуў, што іншыя паведамлялі?

                                      Вяльможа барда запрасіў на чай
                                      Паразважаць наконт вершаскладання.
                                      Не ў мікрафон жа Алахдад крычаў!
                                      А ад таго вяльможы анізвання.

                                      Пра Фаціму наёмны стрыкуліст
                                      Не ведае нічога абсалютна!
                                      Шчэ у яго нібы злашчасны ліст,
                                      А ўжо ён выкрыты. Заціхні, лютня!

                                      О божа мой, якім жа спрытам ног,
                                      Якім павінны вы валодаць нюхам,
                                      Каб Найвялікшы ваш празвацца мог
                                      Арліным Вокам і Кабанім Вухам.

                                      І колькі ж вас патрэбна, чорт вазьмі,
                                      Каб і вяльможным бекам, і калекам
                                      Здаваўся ён, завіслы над людзьмі,
                                      Як мінімум, ужо не чалавекам!

                                              БАЛАДА ПРА ДАНОС

                                                               І

                                      Год назад, дзесяць год ці стагоддзе назад
                                      Жыў я ля Самарканда у вёсцы Багдад?
                                      О галодны кішлак, дзе так цяжка я жыў,
                                      Дзе дзяцей гадаваў і падаткі плаціў:
                                      І улаг, і джызью, і аварызат 30
                                      Вёска голая з назвай вядомай Багдад,
                                      Хто цябе узвялічыў напышліва так,
                                      О пустэльны Багдад, самаркандскі кішлак?

                                      Так я думаў, калі на сваю на бяду
                                      Калупаўся у садзе, палоў лебяду.
                                      Не давала спакою мне думка мая,
                                      І я сам не заўважыў, як вымавіў я:
                                      - Бачыць мне выпадала сапраўдны
                                                                                                  Багдад -
                                      Там жа золата з срэбрам усюды урад!
                                      А табе, непрыкметны мазольны кішлак,
                                      Даў найменне Багдада, няйначай, ішак. -
                                      Потым зірк за дувал - скалануўся, абвяў:
                                      Там сусед з натапыраным вухам стаяў,
                                      Там мільгнула, як знак немінучай бяды,
                                      Злое полымя дзікай яго барады.

                                      Я клянуся, бажуся, не ведаў, не знаў,
                                      Хто кішлак непрыкметны Багдадам назваў!
                                      Я не ведаў, не знаў, як трапаў языком,
                                      Што Уладыку Уладык абазваў ішаком!
                                      Лёг я, не дачакаўшыся вечара, спаць,
                                      І прыйшло пачуццё, што мне болей не ўстаць.
                                      І круціўся на ложку узмылены я,
                                      Аж прыціхла уся па закутках сям’я.
                                      Ноч настала - без месяца ночка. І вось
                                      За дзвярыма жалезна загрукала штось.
                                      І падскочыў я спуджана, выцяўшы клуб,
                                      Да дзвярэй ірвануўся, а там - о алах! -
                                      3 алебардай ігіт, высачэзны, як слуп,
                                      Два ігіты яшчэ у яго па баках.
                                      І сказаў ён насмешлівым рыкам завей,
                                      Што мяне Найвялікшы у госці заве.

                                      Не у Сіні Палац - у злавесны зіндан 31
                                      Запрасіў Уладар наш Цімур-Гураган 32.

                                      І сказаў Найвялікшы нікчэмнаму так:
                                      - Чуў я, вякаеш ты, што ўладар твой - ішак.
                                      Не да твару, плявузгаеш, вёскам насіць
                                      Залатыя імёны вялікіх сталіц.
                                      Ці ж не вёскі яны прад сталіцай маёй?
                                      Ім, ці што, раўнавацца з магутнаю ёй?

                                      Тыя вёскі не кожны праехаў наскрозь, —
                                      Іх я воляй сваёю сюды перанёс,
                                      Каб убачыў падданы здаволены мой
                                      Залатое убоства пакораных мной!
                                      Вось яны - Султанін, Багдад і Шыраз.
                                      Ім кішлачнае званне да твару. Якраз!
                                      Дык уведай жа ты, прыдарожны чарвяк:
                                      Шчэ такі не адзін падніму я кішлак.
                                      Толькі ты не убачыш таго.
                                      Каты, гэй! Забярыце яго. -

                                      Мой старэйшы, бацькоўскіх пакут не забудзь,
                                      Будзь абачлівы, сын мой, бязлітасны будзь!
                                      Мой забойца - о-о - з разуменнем маім
                                      Новым, сённяшнім - як палічыўся б я з ім!
                                      Бачыў я: у гародзе уночы капаў —
                                      Ад падаткаў Магутнаму збожжа хаваў.
                                      Мой старэйшы! Будзь вогненным джалам асы -
                                      Адплаці! Адплаці!
                                      Данясі! Данясі!

                                                                  II

                                      О даносчыкаў племя, сям’я павукоў,
                                      Будзьце ўсе вы пракляты да скону вякоў!
                                      Як я жыў у спакоі, бяспецы, пакуль
                                      Не прыгнала да нас невядома адкуль
                                      Гэту чорную зграю начных кажаноў!
                                      О, каб тыя часы ды вярнуліся зноў!
                                      Як паставіў хаціну ён побач з маёй,
                                      Назаўсёды я страціў душэўны спакой.
                                      Ходзіш голы нібыта ад карку да пят:
                                      Так і чуеш убіты у плечы пагляд!

                                      Каля сцен Самарканда, у вёсцы Багдад
                                      Восем кінуў пакутаваць я птушанят.
                                      О мае хлапчукі, смугляняты мае,
                                      З вачанятамі колеру глебы тае,
                                      У якую ячменю я мех закапаў -
                                      Ад падатку для хлопцаў ячмень прыхаваў.

                                      Ноч без зорак, без месяца ночка жыла,
                                      Толькі я і з плячэй распазнаў кажана.
                                      Гэты доўгі, насаты, пляшывы юрод -
                                      Ён і ў цемры у мой зазіраў агарод!
                                      Цэлы дзень я трымцеў, як лампадкі язык,
                                      А назаўтра ён сам: быў нібыта - і знік.

                                      Каля сцен Самаркандавых, глыбістых сцен
                                      Працянуўся змяёю бадзяжны тумен 33.
                                      Дзесяць тысяч качэўнікаў - злыдняў ліхіх,
                                      З імі жонкі іх, дзеці іх, прадзеды іх.
                                      Так паўзе і паўзе гэты шэры удаў,
                                      То палеткі дратуючы, то сенажаць: -
                                      Уладар ім дазвол, ашчаслівіўшы, даў:
                                      Без усякага йсці куды вочы глядзяць.
                                      А паходам кудысьці скіруецца зноў -
                                      Пад штандары заклікае стэпавікоў.

                                      І шпурнула пяз’едзены кус праснака
                                      Пяцярня раўнадушная стэпавіка.
                                      Хто, завошта ім збожжа святое даваў?
                                      І сказаў я таму, што стаяў праз дувал:
                                      - Паглядзі, і не сеюць яны, і не жнуць,
                                      Хлеб жа, дзеці шайтанавы, з лішкам жаруць! -
                                      Не абмовіўся словам сусед малады,
                                      Усміхнуўся у твар мне усмехам бяды,
                                      Усміхнуўся яшчэ раз, як шчасцю свайму...
                                      Дый пайшоў. Як даверыцца мог я яму,
                                      Як я мог не падумаць, што побач са мной
                                      Сын таго, хто падглядваў уночы за мной!

                                      І сказаў Уладар нешчасліваму так:
                                      - Кажаш ты - плоціш ты непамерны ясак.
                                      Кажаш, войскі не сеюць мае і не жнуць,
                                      А твае праснакі ненажэрна жаруць.
                                      Можа, спіць Баязет? Можа, спіць Тахтамыш?
                                      Сам сябе абароніш, пудлівая мыш?

                                      Чагатаі 34 чужыя бяруць гарады,
                                      Каб павек не дапоўз непрыяцель сюды.
                                      Каб цябе іншаземец не пашкуматаў,
                                      Паміраюць -
                                                                ты ж хлеба ім пашкадаваў! 35
                                      Хутка зноў, завучы на варожы нам край,
                                      Запяюць-заравуць за карнаем карнай 36.
                                      Толькі ты не пачуеш таго.
                                      Каты, гэй!
                                      Забярыце яго.—

                                      Мой старэйшы,
                                                                   любоў і надзея мая,
                                      За дувалам даносчыкаў подлых сям’я.
                                      Дык цікуй жа за ёю з цямна да цямна —
                                      Перад нашым Магутным бязгрэшных няма.
                                      Будзь хітрэйшым ад самае хітрай лісы.
                                      Адплаці! Адплаці!
                                      Данясі! Данясі!

                                                                      III

                                      Я убачыў яго, ледзь прыйшоў на базар.
                                      Ён сядзеў на кашме і кавун разразаў.
                                      Быў такі ж, як і я, мой сусед малады -
                                      Пяць ці шэсць валасінак замест барады.
                                      - Гэй, не ўпальна? -
                                                                             сказаў і усмешкай заззяў,
                                      І кавалак духмяны я з рук яго ўзяў.
                                          Я убачыў яго - ён прыйшоў на базар.
                                          Я сядзеў на кашме і кавун разразаў.
                                          Ён без шапкі, паголены, чысты галыш!
                                          Я і крыкнуў яму: - Гэй, сусед, не гарыш?
                                          Як начышчаны тазік, расплыўся, заззяў,
                                          Кавуновы кавалак з усмешкай узяў.
                                      Нат цяпер не магу зразумець я, чаму
                                      Падышоў да яго, усміхнуўся яму.
                                      Мог жа я абысці, як быка-барана,
                                      На кашму не садзіцца, не браць кавуна!
                                          Трэба ж крыкнуць было, даць кавун качану -
                                          Не магу зразумець аж дагэтуль, чаму.
                                          Сокам пырскае, насцеж раскрыты халат...
                                      О, напэўна, у гэтым шайтан вінават!
                                      Толькі я кавуна паспытаў-пасмактаў,
                                      Як над плошчай базарнаю загрукатаў
                                      Гром нябесны! Не, тое не гром: барабан -
                                      І на плошчу уз’ехаў Цімур-Гураган.
                                      Спорна чысціў атрад Найгразнейшаму шлях,
                                      Не зважаючы, колькі ў чыіх кашалях.
                                      Ніцма падалі побач і ўдалечыні,
                                      Каб з Алаха Мячом не сустрэцца вачмі.
                                      І мяне аж прыгнёў стук важкіх капытоў,
                                      А падняў голаў я, як аціхла зямля.
                                      І спытаў я суседа чамусьці тады:
                                      - А Кульгавы... накульгвае ён... сапраўды?
                                      І адрэзаў сусед - быццам злосць спаганяў:
                                      - Хто ж пасмеў бы назваць,
                                                                                         каб Кульга не кульгаў!
                                          Як праехаў на сытым кані Уладар,
                                          Да мяне павярнуўся сусед-саладар
                                          Дый як ляпне уголас - на ўвесь белы свет:
                                          - А Кульгавы... ён праўда кульгае, сусед?
                                          Быццам можна такое пытаць пра Кульгу!
                                          Мне б заткнуцца анучаю, мне б ні гу-гу,
                                          Ну, а я - як сарваўшыся з ланцуга:
                                          - Хто ж пасмеў бы дражніць,
                                                                                    калі ён не кульга?
                                          І сустрэўся раптоўна з паглядам пагляд,
                                          І сусед мой з трыумфам хіснуўся назад:
                                          Сын таго, хто на бацьку майго данёс,
                                          Сам цяпер панясе на мяне данос!
                                      Ён глядзеў на мяне, я глядзеў на яго.
                                      Той, хто ўчора навуськаў на бацьку майго,
                                      Ён на твары удачы сваёй не хаваў:
                                      Бачыў я, як адкрыта ён трыумфаваў!
                                      Толькі хай ты і лёгкі, браток, на нагу,
                                      А дайсці не паспееш: я - дабягу!
                                          Ён пайшоў, не ўхіліўшы свой брыты кацёл,
                                          І упаў я, упаў, ад адчаю слабы,
                                          Ды кашма пеканула мяне, як касцёр,
                                          І ускочыў я ўджалены, заяц нібы!
                                      Я імчаў пад сабачы раскоцісты брэх,
                                      Самарканд на мяне дзіваваўся са стрэх.
                                      Да крыві разбіваючы ногі аб брук,
                                      Заглушаючы сэрцам абцасавы грук,
                                      Праз імжу-мільгаценне абліччаў і храп,
                                      Як на страту асуджаны з катавых лап.
                                          О, пяхцер пехцяром, бегаць я не прывык,
                                          Я дарогай абраў карацейшы арык.
                                          Ці ж не ведаў я цвёрда, што як ні круці,
                                          Толькі тут я праціўніка мог абысці.
                                          Пхалі сцежку крутую дувалы ў арык,
                                          І ляцеў я ў ваду, заціскаючы крык.
                                          Ой жа ў гліне усосістай пятамі гразі
                                          Ой жа лыткі у мёртвага нават баляць!
                                          Толькі ўпаўшы і ўстаўшы пятнаццаты раз,
                                          Найвялікшага ўбачыў я Сіні Палац.
                                          Ды убачыў яшчэ, што з другога канца
                                          Нехта бегма бяжыць - я пазнаў малайца.
                                      О, яшчэ паварот, і рукою падаць -
                                      Вось ён, вось, Найвялікшага Сіні Палац.
                                      І яшчэ я убачыў... з другога... няўжо?
                                      Гэта ён, вораг мой! Як па горле нажом.
                                      І напружыў апошнія сілы свае...

                                                     АЎТАР

                                      Маўчы, людская ганьба, о, маўчы,
                                      Больш не магу я - плачу, пагарджаю.
                                      Да скону дзён падобнае начы
                                      Я нават ворагу не пажадаю.

                                      Прэч ад мяне, ці чуеце вы, прэч,
                                      З маіх прыгнечаных бясчэсцем плеч.
                                      Ахвяры вы ці вы забойцы самі —
                                      Гібейце за марамі, за лясамі!

                                      Паскор жа, сонца вешчае, хаду,
                                      Сыпні агню на прывіды і цені.
                                      Хоць пад табою, можа, я знайду
                                      Сон, што ужо мне не знайсці у цемры...



--------------------------------------------------------------
    *                                       Ці рэйкі слухаю я, ці кугу* -
    Алесь Карлюкевіч у сваіх публікацыях чамусьці заўсёды гэты радок зьменьвае:
                                             Ці рэйкі слухаю я, ці кучу
     /Беларускі адраджэнец з... Якуцка. [Нарыс напісаны ў сааўтарстве з Алесем Баркоўскім] // Карлюкевіч А. М.  Далекія і блізкія суродзічы. З дзённіка краязнаўцы. Мінск. 2012. С. 139./